Agni Purana · Chapter 338
:e ity āgneye mahāpurāṇe alaṅkāre nāṭakanirūpaṇaṃ nāma
saptatriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
% chapter {338}
:ś athāṣṭatriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
śṛṅgārādirasanirūpaṇam
agnir uvāca
akṣaraṃ paramaṃ brahma sanātanamajaṃ vibhuṃ /AP_338.001ab/
vedānteṣu vadantyekaṃ caitanyaṃ jyotirīśvaram
ānandaḥ sahajastasya vyajyate sa kadācana /AP_338.002ab/
vyaktiḥ sā tasya caitanyacamatkārarasāhvayā
:p 205
ādyastasya vikāro yaḥ so 'haṅkāra iti smṛtaḥ /AP_338.003ab/
tato 'bhimānastatredaṃ samāptaṃ bhuvanatrayaṃ
abhimānādratiḥ sā ca paripoṣamupeyuṣī /AP_338.004ab/
vyabhicāryādisāmānyāt śṛṅgāra iti gīyate
tadbhedāḥ kāmamitare hāsyādyā apyanekaśaḥ /AP_338.005ab/
svasvasthādiviśeṣotthaparighoṣasvalakṣaṇāḥ
sattvādiguṇasantānājjāyante paramātmanaḥ /AP_338.006ab/
rāgādbhavati śṛṅgāro raudrastaikṣṇāt prajāyate
vīro 'vaṣṭambhajaḥ saṅkocabhūrvībhatsa iṣyate /AP_338.007ab/
śṛṅgārājjyāyate hāso raudrāttu karuṇo rasaḥ
vīrāccādbhutaniṣpattiḥ syādvībhatsādbhayānakaḥ /AP_338.008ab/
śṛṅgārahāsyakaruṇā raudravīrabhayānakāḥ
vībhatsādbhutaśāntākhyāḥ svabhāvāccaturo rasāḥ /AP_338.009ab/
lakṣmīriva vinā tyāgānna vāṇī bhāti nīrasā
apāre kāvyasaṃsāre kavireva prajāpatiḥ /AP_338.010ab/
yathā vai rocate viśvaṃ tathedaṃ parivartate
śṛṅgārī cet kaviḥ kāvye jātaṃ rasamayaṃ jagat /AP_338.011ab/
sa cet kavirvītarāgo nīrasaṃ vyaktameva tat
na bhāvahīno 'sti raso na bhāvo rasavarjitaḥ /AP_338.012ab/
bhāvayanti rasānebhirbhāvyante ca rasā iti
sthāyino 'ṣṭau ratimukhāḥ stambhādyā vyabhicāriṇaḥ /AP_338.013ab/
mano 'nukūle 'nubhavaḥ sukhasya ratiriṣyate
harṣādibhiś ca manaso vikāśo hāsa ucyate /AP_338.014ab/
:p 206
citrādidarśanāccetovaiklavyaṃ bruvate bhayam
jugupsā ca padārthānāṃ nindā daurbhāgyavāhināṃ /AP_338.015ab/
vismayo 'tiśayenārthadarśanāccittavistṛtiḥ
aṣṭau stambhādayaḥ sattvādrajasastamasaḥ param /AP_338.016ab/
stambhaśceṣṭāpratīghāto bhayarāgādyupāhitaḥ(1)
śramarāgādyupetāntaḥkṣobhajanma vapurjalaṃ /AP_338.017ab/
svedo harṣādibhirdehocchāso 'ntaḥpulakodgamaḥ
harṣādijanmavāksaṅgaḥ svarabhedo bhayādibhiḥ /AP_338.018ab/
manovaiklavyamicchanti śokamiṣṭakṣayādibhiḥ
krodhastaikṣṇaprabodhaś ca pratikūlānukāriṇi /AP_338.019ab/
puruṣārthasamāptyārtho yaḥ sa utsāha ucyate
cittakṣobhabhavottambho vepathuḥ parikīrtitaḥ /AP_338.020ab/
vaivarṇyañca viṣādādijanmā kāntiviparyayaḥ
duḥkhānandādijannetrajalamaśru ca viśrutam /AP_338.021ab/
indrayāṇāmastamayaḥ pralayo laṅghanādibhiḥ
vairāgyādirmanaḥkhedo nirveda iti kathyate /AP_338.022ab/
manaḥpīḍādijanmā ca sādo glāniḥ śarīragā
śaṅkāniṣṭāgamotprekṣā syādasūyā ca matsaraḥ /AP_338.023ab/
madirādyupayogotthaṃ manaḥsaṃmohanaṃ madaḥ
kriyātiśayajanmāntaḥśarīrotthaklamaḥ śramaḥ /AP_338.024ab/
śṛṅgārādikriyādveṣaścittasyālasyamucyate
:n
1 bhayarāgādyupasthita iti kha..
:p 207
dainyaṃ sattvādapabhraṃśaścintārthaparibhāvanaṃ /AP_338.025ab/
itikartavyatopāyādraśanaṃ moha ucyate
smṛtiḥ syādanubhūtasya vastunaḥ prativimbanaṃ /AP_338.026ab/
matirarthaparicchedastattvajñānopanāyitaḥ
vrīḍānurāgādibhavaḥ saṅkocaḥ kopi cetasaḥ /AP_338.027ab/
bhaveccapalātāsthairyaṃ harṣaścittaprasannatā
āveśaś ca pratīkāraḥ śayo vaidhuryamātmanaḥ /AP_338.028ab/
kartavye pratibhābhraṃśo jaḍatetyabhidhīyate
iṣṭaprāpterūpacitaḥ sampadābhyudayo dhṛtiḥ /AP_338.029ab/
garvāḥ pareṣvavajñānamātmanyutkarṣabhāvanā
bhavedviṣādo daivādervighāto 'bhīṣṭavastuni /AP_338.030ab/
autsukyamīpsitāprāptervāñchayā taralā sthitiḥ
cittendriyāṇāṃ staimityamapasmāro 'calā sthitiḥ /AP_338.031ab/
yuddhe bādhādibhīstrāso vīpsā cittacamatkṛtiḥ
krodhasyāpraśamo 'marṣaḥ prabodhaścetanodayaḥ /AP_338.032ab/
avahitthaṃ bhavedguptiriṅgitākāragocarā
roṣato guruvāgdaṇḍapāruṣyaṃ vidurugratāṃ /AP_338.033ab/
ūho vitarkaḥsyādvyādhirmanovapuravagrahaḥ
anibaddhapralāpādirunmādo madanādibhiḥ /AP_338.034ab/
tattvajñānādinā cetaḥkaṣāyo paramaḥ śamaḥ
kavibhiryojanīyā vai bhāvāḥ kāvyādike rasāḥ /AP_338.035ab/
vibhāvyate hi ratyādiryatra yena vibhāvyate
vibhāvo nāma sadvedhālambanoddīpanātmakaḥ /AP_338.036ab/
:p 208
ratyādibhāvavargo 'yaṃ yamājīvyopajāyate
ālambanavibhāvo 'sau nāyakādibhavas tathā /AP_338.037ab/
dhīrodātto dhīroddhataḥ syāddhīralalitas tathā
dhīrapraśānta ity evaṃ caturdhā nāyakaḥ smṛtaḥ /AP_338.038ab/
anukūlo dakṣiṇaś ca śaṭho dhṛṣṭaḥ pravartitaḥ
pīṭhamardo viṭaś caiva vidūṣaka iti trayaḥ /AP_338.039ab/
śṛṅgāre narmasacivā nāyakasyānunāyakāḥ
pīṭhamardaḥ sambalakaḥ śrīmāṃstadveśajo viṭaḥ /AP_338.040ab/
vidūṣako vaihasikastvaṣṭanāyakanāyikāḥ
svakīyā parakīyā ca punarbhūriti kauśikāḥ /AP_338.041ab/
sāmānyā na punarbhūrirityādyā bahubhedataḥ
uddipanavibhāvāste saṃskārair vividhaiḥ sthitaiḥ /AP_338.042ab/
ālambanavibhāveṣu bhāvānudvīpayanti ye
catuḥṣaṣṭikalā dvedhā karmādyair gītikādibhiḥ /AP_338.043ab/
kuhakaṃ smṛtirapyeṣāṃ prāyo hāsopahārakaḥ
ālambanavibhāvasya bhāvair udbuddhasaṃskṛtaiḥ /AP_338.044ab/
manovāgbuddhivapuṣāṃ smṛtīchādveṣayatnataḥ
ārambha eva viduṣāmanubhāva iti smṛtaḥ /AP_338.045ab/
sa cānubhūyate cātra bhavatyuta nirucyate
manovyāpārabhūyiṣṭho mana ārambha ucyate /AP_338.046ab/
dvividhaḥ pauruṣastraiṇa īdṛśo 'pi prasidhyati
śobhā vilāso mādhuryaṃ sthairyaṃ gāmbhīryameva ca /AP_338.047ab/
lalitañca tathaudāryantejo 'ṣṭāviti pauruṣāḥ
:p 209
nīcanindottamaspardhā śauryaṃ dākṣādikāraṇaṃ /AP_338.048ab/
manodharme bhavecchobhā śobhate bhavanaṃ yathā
bhāvo hāvaś ca helā ca śobhā kāntistathaiva ca /AP_338.049ab/
dīptirmādhuryaśaurye ca prāgalbhyaṃ syādudāratā
sthairyaṃ gambhīratā strīṇāṃ vibhāvā dvādaśeritāḥ /AP_338.050ab/
bhāvo vilāso hāvaḥsyādbhāvaḥ kiñcicca harṣajaḥ
vāco yuktirbhavedvāgārambho dvādaśa eva saḥ /AP_338.051ab/
tatrābhāṣaṇamālāpaḥ pralāpo vacanaṃ vahu(1)
vilāpo duḥkhavacanamanulāpo 'sakṛdvacaḥ /AP_338.052ab/
saṃlāpa uktapratyuktamapalāpo 'nyathāvacaḥ
vārtāprayāṇaṃ sandeśo nirdeśaḥ pratipādanam /AP_338.053ab/
tattvadeśo 'tideśo 'yamapadeśo 'nyavarṇanam
upadeśaś ca śikṣāvāk vyājoktirvyapadeśakaḥ /AP_338.054ab/
bodhāya eṣa vyāpāraḥsubuddhyārambha iṣyate /AP_338.054cd/
tasya bhedāstrayaste ca rītivṛttipravṛttayaḥ
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0