Agni Purana · Chapter 336
:e ity āgneye mahāpurāṇe śikṣānirūpaṇaṃ nāma
pañcatriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
:n
1 khaṭavasā iti kha..
:p 198
% chapter {336}
:ś atha ṣaṭtriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
kāvyādilakṣaṇaṃ
agnir uvāca
kāvyasya nāṭakādeś ca alaṅkārān vadāmy atha /AP_336.001ab/
dhvanirvarṇāḥ padaṃ vākyamityetadvāṅmayaṃ mataṃ
śāstretihāsavākyānāṃ trayaṃ yatra samāpyate /AP_336.002ab/
śāstre śabdapradhānatvamitihāseṣu niṣṭhatā
abhidhāyāḥ pradhānatvāt kāvyaṃ tābhyāṃ vibhidyate /AP_336.003ab/
naratvaṃ durlabhaṃ loke vidyā tatra ca durlabhā
kavitvaṃ durlabhaṃ tatra śaktistatra ca durlabhā /AP_336.004ab/
vyutpātirdurlabhā tatra vivekastatra durlabhaḥ
sarvaṃ śāstramavidvadbhirmṛgyamāṇanna sidhyati /AP_336.005ab/
ādivarṇā dvitīyāś ca mahāprāṇasturīyakaḥ
vargeṣu varṇavṛndaṃ syāt padaṃ suptiḍprabhedataḥ /AP_336.006ab/
saṅkṣepādvākyamiṣṭārthavyavachinnā padābalī
kāvyaṃ sphuṭadalaṅkāraṃ guṇavaddoṣavarjitam /AP_336.007ab/
yonirvedaś ca lokaś ca siddhamannādayonijaṃ
devādīnām saṃskṛtaṃ syāt prākṛtaṃ trividhaṃ nṛṇāṃ /AP_336.008ab/
gadyaṃ padyañca miśrañca kāvyādi trividhaṃ smṛtam
apadaḥ padasantāno gadyantadapi gadyate /AP_336.009ab/
cūrṇakotkalikāgandhivṛttabhedāt trirūpakam
alpālpavigrahaṃ nātimṛdusandarbhanirbharaṃ /AP_336.010ab/
:p 199
cūrṇakaṃ nāmto dīrghasamāsāt kalikā bhavet
bhavenmadhyamasandarbhannātikutsitavigraham /AP_336.011ab/
vṛttacchāyāharaṃ vṛttaṃ gandhinaitat kilotkaṭam
ākhyāyikā kathā khaṇḍakathā parikathā tathā /AP_336.012ab/
kathāniketi manyante gadyakāvyañca pañcadhā
kartṛvaṃśapraśaṃsā syādyatra gadyena vistarāt /AP_336.013ab/
kanyāharaṇasaṃgrāmavipralambhavipattayaḥ
bhavanti yatra dīptāś ca rītivṛttipravṛttayaḥ /AP_336.014ab/
ucchāsaiś ca paricchedo yatra yā cūrṇakottarā
vaktraṃ vāparavaktraṃ vā yatra sākhyāyikā smṛtā /AP_336.015ab/
ślokaiḥ svavaṃśaṃ saṃkṣepāt kaviryatra praśaṃsati
sukhyasyārthāvatārāya bhavedyatra kathāntaram /AP_336.016ab/
paricchedo na yatra syādbhavedvālambhakaiḥ kvacit
sā kathā nāma tadgarbhe nibadhnīyāccatuṣpadīṃ /AP_336.017ab/
bhavet khaṇḍakathā yāsau yāsau parikathā tayoḥ
amātyaṃ sārthakaṃ vāpi dvijaṃ vā nāyakaṃ viduḥ /AP_336.018ab/
syāttayoḥ karuṇaṃ viddhi vipralambhaś caturvidhaḥ
samāpyate tayor nādyā sā kathāmanudhāvati /AP_336.019ab/
kathākhyāyikayormiśrabhāvāt parikathā smṛtā
bhayānakaṃ sukhaparaṃ garbhe ca karuṇo rasaḥ /AP_336.020ab/
adbhuto 'nte sukḷptārtho nodāttā sā kathānikā
padyaṃ catuṣpadī tacca vṛttaṃ jātirititridhā /AP_336.021ab/
vṛttamakṣarasaṃkhyeyamukthaṃ tat kṛtiśeṣajam
:p 200
mātrābhirgaṇanā sā jātiriti kāśyapaḥ(1) /AP_336.022ab/
samamardhasamaṃ vṛttaṃ viṣamaṃ paiṅgalaṃ tridhā
sā vidyā naustitīṣūrṇāṃ gabhīraṃ kāvyasāgaraṃ /AP_336.023ab/
mahākāvyaṃ kalāpaś ca paryābandho viśeṣakam
kulakaṃ muktakaṃ koṣa iti padyakuṭumbakam /AP_336.024ab/
sargabandho mahākāvyamārabdhaṃ saṃskṛtena yat
tādātmyamajahattatra(2) tatsamaṃ nāti duṣyati /AP_336.025ab/
itihāsakathodbhūtamitaradvā sadāśrayaṃ
mantradūtaprayāṇājiniyataṃ nātivistaram /AP_336.026ab/
śakkaryātijagatyātiśakkaryā triṣṭubhā(3) tathā
puṣpitāgrādibhirvakrābhijanaiścārubhiḥ samaiḥ /AP_336.027ab/
muktā(4) tu bhinnavṛttāntā nātisaṃkṣiptasargakam
atiśarkvarikāṣṭibhyāmekasaṅkīrṇakaiḥ paraḥ /AP_336.028ab/
mātrayāpyaparaḥ sargaḥ prāśastyeṣu ca paścimaḥ
kalpo 'tininditastasminviśeṣānādaraḥ satāṃ /AP_336.029ab/
nagarārṇavaśailartu candrārkāśramapādapaiḥ
udyānasalilakrīḍāmadhupānaratotsavaiḥ /AP_336.030ab/
dūtīvacanavinyāsair asatīcaritādbhūtaiḥ
tamasā marutāpyanyair vibhāvair atinirbharaiḥ /AP_336.031ab/
:n
1 kaśyapa iti ja.. , ña.. , ṭa.. ca
2 tādarthamajahattatreti ja..
3 anuṣṭubheti ja..
4 vyakteti ña..
:p 201
sarvavṛttipravṛttañca sarvabhāvaprabhāvitam
sarvarītirasaiḥ puṣṭaṃ(1) puṣṭaṅguṇavibhūṣaṇaiḥ /AP_336.032ab/
ata eva mahākāvyaṃ tatkartā ca mahākaviḥ
vāgvaidagdhyapradhānepi rasa evātra jīvitam /AP_336.033ab/
pṛthakprayatnanirvartyaṃ vāgvakrimni rasādvapuḥ
caturvargaphalaṃ viśvagvyākhyātaṃ nāyakākhyayā /AP_336.034ab/
samānavṛttinirvyūṭaḥ kauśikīvṛttikomalaḥ
kalāpo 'tra pravāsaḥ prāganurāgāhvayo rasaḥ /AP_336.035ab/
saviśeṣakañca prāptyādi saṃskṛtenetreṇa ca
ślokair anekaiḥ kulakaṃ syāt sandānitakāni tat /AP_336.036ab/
muktakaṃ śloka ekaikaś camatkārakṣamaḥ satā ṃ
sūktibhiḥ kavisiṃhānāṃ sundarībhiḥ samanvitaḥ /AP_336.037ab/
koṣo brahmāparicchinnaḥ sa vidagdhāya rocate
ābhāsopamaśaktiś ca sarge yadbhinnavṛttatā /AP_336.038ab/
miśraṃ vapuriti khyātaṃ prakīrṇamiti ca dvidhā /AP_336.038cd/
śravyañcaivābhineyañca prakīrṇaṃ sakaloktibhiḥ
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0