અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 288

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે અશ્વવાહનસારો નામ
સપ્તાશીત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
:ન્
1 ગોર્જિતાસ્તે ઽતિકીર્તિતા ઇતિ ખ..
2 યથાઞ્ચિતમિતિ ઞ..
3 મૃગઞ્જય ઇતિ ખ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 70
% છપ્તેર્ {288}
:શ્ અથાષ્ટાશીત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
અશ્વચિકિત્સા
શાલિહોત્ર ઉવાચ
અશ્વાનાં લક્ષણં વક્ષ્યે
ચિકિત્સાઞ્ચૈવ(1)સુશ્રુતઅપ્_288.001અબ્।
હીનદન્તો વિદન્તશ્ ચકરાલી કૃષ્ણતાલુકઃ

કૃષ્ણજિહ્વશ્ ચ યમજોજાતમુષ્કશ્ ચ યસ્ તથા ।અપ્_288.002અબ્।
દ્વિશફશ્ ચ તથા શૃઙ્ગી ત્રિવર્ણો વ્યાઘ્રવર્ણકઃ

ખરવર્ણો ભસ્મવર્ણો જાતવર્ણશ્ ચ કાકુદી ।અપ્_288.003અબ્।
શ્વિત્રી ચ કાકસાદી ચ ખરસારસ્તથૈવ ચ

વાનરાક્ષઃ કૃષ્ણશટઃ કૃષ્ણગુહ્યસ્તથૈવ ચ ।અપ્_288.004અબ્।
કૃષ્ણપ્રોથશ્ ચ શૂકશ્ ચ યશ્ ચ તિત્તિરિસન્નિભઃ

વિષમઃ શ્વેતપાદશ્ ચ ધ્રુવાવર્તવિવર્જિતઃ ।અપ્_288.005અબ્।
અશુભાવર્તસંયુક્તો વર્જનીયસ્તુરઙ્ગમઃ

રન્ધ્રોપરન્ધ્રયોર્દ્વૌ દ્વૌ દ્વૌ દ્વૌ મસ્તકવક્ષસોઃ ।અપ્_288.006અબ્।
પ્રયાણે ચ લલાટે ચ કણ્ઠાવર્તાઃ શુભા દશ

મૃક્કણ્યાઞ્ચ લલાટે ચ કર્ણમૂલે નિગાલકે ।અપ્_288.007અબ્।
બાહુમૂલે ગલે શ્રેષ્ઠા આવર્તાસ્ત્વશુભાઃ પરે

શુકેન્દ્રગોપચન્દ્રાભા યે ચ વાયસસન્નિભાઃ ।અપ્_288.008અબ્।
સુવર્ણવર્ણાઃ સ્નિગ્ધાશ્ ચ પ્રશસ્યાસ્તુ સદૈવ હિ

દીર્ઘગ્રીવાક્ષિકૂટાશ્ ચ હ્રસ્વકર્ણાશ્ ચ શોભનાઃ ।અપ્_288.009અબ્।
:ન્
1 ચિકિત્સન્તવેતિ ઞ..
:પ્ 71
રાક્ષાન્તુરઙ્ગમા યત્ર(1) વિજયં વર્જયેત્તતઃ

પાલિતસ્તુ હયો દન્તી શુભદો દુઃખદો ઽન્યથા ।અપ્_288.010અબ્।
શ્રિયઃ પુત્રાસ્તુ ગન્ધર્વા વાજિનો રત્નમુત્તમમ્

અશ્વમેધે તુ તુરગઃ પવિત્રત્વાત્તુ હૂયતે ।અપ્_288.011અબ્।
વૃષો નિમ્બવૃહત્યૌ ચ ગુડૂચી ચ સમાક્ષિકા

સિંહા ગન્ધકારી પિણ્ડી સ્વેદશ્ ચ શિરસસ્ તથા ।અપ્_288.012અબ્।
હિઙ્ગુ પુષ્કરમૂલઞ્ચ નાગરં સામ્લવેતસં

પિપ્પલીસૈન્ધવયુતં શૂલઘ્નં ચીષ્ણવારિણા ।અપ્_288.013અબ્।
નાગરાતિવિષા મુસ્તા સાનન્તા બિલ્વમાલિકા

ક્વાથમેષાં પિવેદ્વાજી સર્વાતીસારનાશનમ્ ।અપ્_288.014અબ્।
પ્રિયઙ્ગુસારિવાભ્યાઞ્ચ યુક્તમાજં શૃતં(2) પયઃ

પર્યાપ્તશર્કરં પીત્વા શ્રમાદ્વાજી વિમુચ્યતે ।અપ્_288.015અબ્।
દ્રોણિકાયાન્તુ દાતવ્યા તૈલવસ્તિસ્તુરઙ્ગમે

કોષ્ઠજા ચ શિરા વેધ્યા તેન તસ્ય સુખં ભવેત્ ।અપ્_288.016અબ્।
દાઋઇમં ત્રિફલા વ્યોષં ગુડઞ્ચ સમભાવિકમ્

પિણ્ડમેતત્ પ્રદાતવ્યમશ્વાનાં કાશનાશનમ્ ।અપ્_288.017અબ્।
પ્રિયઙ્ગુલોધ્રમધુભિઃ પિવેદ્વૃષરસં હયઃ

ક્ષીરં વા પઞ્ચકોલાદ્યં કાશનાદ્ધિ પ્રમુચ્યતે ।અપ્_288.018અબ્।
પ્રસ્કન્ધેષુ ચ સર્વેષુ શ્રેય આદૌ વિશોધણમ્

અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનૈઃ સ્નેહં નસ્યવર્તિક્રમઃ સ્મૃતઃ ।અપ્_288.019અબ્।
જ્વરિતાનાં તુરઙ્ગાણાં પયસૈવ ક્રિયાક્રમઃ

લોધ્રકન્ધરયોર્મૂલં માતુલાઙ્ગાગ્નિનાગરાઃ ।અપ્_288.020અબ્।
:ન્
1 રાજ્ઞીતુરઙ્ગમા યત્રેતિ ખ..
2 ઘૃતમિતિ ખ..
:પ્ 72
કુષ્ઠહિઙ્ગુવચારાસ્નાલેપોયં શોથનાશનઃ

મઞ્જિષ્ઠા મધુકં દ્રાક્ષાવૃહત્યૌ રક્તચન્દનમ્ ।અપ્_288.021અબ્।
ત્રપુષીવીજમૂલાનિ શૃઙ્ગાટકકશેરુકમ્

અજાપયઃશૃતમિદં સુશીતં શર્કરાન્વિતં ।અપ્_288.022અબ્।
પીત્વા નીરશનો વાજી રક્તમેહાત્ પ્રમુચ્યતે

મન્યાહનુનિગાલસ્થશિરાશોથો ગલગ્રહઃ ।અપ્_288.023અબ્।
અભ્યઙ્ગઃ કટુતૈલેન(1) તત્ર તેષ્વેવ શસ્યતે

ગલગ્રહગદો શોથઃ પ્રાયશો ગલદેશકે ।અપ્_288.024અબ્।
પ્રત્યક્પુષ્પી તથા બહ્નિઃ સૈન્ધવં સૌરસો રસઃ

કૃષ્ણાહિઙ્ગુયુતૈર્ એભિઃ કૃત્વા નસ્યં ન સીદતિ ।અપ્_288.025અબ્।
નિશે જ્યોતિષ્મતી પાઠા કૃષ્ણા કુષ્ઠં વચા મધુ

જિહ્વાસ્તમ્ભે ચ લેપો ઽયં ગુડમૂત્રયુતો હિતઃ ।અપ્_288.026અબ્।
તિલૈર્ યષ્ટ્યા રજન્યા ચ નિમ્બપત્રૈશ્ ચ યોજિતા

ક્ષૌદ્રેણ શોધની પિણ્ડી સર્પિષા વ્રણરોપણી ।અપ્_288.027અબ્।
અભિઘાતેન ખઞ્જન્તિ યે હ્ય્ અશ્ચાસ્તીવ્રવેદનાઃ

પરિષેકક્રિયા તેષાં તૈલેનાશુ રુજાપહા ।અપ્_288.028અબ્।
દોષકોપાભિઘાતાભ્યાં પક્વભિન્ને વ્રણક્રમઃ

અશ્વત્થોડુમ્બરપ્લક્ષમધૂકવટકલ્કનૈઃ ॥29

પ્રભૂતસલિલઃ ક્વાથઃ સુખોષ્ણઃ વ્રણશોધનઃ ।અપ્_288.030અબ્।
શતાહ્વા નાગરં રાસ્ના મઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ

દેવદારુવચાયુગ્મરજનીરક્તચન્દનૈઃ ।અપ્_288.031અબ્।
તૈલસિદ્ધં કષાયેણ ગુડૂચ્યાઃ પયસા સહ

:ન્
1 તિલતૈલેનેતિ ખ..
:પ્ 73
મ્રક્ષેણ વસ્તિનશ્યે ચ યોજ્યં સર્વત્ર લિઙ્ગિને ।અપ્_288.032અબ્।
રક્તસ્રાવો જલૌકાભિર્ નેત્રાન્તે નેત્રરોગિતઃ

ખાદિતોડુમ્બરાશ્વત્થકષાયેણ ચ સાધનમ્ ।અપ્_288.033અબ્।
ધાત્રીદુરાલભાતિક્તાપ્રિયઙ્ગુકુઙ્કુમૈઃ સમૈઃ

ગુડૂચ્યા ચ કૃતઃ કલ્કો હિતો યુક્તાવલમ્બિને ।અપ્_288.034અબ્।
ઉત્પાતે ચ શિલે શ્રાવ્યે શુષ્કશેફે તથૈવ ચ

ક્ષિપ્રકારિણિ દોષે ચ સદ્યો વિદલમિષ્યતે(1) ।અપ્_288.035અબ્।
ગોશકૃન્મઞ્જિકાકુષ્ઠરજનીતિલમર્ષપૈઃ

ગવાં મૂત્રેણ પિષ્ટૈશ્ ચ મર્દનં કણ્ડુનાશનમ્ ।અપ્_288.036અબ્।
શીતો મધુયુતઃ ક્વાથો નાશિકાયાં સશર્કરઃ

રક્તપિત્તહરઃ પાનાદશ્વકર્ણૈસ્તથૈવ ચ ।અપ્_288.037અબ્।
સપ્તમે સપ્તમે દેયમશ્વાનાં લવણં દિને

તથા ભુક્તવતાન્દેયા અતિપાને તુ વારુણી ।અપ્_288.038અબ્।
જીવનીયૈઃ સમધુરૈર્ મૃદ્વીકાશર્કરાયુતૈઃ

સપિપ્પલીકૈઃ શરદિ પ્રતિપાનં સપદ્મકૈઃ ।અપ્_288.039અબ્।
વિડઙ્ગાપિપ્પલીધાન્યશતાહ્વાલોધ્રસૈન્ધવૈઃ

મચિત્રકૈસ્તુરઙ્ગાણાં પ્રતિપાનં હિમાગમે ।અપ્_288.040અબ્।
લોધ્રપ્રિયઙ્ગુકામુસ્તાપિપ્પલીવિશ્વભેષજૈઃ

સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિપાનં સ્યાદ્વસન્તે કફનાશનમ્ ।અપ્_288.041અબ્।
પ્રિયઙ્ગુપિપ્પલીલોધ્રયષ્ટ્યાક્ષૈઃ સમહૌષધૈઃ

નિદાઘે સગુડા દેયા મદિરા પ્રતિપાનકે ।અપ્_288.042અબ્।
:ન્
વેધનમિસ્યત ઇતિ જ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 74
લોધ્રકાષ્ઠં સલવણં પિપ્પલ્યો વિશ્વભેષજમ્

ભવેત્તૈલયુતૈર્ એભિઃ પ્રતિપાનં ઘનાગમે ।અપ્_288.043અબ્।
નિદાઘોદ્વૃતપિત્તાર્તાઃ શરત્સુ પુષ્ટશોણિતાઃ

પ્રાવૃડ્ભિન્નપુરીષાશ્ ચ પિવેયુર્વાજિનો ઘૃતમ્ ।અપ્_288.044અબ્।
પિવેયુર્વાજિનસ્તૈલં કફવાય્વધિકાસ્તુ યે

સ્નેહવ્યાપદ્ભવો યેષાં કાર્યં તેષાં વિરૂક્ષણમ્ ।અપ્_288.045અબ્।
ત્ર્યહં યવાગૂરૂક્ષા સ્યાદ્ ભોજનં તક્રસંયુતમ્

શરન્નિદાઘયોઃ સર્પિસ્તૈલં શીતવસન્તયોઃ ।અપ્_288.046અબ્।
વર્ષાસુ શિશિરે ચૈવ વસ્તૌ યમકમિષ્યતે

ગુર્વભિષ્યન્દિભક્તાનિ વ્યાયામં સ્નાજમાતપમ્ ।અપ્_288.047અબ્।
વાયુવર્જઞ્ચ વાહસ્ય સ્નેહપીતસ્ય વર્જિતમ્

સ્નાનં પાનં શકૃત્ક્રૂષ્ઠમશ્વાનાં સલિલાગમે ।અપ્_288.048અબ્।
અત્યર્થં દુર્દિને કાલે પાનમેકં પ્રશસ્યતે

યુક્તશીતાતપે કાલે દ્વિઃપાનં સ્નપનં સકૃત્ ।અપ્_288.049અબ્।
ગ્રીષ્મે ત્રિસ્નાનપાનં સ્યચ્ચિરં તસ્યાયગાહનમ્

નિસ્તૂષાણાં પ્રદાતવ્યા યવાનાં ચતુરાટકી ।અપ્_288.050અબ્।
ચણકવ્રીહિમૌદ્ગાનિ કલાયં વાપિ દાપયેત્

અહોરાત્રેણ ચાર્ધસ્ય યવસસ્ય તુલા દશ ।અપ્_288.051અબ્।
અષ્ટૌ શુષ્કસ્ય દાતવ્યાશ્ ચતસ્રો ઽથ વુષસ્ય વા

દૂર્વા પિત્તં યવઃ કાસં વુષશ્ ચ શ્લોષ્મસઞ્ચયમ્ ।અપ્_288.052અબ્।
નાશયત્યર્જુનઃ શ્વાસં તથા માનો બલક્ષયમ્

વાતિકાઃ પૈત્તિકાશ્ ચૈવ શ્લેષ્મજાઃ સાન્નિપાતિકાઃ ।અપ્_288.053અબ્।
ન રોગાઃ પીડયિષ્યન્તિ દૂર્વાહારન્તુરઙ્ગમમ્

:પ્ 75
દ્વૌ રજ્જુબન્ધૌ દુષ્ટાનાં પક્ષયોરુભયોરપિ ।અપ્_288.054અબ્।
પશ્ચાદ્ધનુશ્ ચ કર્તર્વ્યો દૂરકીલવ્યપાશ્રયઃ

વાસેયુસ્ત્વાસ્તૃતે સ્થાને કૃતધૂપનભૂમયઃ ।અપ્_288.055અબ્।
યત્રોપન્યસ્તયવસાઃ સપ્રદીપાઃ સુરક્ષિતાઃ ।અપ્_288.055ચ્દ્।
કૃકવાક્વજકપયો ધાર્યશ્ચાશ્વગૃહે મૃગાઃ