Agni Purana · Chapter 337
:e ity āgneye mahāpurāṇe alaṅkāre kāvyādilakṣaṇaṃ nāma
ṣaṭtriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
:n
1 juṣṭamiti ja.. , ṭa.. ca
:p 202
% chapter {337}
:ś atha saptatriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
nāṭakanirūpaṇam
agnir uvāca
nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ ḍima īhāmṛgo 'pi vā /AP_337.001ab/
jñeyaḥ samavakāraś ca bhavet prahasanantathā
vyāyogabhāṇavīthyaṅkatroṭakānyatha nāṭikā /AP_337.002ab/
saṭṭakaṃ śilpakaḥ karṇā eko durmallikā tathā
prasthānaṃ bhāṇikā bhāṇī goṣṭhī hallīśakāni ca /AP_337.003ab/
kāvyaṃ śrīgaditaṃ nāṭyarāsakaṃ rāsakaṃ tathā
ullāpyakaṃ preṅkṣaṇañca saptaviṃśatireva tat /AP_337.004ab/
sāmānyañca viśeṣaś ca lakṣaṇasya dvayī gatiḥ
sāmānyaṃ sarvaviṣayaṃ śeṣaḥ kvāpi pravartate /AP_337.005ab/
pūrvaraṅge nivṛtte dvau deśakālāvubhāvapi
rasabhāvavibhāvānubhāvā abhinayās tathā /AP_337.006ab/
aṅkaḥ sthitiś ca sāmānyaṃ sarvatraivopasarpaṇāt
viśeṣo 'vasare vācyaḥ sāmānyaṃ pūrvamucyate /AP_337.007ab/
trivargasādhanannāṭyamityāhuḥ karaṇañca yat
itikartavyatā tasya pūrvaraṅgo yathāvidhi /AP_337.008ab/
nāndīmukhāni dvātriṃśadaṅgāni pūrvaraṅgake
devatānāṃ namaskāro gurūṇāmapi ca stutiḥ /AP_337.009ab/
gobrāhmaṇanṛpādīnāmāśīrvādādi gīyate
nāndyante sūtradhāro 'sau rūpakeṣu nibadhyate /AP_337.010ab/
gurupūrvakramaṃ vaṃśapraśaṃsā pauruṣaṃ kaveḥ
:p 203
sambandhārthau ca kāvyasya pañcaitāneṣa nirdiśet /AP_337.011ab/
naṭī vidūṣako vāpi pāripārśvika eva vā
sahitāḥ sūtradhāreṇa saṃlāpaṃ yatra kurvate /AP_337.012ab/
citrair vākyaiḥ svakāryotthaiḥ prastutākṣepibhirmithaḥ
āmukhaṃ tattu vijñeyaṃ budhaiḥ prastāvanāpi sā /AP_337.013ab/
pravṛttakaṃ kathodghātaḥ prayogātiśayas tathā
āmukhasya trayo bhedā vījāṃśeṣūpajāyate /AP_337.014ab/
kālaṃ pravṛttamāśritya sūtradhṛgyatra varṇayet
tadāśrayaś ca pātrasya praveśastat pravṛttakaṃ /AP_337.015ab/
sūtradhārasya vākyaṃ vā yatra vākyārthameva vā
gṛhītvā praviśet pātraṃ kathodghātaḥ sa ucyate /AP_337.016ab/
prayogeṣu prayogantu sūtradhṛgyatra varṇayet
tataś ca praviśet pātraṃ prayogātiśayo hi saḥ /AP_337.017ab/
śarīraṃ nāṭakādīnāmitivṛttaṃ pracakṣate
siddhamutprekṣitañceti tasya bhedābubhau smṛtau /AP_337.018ab/
siddhamāgamadṛṣṭañca sṛṣṭamutprekṣitaṃ kaveḥ
vījaṃ vinduḥ patākā ca prakarī kāryameva ca /AP_337.019ab/
arthaprakṛtayaḥ pañca pañca ceṣṭā api kramāt
prārambhaś ca prayatnaś ca prāptiḥ sadbhāva eva ca /AP_337.020ab/
niyatā ca phalaprāptiḥ phalayogaś ca pañcamaḥ
mukhaṃ pratimukhaṃ garbho vimarṣaś ca tathaiva ca /AP_337.021ab/
tathā nirvahaṇañceti kramāt pañcaiva sandhayaḥ
alpamātraṃ samuddiṣṭaṃ bahudhā yat prasarpati /AP_337.022ab/
:p 204
phalāvasānaṃ yaccaiva vījaṃ tadabhidhīyate
yatra vījasamutpattirnānārtharasasambhavā /AP_337.023ab/
kāvye śarīrānugataṃ tanmukhaṃ parikīrtitaṃ
iṣṭasyārthasya racanā vṛttāntasyānupakṣayaḥ /AP_337.024ab/
rāgaprāptiḥ prayogasya guhyānāñcaiva gūhanam
āś caryavadabhikhyātaṃ prakāśānāṃ prakāśanam /AP_337.025ab/
aṅgahīnaṃ naro yadvanna śreṣṭhaṃ kāvyameva ca
deśakālau vinā kiñcinnetivṛttaṃ pravartate /AP_337.026ab/
atastayorupādānaniyamāt padamucyate
deśeṣu bhārataṃ varṣaṃ kāle kṛtayugatrayaṃ /AP_337.027ab/
narte tābhyāṃ prāṇabhṛtāṃ sukhaduḥkhodayaḥ kvacit /AP_337.027cd/
sarge sargādivārtā ca prasajjantī na duṣyati
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0