અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 338

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે અલઙ્કારે નાટકનિરૂપણં નામ
સપ્તત્રિંશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
% છપ્તેર્ {338}
:શ્ અથાષ્ટત્રિંશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
શૃઙ્ગારાદિરસનિરૂપણમ્
અગ્નિર્ ઉવાચ
અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ સનાતનમજં વિભું ।અપ્_338.001અબ્।
વેદાન્તેષુ વદન્ત્યેકં ચૈતન્યં જ્યોતિરીશ્વરમ્

આનન્દઃ સહજસ્તસ્ય વ્યજ્યતે સ કદાચન ।અપ્_338.002અબ્।
વ્યક્તિઃ સા તસ્ય ચૈતન્યચમત્કારરસાહ્વયા

:પ્ 205
આદ્યસ્તસ્ય વિકારો યઃ સો ઽહઙ્કાર ઇતિ સ્મૃતઃ ।અપ્_338.003અબ્।
તતો ઽભિમાનસ્તત્રેદં સમાપ્તં ભુવનત્રયં

અભિમાનાદ્રતિઃ સા ચ પરિપોષમુપેયુષી ।અપ્_338.004અબ્।
વ્યભિચાર્યાદિસામાન્યાત્ શૃઙ્ગાર ઇતિ ગીયતે

તદ્ભેદાઃ કામમિતરે હાસ્યાદ્યા અપ્યનેકશઃ ।અપ્_338.005અબ્।
સ્વસ્વસ્થાદિવિશેષોત્થપરિઘોષસ્વલક્ષણાઃ

સત્ત્વાદિગુણસન્તાનાજ્જાયન્તે પરમાત્મનઃ ।અપ્_338.006અબ્।
રાગાદ્ભવતિ શૃઙ્ગારો રૌદ્રસ્તૈક્ષ્ણાત્ પ્રજાયતે

વીરો ઽવષ્ટમ્ભજઃ સઙ્કોચભૂર્વીભત્સ ઇષ્યતે ।અપ્_338.007અબ્।
શૃઙ્ગારાજ્જ્યાયતે હાસો રૌદ્રાત્તુ કરુણો રસઃ

વીરાચ્ચાદ્ભુતનિષ્પત્તિઃ સ્યાદ્વીભત્સાદ્ભયાનકઃ ।અપ્_338.008અબ્।
શૃઙ્ગારહાસ્યકરુણા રૌદ્રવીરભયાનકાઃ

વીભત્સાદ્ભુતશાન્તાખ્યાઃ સ્વભાવાચ્ચતુરો રસાઃ ।અપ્_338.009અબ્।
લક્ષ્મીરિવ વિના ત્યાગાન્ન વાણી ભાતિ નીરસા

અપારે કાવ્યસંસારે કવિરેવ પ્રજાપતિઃ ।અપ્_338.010અબ્।
યથા વૈ રોચતે વિશ્વં તથેદં પરિવર્તતે

શૃઙ્ગારી ચેત્ કવિઃ કાવ્યે જાતં રસમયં જગત્ ।અપ્_338.011અબ્।
સ ચેત્ કવિર્વીતરાગો નીરસં વ્યક્તમેવ તત્

ન ભાવહીનો ઽસ્તિ રસો ન ભાવો રસવર્જિતઃ ।અપ્_338.012અબ્।
ભાવયન્તિ રસાનેભિર્ભાવ્યન્તે ચ રસા ઇતિ

સ્થાયિનો ઽષ્ટૌ રતિમુખાઃ સ્તમ્ભાદ્યા વ્યભિચારિણઃ ।અપ્_338.013અબ્।
મનો ઽનુકૂલે ઽનુભવઃ સુખસ્ય રતિરિષ્યતે

હર્ષાદિભિશ્ ચ મનસો વિકાશો હાસ ઉચ્યતે ।અપ્_338.014અબ્।
:પ્ 206
ચિત્રાદિદર્શનાચ્ચેતોવૈક્લવ્યં બ્રુવતે ભયમ્

જુગુપ્સા ચ પદાર્થાનાં નિન્દા દૌર્ભાગ્યવાહિનાં ।અપ્_338.015અબ્।
વિસ્મયો ઽતિશયેનાર્થદર્શનાચ્ચિત્તવિસ્તૃતિઃ

અષ્ટૌ સ્તમ્ભાદયઃ સત્ત્વાદ્રજસસ્તમસઃ પરમ્ ।અપ્_338.016અબ્।
સ્તમ્ભશ્ચેષ્ટાપ્રતીઘાતો ભયરાગાદ્યુપાહિતઃ(1)

શ્રમરાગાદ્યુપેતાન્તઃક્ષોભજન્મ વપુર્જલં ।અપ્_338.017અબ્।
સ્વેદો હર્ષાદિભિર્દેહોચ્છાસો ઽન્તઃપુલકોદ્ગમઃ

હર્ષાદિજન્મવાક્સઙ્ગઃ સ્વરભેદો ભયાદિભિઃ ।અપ્_338.018અબ્।
મનોવૈક્લવ્યમિચ્છન્તિ શોકમિષ્ટક્ષયાદિભિઃ

ક્રોધસ્તૈક્ષ્ણપ્રબોધશ્ ચ પ્રતિકૂલાનુકારિણિ ।અપ્_338.019અબ્।
પુરુષાર્થસમાપ્ત્યાર્થો યઃ સ ઉત્સાહ ઉચ્યતે

ચિત્તક્ષોભભવોત્તમ્ભો વેપથુઃ પરિકીર્તિતઃ ।અપ્_338.020અબ્।
વૈવર્ણ્યઞ્ચ વિષાદાદિજન્મા કાન્તિવિપર્યયઃ

દુઃખાનન્દાદિજન્નેત્રજલમશ્રુ ચ વિશ્રુતમ્ ।અપ્_338.021અબ્।
ઇન્દ્રયાણામસ્તમયઃ પ્રલયો લઙ્ઘનાદિભિઃ

વૈરાગ્યાદિર્મનઃખેદો નિર્વેદ ઇતિ કથ્યતે ।અપ્_338.022અબ્।
મનઃપીડાદિજન્મા ચ સાદો ગ્લાનિઃ શરીરગા

શઙ્કાનિષ્ટાગમોત્પ્રેક્ષા સ્યાદસૂયા ચ મત્સરઃ ।અપ્_338.023અબ્।
મદિરાદ્યુપયોગોત્થં મનઃસંમોહનં મદઃ

ક્રિયાતિશયજન્માન્તઃશરીરોત્થક્લમઃ શ્રમઃ ।અપ્_338.024અબ્।
શૃઙ્ગારાદિક્રિયાદ્વેષશ્ચિત્તસ્યાલસ્યમુચ્યતે

:ન્
1 ભયરાગાદ્યુપસ્થિત ઇતિ ખ..
:પ્ 207
દૈન્યં સત્ત્વાદપભ્રંશશ્ચિન્તાર્થપરિભાવનં ।અપ્_338.025અબ્।
ઇતિકર્તવ્યતોપાયાદ્રશનં મોહ ઉચ્યતે

સ્મૃતિઃ સ્યાદનુભૂતસ્ય વસ્તુનઃ પ્રતિવિમ્બનં ।અપ્_338.026અબ્।
મતિરર્થપરિચ્છેદસ્તત્ત્વજ્ઞાનોપનાયિતઃ

વ્રીડાનુરાગાદિભવઃ સઙ્કોચઃ કોપિ ચેતસઃ ।અપ્_338.027અબ્।
ભવેચ્ચપલાતાસ્થૈર્યં હર્ષશ્ચિત્તપ્રસન્નતા

આવેશશ્ ચ પ્રતીકારઃ શયો વૈધુર્યમાત્મનઃ ।અપ્_338.028અબ્।
કર્તવ્યે પ્રતિભાભ્રંશો જડતેત્યભિધીયતે

ઇષ્ટપ્રાપ્તેરૂપચિતઃ સમ્પદાભ્યુદયો ધૃતિઃ ।અપ્_338.029અબ્।
ગર્વાઃ પરેષ્વવજ્ઞાનમાત્મન્યુત્કર્ષભાવના

ભવેદ્વિષાદો દૈવાદેર્વિઘાતો ઽભીષ્ટવસ્તુનિ ।અપ્_338.030અબ્।
ઔત્સુક્યમીપ્સિતાપ્રાપ્તેર્વાઞ્છયા તરલા સ્થિતિઃ

ચિત્તેન્દ્રિયાણાં સ્તૈમિત્યમપસ્મારો ઽચલા સ્થિતિઃ ।અપ્_338.031અબ્।
યુદ્ધે બાધાદિભીસ્ત્રાસો વીપ્સા ચિત્તચમત્કૃતિઃ

ક્રોધસ્યાપ્રશમો ઽમર્ષઃ પ્રબોધશ્ચેતનોદયઃ ।અપ્_338.032અબ્।
અવહિત્થં ભવેદ્ગુપ્તિરિઙ્ગિતાકારગોચરા

રોષતો ગુરુવાગ્દણ્ડપારુષ્યં વિદુરુગ્રતાં ।અપ્_338.033અબ્।
ઊહો વિતર્કઃસ્યાદ્વ્યાધિર્મનોવપુરવગ્રહઃ

અનિબદ્ધપ્રલાપાદિરુન્માદો મદનાદિભિઃ ।અપ્_338.034અબ્।
તત્ત્વજ્ઞાનાદિના ચેતઃકષાયો પરમઃ શમઃ

કવિભિર્યોજનીયા વૈ ભાવાઃ કાવ્યાદિકે રસાઃ ।અપ્_338.035અબ્।
વિભાવ્યતે હિ રત્યાદિર્યત્ર યેન વિભાવ્યતે

વિભાવો નામ સદ્વેધાલમ્બનોદ્દીપનાત્મકઃ ।અપ્_338.036અબ્।
:પ્ 208
રત્યાદિભાવવર્ગો ઽયં યમાજીવ્યોપજાયતે

આલમ્બનવિભાવો ઽસૌ નાયકાદિભવસ્ તથા ।અપ્_338.037અબ્।
ધીરોદાત્તો ધીરોદ્ધતઃ સ્યાદ્ધીરલલિતસ્ તથા

ધીરપ્રશાન્ત ઇત્ય્ એવં ચતુર્ધા નાયકઃ સ્મૃતઃ ।અપ્_338.038અબ્।
અનુકૂલો દક્ષિણશ્ ચ શઠો ધૃષ્ટઃ પ્રવર્તિતઃ

પીઠમર્દો વિટશ્ ચૈવ વિદૂષક ઇતિ ત્રયઃ ।અપ્_338.039અબ્।
શૃઙ્ગારે નર્મસચિવા નાયકસ્યાનુનાયકાઃ

પીઠમર્દઃ સમ્બલકઃ શ્રીમાંસ્તદ્વેશજો વિટઃ ।અપ્_338.040અબ્।
વિદૂષકો વૈહસિકસ્ત્વષ્ટનાયકનાયિકાઃ

સ્વકીયા પરકીયા ચ પુનર્ભૂરિતિ કૌશિકાઃ ।અપ્_338.041અબ્।
સામાન્યા ન પુનર્ભૂરિરિત્યાદ્યા બહુભેદતઃ

ઉદ્દિપનવિભાવાસ્તે સંસ્કારૈર્ વિવિધૈઃ સ્થિતૈઃ ।અપ્_338.042અબ્।
આલમ્બનવિભાવેષુ ભાવાનુદ્વીપયન્તિ યે

ચતુઃષષ્ટિકલા દ્વેધા કર્માદ્યૈર્ ગીતિકાદિભિઃ ।અપ્_338.043અબ્।
કુહકં સ્મૃતિરપ્યેષાં પ્રાયો હાસોપહારકઃ

આલમ્બનવિભાવસ્ય ભાવૈર્ ઉદ્બુદ્ધસંસ્કૃતૈઃ ।અપ્_338.044અબ્।
મનોવાગ્બુદ્ધિવપુષાં સ્મૃતીછાદ્વેષયત્નતઃ

આરમ્ભ એવ વિદુષામનુભાવ ઇતિ સ્મૃતઃ ।અપ્_338.045અબ્।
સ ચાનુભૂયતે ચાત્ર ભવત્યુત નિરુચ્યતે

મનોવ્યાપારભૂયિષ્ઠો મન આરમ્ભ ઉચ્યતે ।અપ્_338.046અબ્।
દ્વિવિધઃ પૌરુષસ્ત્રૈણ ઈદૃશો ઽપિ પ્રસિધ્યતિ

શોભા વિલાસો માધુર્યં સ્થૈર્યં ગામ્ભીર્યમેવ ચ ।અપ્_338.047અબ્।
લલિતઞ્ચ તથૌદાર્યન્તેજો ઽષ્ટાવિતિ પૌરુષાઃ

:પ્ 209
નીચનિન્દોત્તમસ્પર્ધા શૌર્યં દાક્ષાદિકારણં ।અપ્_338.048અબ્।
મનોધર્મે ભવેચ્છોભા શોભતે ભવનં યથા

ભાવો હાવશ્ ચ હેલા ચ શોભા કાન્તિસ્તથૈવ ચ ।અપ્_338.049અબ્।
દીપ્તિર્માધુર્યશૌર્યે ચ પ્રાગલ્ભ્યં સ્યાદુદારતા

સ્થૈર્યં ગમ્ભીરતા સ્ત્રીણાં વિભાવા દ્વાદશેરિતાઃ ।અપ્_338.050અબ્।
ભાવો વિલાસો હાવઃસ્યાદ્ભાવઃ કિઞ્ચિચ્ચ હર્ષજઃ

વાચો યુક્તિર્ભવેદ્વાગારમ્ભો દ્વાદશ એવ સઃ ।અપ્_338.051અબ્।
તત્રાભાષણમાલાપઃ પ્રલાપો વચનં વહુ(1)

વિલાપો દુઃખવચનમનુલાપો ઽસકૃદ્વચઃ ।અપ્_338.052અબ્।
સંલાપ ઉક્તપ્રત્યુક્તમપલાપો ઽન્યથાવચઃ

વાર્તાપ્રયાણં સન્દેશો નિર્દેશઃ પ્રતિપાદનમ્ ।અપ્_338.053અબ્।
તત્ત્વદેશો ઽતિદેશો ઽયમપદેશો ઽન્યવર્ણનમ્

ઉપદેશશ્ ચ શિક્ષાવાક્ વ્યાજોક્તિર્વ્યપદેશકઃ ।અપ્_338.054અબ્।
બોધાય એષ વ્યાપારઃસુબુદ્ધ્યારમ્ભ ઇષ્યતે ।અપ્_338.054ચ્દ્।
તસ્ય ભેદાસ્ત્રયસ્તે ચ રીતિવૃત્તિપ્રવૃત્તયઃ