Agni Purana · Chapter 287
:e ity āgneye mahāpurāṇe gajacikitsā nāma
ṣaḍaśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
% chapter {287}
:ś atha saptāśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
aśvavāhanasāraḥ
dhanvantarir uvāca
aśvavāhanasārañca vakṣye cāśvacikitsanam /AP_287.001ab/
vājināṃ saṃgrahaḥ kāryo dharmakamārthasiddhaye
aśvinī śraṇaṃ hastaṃ uttarātritayantathā /AP_287.002ab/
nakṣatrāṇi praśastāni hayānāmādivāhane
hemantaḥ śiśiraś caiva vasantaścāśvavāhane /AP_287.003ab/
grīṣmeśaradi varṣāsu niṣiddhaṃ vāhanaṃ haye
tīvrair na ca parair daṇḍair adeśe na ca tāḍayet /AP_287.004ab/
kīlāsthisaṃkule caiva viṣame kaṇṭakānvite
:p 64
vālukāpaṅgasaṃcchanne gartāgartapradūṣite /AP_287.005ab/
acittajño vinopāyair vāhanaṃ kurutetu haḥ
sa vāhyate hayenaiva pṛṣṭhasthaḥ kaṭikāṃ vinā(1)AP_287.006ab/
chandaṃ vijñāpayet kopi sakṛtī dhīmatāṃ varaḥ
abhyāsādabhiyogācca vināśāstraṃ svavāhakaḥ /AP_287.007ab/
snātasya praṅmukhasyātha devān vapuṣi yojayet
praṇavādinamontena svavījena yathākramam /AP_287.008ab/
brahmā citte vale viṣṇurvainateyaḥ parākrame
pārśve rudrā gururbuddhau viśvedevātha marmasu /AP_287.009ab/
dṛgāvarte dṛśīndvarkau karṇayoraśvinau tathā
jaṭhare 'gniḥ svadhā svede vagjihvāyāṃ jave 'nilaḥ /AP_287.010ab/
pṛṣṭhato nākapṛṣṭhastu khurāgre sarvaparvatāḥ
tārāś ca romakūpeṣu hṛdi cāndramasī kalā /AP_287.011ab/
tejasyagnīratiḥ śroṇyāṃ lalāṭe ca jagatpatiḥ
grahāś ca heṣite caiva tathaivorasi vāsukiḥ /AP_287.012ab/
upoṣito 'rcayet sādī hayaṃ dakṣaśrutau japet
haya gandharvarājastvaṃ śṛṇuṣva vacanaṃ gama /AP_287.013ab/
gandharvakulajātastvaṃ mābhūstvaṃ kuladūṣakaḥ
dvijānāṃ satyavākyena somasya garuḍasya ca /AP_287.014ab/
rudrasya varuṇasyaiva pavanasya balena ca
hutāśanasya dīptyā ca smara jātiṃ turaṅgama /AP_287.015ab/
smara rājendraputrastvaṃ satyavākyamanusmara
:n
1 kaṇikāṃ vineti ka.. , ña.. ca
:p 65
smara tvaṃ vāruṇīṃ kanyāṃ smara tvaṃ kaustubhaṃ maṇiṃ /AP_287.016ab/
kṣirodasāgare caiva mathyamāne surāsuraiḥ
tatra devakule jātaḥ svavākyaṃ paripālaya /AP_287.017ab/
kule jātastvamaśvānāṃ mitraṃ me bhava śāsvatam
śṛṇu mitra tvametacca siddho me bhava vāhana /AP_287.018ab/
vijayaṃ rakṣa māñcaiva samare siddhimāvaha
tava pṛṣṭhaṃ samāruhya hatā daityāḥ suraiḥ purā /AP_287.019ab/
adhunā tvāṃ samāruhya jeṣyāmi ripuvāhinīṃ
karṇajāpantataḥ kṛtvā vimuhya ca tathā pyarīn(1) /AP_287.020ab/
paryānayeddhayaṃ sādī vahayedyuddhato jayaḥ
sañjātāḥ svaśarīreṇa(2) doṣāḥ prāyeṇa vājināṃ /AP_287.021ab/
hanyante 'tiprayatnena guṇāḥ sādivaraiḥ punaḥ
sahajā iva dṛśyante guṇāḥ sādivarodbhavāḥ /AP_287.022ab/
nāśayanti guṇānanye sādinaḥ sahajānapi
guṇāneko vijānāti vetti doṣāṃs tathāparaḥ /AP_287.023ab/
dhanyo dhīmān hayaṃ vetti mandadhīḥ
akarmajño 'nupāyajño vegāsakto 'tikopanaḥ /AP_287.024ab/
ghanadaṇḍaraticchidre yaḥ mamopi na śasyate
upāyajño 'tha cittajño viśuddho doṣanāśanaḥ /AP_287.025ab/
guṇārjanaparo nityaṃ sarvakarmaviśāradaḥ
pragraheṇa gṛhītvātha praviṣṭo vāhabhūtalam /AP_287.026ab/
savyāpasavyabhedena vāhanīyaḥ svasādinā
:n
1 tathāsuraniti ja.. , ña.. , ṭa.. ca
2 saha jātāḥ śarīreṇeti ña..
:p 66
āruhya sahasā naiva tāḍnīyo hayottamaḥ /AP_287.027ab/
tāḍanādubhayamāpnoti bhayānmohaś ca jāyate
prātaḥ sādī plutenaiva valgāmuddhṛtya cālayet /AP_287.028ab/
mandaṃ mandaṃ vinā nālaṃ dhṛtavalgo dināntare
proktamāśvasanaṃ sāmabhedo 'śvena niyojyate /AP_287.029ab/
kaṣāditāḍnaṃ daṇḍo dānaṃ kālasahiṣṇutā
parvapūrvaviśuddhau tu vidadhyāduttarottaram /AP_287.030ab/
jihvātale vināyogaṃ vidadhyādvāhane haye
guṇetaraśatāṃ valgāṃ sṛkkaṇyā saha gāhayet /AP_287.031ab/
vismārya vāhanaṃ kuryācchithilānāṃ śanaiḥ śanaiḥ
hayaṃ jihvāṅgamāhīne jihvāgranthiṃ vimocayet /AP_287.032ab/
gāṭatāṃ mocayettāvadyāvat stobhaṃ na suñcati
kuryācchatamurastrāṇamavilālañca muñcati /AP_287.033ab/
ūrdhānanaḥ svabhādyastasyorastrāṇamaślatham
vidhāya vāhayeddṛṣṭyā līlayā sādisattamaḥ /AP_287.034ab/
tasya savyena pūrveṇa saṃyuktaṃ savyavalgayā
yaḥ kuryātpaścimaṃ pādaṃ gṛhītastena dakṣiṇaḥ /AP_287.035ab/
krameṇānena yo sevāṃ kurute vāmavalgayā
pādau tenāpi pādaḥ syādgṛhīto vāma eva hi /AP_287.036ab/
agre ceccaraṇe tyakte jāyate sudṛḍhāsanaṃ
yau hṛtau duṣkare caiva moṭake nāṭakāyanaṃ /AP_287.037ab/
savyahīnaṃ khalīkāro hanena guṇane tatha
svahāvaṃ hi turaṅgasya mukhavyāvartanaṃ puraḥ /AP_287.038ab/
:p 67
na caivetthaṃ turaṅgāṇāṃ pādagrahaṇahetavaḥ
viśvastaṃ hayamālokya gāḍhamāpīḍya cāsanaṃ /AP_287.039ab/
rokayitvā mukhe pādaṃ grāhyato lokanaṃ hitaṃ
gāḍhamāpīḍya rāgābhyāṃ valgāmākṛṣya gṛhyate /AP_287.040ab/
tadvandhanād yugmapādaṃ(1) tadvadvakvanamucyate
saṃyojya valgayā pādān valgāmāmocya vāñchitam /AP_287.041ab/
vāhyapārṣṇiprayogāttu(2) yatra tattāḍanaṃ matam
pralayāviplave jñātvā krameṇānena buddhimān /AP_287.042ab/
moṭanena caturthena vidhireṣa bidhīyate
nādhatte 'dhaś ca pādaṃ yo 'śvo laghuni maṇḍale /AP_287.043ab/
moṭanodvakkanābhyāntu grāhayet pādamīśitaṃ
vaṭayitvāsane(3) gāṭaṃ mandamādāya yo brajet /AP_287.044ab/
grāhyate saṃgrahādyatra tatsaṃgrahaṇamucyate
hatvā parśve prahāreṇa sthānastho vyagramānasam /AP_287.045ab/
valgāmākṛṣya pādena grāhyakaṇṭakapāyanam(4)
utthito yo 'ṅghraṇānena pārṣṇnipādātturaṅgamaḥ /AP_287.046ab/
gṛhyate yat khalīkṛtya khalīkāraḥ sa ceṣyate
gatitraye piyaḥ pādamādatte naiva vāñchitaḥ /AP_287.047ab/
hatvā tu yatra daṇḍena grāhyate gahanaṃ hi tat
khalīkṛtya catuṣkeṇa turaṅgo valgayānyayā /AP_287.048ab/
ucchāsya grāhyate 'nyatra tatsyāducchāsanaṃ punaḥ
:n
1 bhaṭhakālādyanutpādamiti ja..
2 bāhyapārśve prayogāttviti kha..
3 vaṇṭayitvāsane iti kha..
4 grāhakaṇṭakapāyanamiti kha..
:p 68
svabhāvaṃ bahirasyantaṃ tasyāṃ diśi padāyanaṃ /AP_287.049ab/
niyojya grāhayettattu mukhavyāpartanaṃ matam
grāhayitvā tataḥ pādaṃ trividhāsu yathākramam /AP_287.050ab/
sādhayet pañcadhārāsu kramaśo maṇḍalādiṣu
ājanordhānanaṃ vāhaṃ śithilaṃ vāhayet sudhīḥ /AP_287.051ab/
aṅgeṣu lāghavaṃ yāvattāvattaṃ vāhayeddhayaṃ
mṛduḥ skandhe laghurvaktre śithilaḥ sarvasandhiṣu /AP_287.052ab/
yadā sasādino vaśyaḥ saṅgṛhṇīyāttadā hayaṃ
na tyajet paścimaṃ pādaṃ yadā sādhurbhavettadā /AP_287.053ab/
tadākṛṣṭirvidhātavyā pāṇibhyāmiha balgayā
tatratriko yathā tiṣṭhedudgrīvośvaḥ samānanaḥ /AP_287.054ab/
dharāyāṃ paścimau pādau antarīkṣe yadāśrayau
tadā sandharaṇaṃ kuryādgāṭhavāhañca muṣṭinā /AP_287.055ab/
sahasaivaṃ samākṛṣṭo yasturaṅgo na tiṣṭhati
śarīraṃ vikṣipantañca sādhayenmaṇḍalabhramaiḥ /AP_287.056ab/
kṣipet skandhañca yo vāhaṃ sa ca sthāpyo hi valgayā
gomayaṃ lavaṇaṃ mūtraṃ kvathitaṃ mṛtsamanvitam /AP_287.057ab/
aṅgalepo makṣikādidaṃśaśramavināśanaḥ
madhye bhadrādijātīnāṃ maṇḍo deyo hi sādinā /AP_287.058ab/
darśanaṃ bhotatīkṣasya nirutsāhaḥ kṣudhā hayaḥ
yathā vaśyas tathā śikṣā vinaśyantyativāhitāḥ /AP_287.059ab/
avāhitā na midhyanti tuṅgavaktrāṃś ca vāhayet
sampīḍya jānuyugmena sthiramuṣṭisturaṅgamaṃ /AP_287.060ab/
:p 69
gomūtrākuṭilā veṇī padmamaṇḍalamālikā
pañcolūkhalikā kāryā garvitāste 'tikīrtitāḥ(1) /AP_287.061ab/
saṃkṣiptañcaiva vikṣiptaṃ kuñcitañca yathācitam(2)
valgitāvalgitau caiva ṣoṭā cetthamudāhṛtam /AP_287.062ab/
vīthīdhanuḥśataṃ yāvadaśītir navatis tathā
bhadraḥ susādhyo vājī syānmando daṇḍaikamānasaḥ /AP_287.063ab/
mṛgajaṅgho(3) mṛgo vājī saṅkīrṇastatsamanviyāt
śarkarāmadhulājādaḥ sugandho 'śvaḥ śucirdvijaḥ /AP_287.064ab/
tejasvī kṣatriyaścāśbo vinīto buddhimāṃś ca yaḥ
śūdro 'śuciś calo mando virūpo vimatiḥ khalaḥ /AP_287.065ab/
valgayā dhāryamāṇo 'śvo lālakaṃ yaś ca darśayet
dhārāsu yojanīyo 'sau pragrahagrahamokṣaṇaiḥ /AP_287.066ab/
aśvādilakṣaṇam vakṣye śālihotro yathāvadat
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0