Agni Purana · Chapter 288
:e ity āgneye mahāpurāṇe aśvavāhanasāro nāma
saptāśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||
:n
1 gorjitāste 'tikīrtitā iti kha..
2 yathāñcitamiti ña..
3 mṛgañjaya iti kha.. , ña.. ca
:p 70
% chapter {288}
:ś athāṣṭāśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
aśvacikitsā
śālihotra uvāca
aśvānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye
cikitsāñcaiva(1)suśrutaAP_288.001ab/
hīnadanto vidantaś cakarālī kṛṣṇatālukaḥ
kṛṣṇajihvaś ca yamajojātamuṣkaś ca yas tathā /AP_288.002ab/
dviśaphaś ca tathā śṛṅgī trivarṇo vyāghravarṇakaḥ
kharavarṇo bhasmavarṇo jātavarṇaś ca kākudī /AP_288.003ab/
śvitrī ca kākasādī ca kharasārastathaiva ca
vānarākṣaḥ kṛṣṇaśaṭaḥ kṛṣṇaguhyastathaiva ca /AP_288.004ab/
kṛṣṇaprothaś ca śūkaś ca yaś ca tittirisannibhaḥ
viṣamaḥ śvetapādaś ca dhruvāvartavivarjitaḥ /AP_288.005ab/
aśubhāvartasaṃyukto varjanīyasturaṅgamaḥ
randhroparandhrayordvau dvau dvau dvau mastakavakṣasoḥ /AP_288.006ab/
prayāṇe ca lalāṭe ca kaṇṭhāvartāḥ śubhā daśa
mṛkkaṇyāñca lalāṭe ca karṇamūle nigālake /AP_288.007ab/
bāhumūle gale śreṣṭhā āvartāstvaśubhāḥ pare
śukendragopacandrābhā ye ca vāyasasannibhāḥ /AP_288.008ab/
suvarṇavarṇāḥ snigdhāś ca praśasyāstu sadaiva hi
dīrghagrīvākṣikūṭāś ca hrasvakarṇāś ca śobhanāḥ /AP_288.009ab/
:n
1 cikitsantaveti ña..
:p 71
rākṣānturaṅgamā yatra(1) vijayaṃ varjayettataḥ
pālitastu hayo dantī śubhado duḥkhado 'nyathā /AP_288.010ab/
śriyaḥ putrāstu gandharvā vājino ratnamuttamam
aśvamedhe tu turagaḥ pavitratvāttu hūyate /AP_288.011ab/
vṛṣo nimbavṛhatyau ca guḍūcī ca samākṣikā
siṃhā gandhakārī piṇḍī svedaś ca śirasas tathā /AP_288.012ab/
hiṅgu puṣkaramūlañca nāgaraṃ sāmlavetasaṃ
pippalīsaindhavayutaṃ śūlaghnaṃ cīṣṇavāriṇā /AP_288.013ab/
nāgarātiviṣā mustā sānantā bilvamālikā
kvāthameṣāṃ pivedvājī sarvātīsāranāśanam /AP_288.014ab/
priyaṅgusārivābhyāñca yuktamājaṃ śṛtaṃ(2) payaḥ
paryāptaśarkaraṃ pītvā śramādvājī vimucyate /AP_288.015ab/
droṇikāyāntu dātavyā tailavastisturaṅgame
koṣṭhajā ca śirā vedhyā tena tasya sukhaṃ bhavet /AP_288.016ab/
dāṛimaṃ triphalā vyoṣaṃ guḍañca samabhāvikam
piṇḍametat pradātavyamaśvānāṃ kāśanāśanam /AP_288.017ab/
priyaṅgulodhramadhubhiḥ pivedvṛṣarasaṃ hayaḥ
kṣīraṃ vā pañcakolādyaṃ kāśanāddhi pramucyate /AP_288.018ab/
praskandheṣu ca sarveṣu śreya ādau viśodhaṇam
abhyaṅgodvartanaiḥ snehaṃ nasyavartikramaḥ smṛtaḥ /AP_288.019ab/
jvaritānāṃ turaṅgāṇāṃ payasaiva kriyākramaḥ
lodhrakandharayormūlaṃ mātulāṅgāgnināgarāḥ /AP_288.020ab/
:n
1 rājñīturaṅgamā yatreti kha..
2 ghṛtamiti kha..
:p 72
kuṣṭhahiṅguvacārāsnālepoyaṃ śothanāśanaḥ
mañjiṣṭhā madhukaṃ drākṣāvṛhatyau raktacandanam /AP_288.021ab/
trapuṣīvījamūlāni śṛṅgāṭakakaśerukam
ajāpayaḥśṛtamidaṃ suśītaṃ śarkarānvitaṃ /AP_288.022ab/
pītvā nīraśano vājī raktamehāt pramucyate
manyāhanunigālasthaśirāśotho galagrahaḥ /AP_288.023ab/
abhyaṅgaḥ kaṭutailena(1) tatra teṣveva śasyate
galagrahagado śothaḥ prāyaśo galadeśake /AP_288.024ab/
pratyakpuṣpī tathā bahniḥ saindhavaṃ sauraso rasaḥ
kṛṣṇāhiṅguyutair ebhiḥ kṛtvā nasyaṃ na sīdati /AP_288.025ab/
niśe jyotiṣmatī pāṭhā kṛṣṇā kuṣṭhaṃ vacā madhu
jihvāstambhe ca lepo 'yaṃ guḍamūtrayuto hitaḥ /AP_288.026ab/
tilair yaṣṭyā rajanyā ca nimbapatraiś ca yojitā
kṣaudreṇa śodhanī piṇḍī sarpiṣā vraṇaropaṇī /AP_288.027ab/
abhighātena khañjanti ye hy aścāstīvravedanāḥ
pariṣekakriyā teṣāṃ tailenāśu rujāpahā /AP_288.028ab/
doṣakopābhighātābhyāṃ pakvabhinne vraṇakramaḥ
aśvatthoḍumbaraplakṣamadhūkavaṭakalkanaiḥ //29
prabhūtasalilaḥ kvāthaḥ sukhoṣṇaḥ vraṇaśodhanaḥ /AP_288.030ab/
śatāhvā nāgaraṃ rāsnā mañjiṣṭhākuṣṭhasaindhavaiḥ
devadāruvacāyugmarajanīraktacandanaiḥ /AP_288.031ab/
tailasiddhaṃ kaṣāyeṇa guḍūcyāḥ payasā saha
:n
1 tilataileneti kha..
:p 73
mrakṣeṇa vastinaśye ca yojyaṃ sarvatra liṅgine /AP_288.032ab/
raktasrāvo jalaukābhir netrānte netrarogitaḥ
khāditoḍumbarāśvatthakaṣāyeṇa ca sādhanam /AP_288.033ab/
dhātrīdurālabhātiktāpriyaṅgukuṅkumaiḥ samaiḥ
guḍūcyā ca kṛtaḥ kalko hito yuktāvalambine /AP_288.034ab/
utpāte ca śile śrāvye śuṣkaśephe tathaiva ca
kṣiprakāriṇi doṣe ca sadyo vidalamiṣyate(1) /AP_288.035ab/
gośakṛnmañjikākuṣṭharajanītilamarṣapaiḥ
gavāṃ mūtreṇa piṣṭaiś ca mardanaṃ kaṇḍunāśanam /AP_288.036ab/
śīto madhuyutaḥ kvātho nāśikāyāṃ saśarkaraḥ
raktapittaharaḥ pānādaśvakarṇaistathaiva ca /AP_288.037ab/
saptame saptame deyamaśvānāṃ lavaṇaṃ dine
tathā bhuktavatāndeyā atipāne tu vāruṇī /AP_288.038ab/
jīvanīyaiḥ samadhurair mṛdvīkāśarkarāyutaiḥ
sapippalīkaiḥ śaradi pratipānaṃ sapadmakaiḥ /AP_288.039ab/
viḍaṅgāpippalīdhānyaśatāhvālodhrasaindhavaiḥ
macitrakaisturaṅgāṇāṃ pratipānaṃ himāgame /AP_288.040ab/
lodhrapriyaṅgukāmustāpippalīviśvabheṣajaiḥ
sakṣaudraiḥ pratipānaṃ syādvasante kaphanāśanam /AP_288.041ab/
priyaṅgupippalīlodhrayaṣṭyākṣaiḥ samahauṣadhaiḥ
nidāghe saguḍā deyā madirā pratipānake /AP_288.042ab/
:n
vedhanamisyata iti ja.. , ña.. ca
:p 74
lodhrakāṣṭhaṃ salavaṇaṃ pippalyo viśvabheṣajam
bhavettailayutair ebhiḥ pratipānaṃ ghanāgame /AP_288.043ab/
nidāghodvṛtapittārtāḥ śaratsu puṣṭaśoṇitāḥ
prāvṛḍbhinnapurīṣāś ca piveyurvājino ghṛtam /AP_288.044ab/
piveyurvājinastailaṃ kaphavāyvadhikāstu ye
snehavyāpadbhavo yeṣāṃ kāryaṃ teṣāṃ virūkṣaṇam /AP_288.045ab/
tryahaṃ yavāgūrūkṣā syād bhojanaṃ takrasaṃyutam
śarannidāghayoḥ sarpistailaṃ śītavasantayoḥ /AP_288.046ab/
varṣāsu śiśire caiva vastau yamakamiṣyate
gurvabhiṣyandibhaktāni vyāyāmaṃ snājamātapam /AP_288.047ab/
vāyuvarjañca vāhasya snehapītasya varjitam
snānaṃ pānaṃ śakṛtkrūṣṭhamaśvānāṃ salilāgame /AP_288.048ab/
atyarthaṃ durdine kāle pānamekaṃ praśasyate
yuktaśītātape kāle dviḥpānaṃ snapanaṃ sakṛt /AP_288.049ab/
grīṣme trisnānapānaṃ syacciraṃ tasyāyagāhanam
nistūṣāṇāṃ pradātavyā yavānāṃ caturāṭakī /AP_288.050ab/
caṇakavrīhimaudgāni kalāyaṃ vāpi dāpayet
ahorātreṇa cārdhasya yavasasya tulā daśa /AP_288.051ab/
aṣṭau śuṣkasya dātavyāś catasro 'tha vuṣasya vā
dūrvā pittaṃ yavaḥ kāsaṃ vuṣaś ca śloṣmasañcayam /AP_288.052ab/
nāśayatyarjunaḥ śvāsaṃ tathā māno balakṣayam
vātikāḥ paittikāś caiva śleṣmajāḥ sānnipātikāḥ /AP_288.053ab/
na rogāḥ pīḍayiṣyanti dūrvāhāranturaṅgamam
:p 75
dvau rajjubandhau duṣṭānāṃ pakṣayorubhayorapi /AP_288.054ab/
paścāddhanuś ca kartarvyo dūrakīlavyapāśrayaḥ
vāseyustvāstṛte sthāne kṛtadhūpanabhūmayaḥ /AP_288.055ab/
yatropanyastayavasāḥ sapradīpāḥ surakṣitāḥ /AP_288.055cd/
kṛkavākvajakapayo dhāryaścāśvagṛhe mṛgāḥ
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0