અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 287

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે ગજચિકિત્સા નામ
ષડશીત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
% છપ્તેર્ {287}
:શ્ અથ સપ્તાશીત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
અશ્વવાહનસારઃ
ધન્વન્તરિર્ ઉવાચ
અશ્વવાહનસારઞ્ચ વક્ષ્યે ચાશ્વચિકિત્સનમ્ ।અપ્_287.001અબ્।
વાજિનાં સંગ્રહઃ કાર્યો ધર્મકમાર્થસિદ્ધયે

અશ્વિની શ્રણં હસ્તં ઉત્તરાત્રિતયન્તથા ।અપ્_287.002અબ્।
નક્ષત્રાણિ પ્રશસ્તાનિ હયાનામાદિવાહને

હેમન્તઃ શિશિરશ્ ચૈવ વસન્તશ્ચાશ્વવાહને ।અપ્_287.003અબ્।
ગ્રીષ્મેશરદિ વર્ષાસુ નિષિદ્ધં વાહનં હયે

તીવ્રૈર્ ન ચ પરૈર્ દણ્ડૈર્ અદેશે ન ચ તાડયેત્ ।અપ્_287.004અબ્।
કીલાસ્થિસંકુલે ચૈવ વિષમે કણ્ટકાન્વિતે

:પ્ 64
વાલુકાપઙ્ગસંચ્છન્ને ગર્તાગર્તપ્રદૂષિતે ।અપ્_287.005અબ્।
અચિત્તજ્ઞો વિનોપાયૈર્ વાહનં કુરુતેતુ હઃ

સ વાહ્યતે હયેનૈવ પૃષ્ઠસ્થઃ કટિકાં વિના(1)અપ્_287.006અબ્।
છન્દં વિજ્ઞાપયેત્ કોપિ સકૃતી ધીમતાં વરઃ

અભ્યાસાદભિયોગાચ્ચ વિનાશાસ્ત્રં સ્વવાહકઃ ।અપ્_287.007અબ્।
સ્નાતસ્ય પ્રઙ્મુખસ્યાથ દેવાન્ વપુષિ યોજયેત્

પ્રણવાદિનમોન્તેન સ્વવીજેન યથાક્રમમ્ ।અપ્_287.008અબ્।
બ્રહ્મા ચિત્તે વલે વિષ્ણુર્વૈનતેયઃ પરાક્રમે

પાર્શ્વે રુદ્રા ગુરુર્બુદ્ધૌ વિશ્વેદેવાથ મર્મસુ ।અપ્_287.009અબ્।
દૃગાવર્તે દૃશીન્દ્વર્કૌ કર્ણયોરશ્વિનૌ તથા

જઠરે ઽગ્નિઃ સ્વધા સ્વેદે વગ્જિહ્વાયાં જવે ઽનિલઃ ।અપ્_287.010અબ્।
પૃષ્ઠતો નાકપૃષ્ઠસ્તુ ખુરાગ્રે સર્વપર્વતાઃ

તારાશ્ ચ રોમકૂપેષુ હૃદિ ચાન્દ્રમસી કલા ।અપ્_287.011અબ્।
તેજસ્યગ્નીરતિઃ શ્રોણ્યાં લલાટે ચ જગત્પતિઃ

ગ્રહાશ્ ચ હેષિતે ચૈવ તથૈવોરસિ વાસુકિઃ ।અપ્_287.012અબ્।
ઉપોષિતો ઽર્ચયેત્ સાદી હયં દક્ષશ્રુતૌ જપેત્

હય ગન્ધર્વરાજસ્ત્વં શૃણુષ્વ વચનં ગમ ।અપ્_287.013અબ્।
ગન્ધર્વકુલજાતસ્ત્વં માભૂસ્ત્વં કુલદૂષકઃ

દ્વિજાનાં સત્યવાક્યેન સોમસ્ય ગરુડસ્ય ચ ।અપ્_287.014અબ્।
રુદ્રસ્ય વરુણસ્યૈવ પવનસ્ય બલેન ચ

હુતાશનસ્ય દીપ્ત્યા ચ સ્મર જાતિં તુરઙ્ગમ ।અપ્_287.015અબ્।
સ્મર રાજેન્દ્રપુત્રસ્ત્વં સત્યવાક્યમનુસ્મર

:ન્
1 કણિકાં વિનેતિ ક.. , ઞ.. ચ
:પ્ 65
સ્મર ત્વં વારુણીં કન્યાં સ્મર ત્વં કૌસ્તુભં મણિં ।અપ્_287.016અબ્।
ક્ષિરોદસાગરે ચૈવ મથ્યમાને સુરાસુરૈઃ

તત્ર દેવકુલે જાતઃ સ્વવાક્યં પરિપાલય ।અપ્_287.017અબ્।
કુલે જાતસ્ત્વમશ્વાનાં મિત્રં મે ભવ શાસ્વતમ્

શૃણુ મિત્ર ત્વમેતચ્ચ સિદ્ધો મે ભવ વાહન ।અપ્_287.018અબ્।
વિજયં રક્ષ માઞ્ચૈવ સમરે સિદ્ધિમાવહ

તવ પૃષ્ઠં સમારુહ્ય હતા દૈત્યાઃ સુરૈઃ પુરા ।અપ્_287.019અબ્।
અધુના ત્વાં સમારુહ્ય જેષ્યામિ રિપુવાહિનીં

કર્ણજાપન્તતઃ કૃત્વા વિમુહ્ય ચ તથા પ્યરીન્(1) ।અપ્_287.020અબ્।
પર્યાનયેદ્ધયં સાદી વહયેદ્યુદ્ધતો જયઃ

સઞ્જાતાઃ સ્વશરીરેણ(2) દોષાઃ પ્રાયેણ વાજિનાં ।અપ્_287.021અબ્।
હન્યન્તે ઽતિપ્રયત્નેન ગુણાઃ સાદિવરૈઃ પુનઃ

સહજા ઇવ દૃશ્યન્તે ગુણાઃ સાદિવરોદ્ભવાઃ ।અપ્_287.022અબ્।
નાશયન્તિ ગુણાનન્યે સાદિનઃ સહજાનપિ

ગુણાનેકો વિજાનાતિ વેત્તિ દોષાંસ્ તથાપરઃ ।અપ્_287.023અબ્।
ધન્યો ધીમાન્ હયં વેત્તિ મન્દધીઃ

અકર્મજ્ઞો ઽનુપાયજ્ઞો વેગાસક્તો ઽતિકોપનઃ ।અપ્_287.024અબ્।
ઘનદણ્ડરતિચ્છિદ્રે યઃ મમોપિ ન શસ્યતે

ઉપાયજ્ઞો ઽથ ચિત્તજ્ઞો વિશુદ્ધો દોષનાશનઃ ।અપ્_287.025અબ્।
ગુણાર્જનપરો નિત્યં સર્વકર્મવિશારદઃ

પ્રગ્રહેણ ગૃહીત્વાથ પ્રવિષ્ટો વાહભૂતલમ્ ।અપ્_287.026અબ્।
સવ્યાપસવ્યભેદેન વાહનીયઃ સ્વસાદિના

:ન્
1 તથાસુરનિતિ જ.. , ઞ.. , ટ.. ચ
2 સહ જાતાઃ શરીરેણેતિ ઞ..
:પ્ 66
આરુહ્ય સહસા નૈવ તાડ્નીયો હયોત્તમઃ ।અપ્_287.027અબ્।
તાડનાદુભયમાપ્નોતિ ભયાન્મોહશ્ ચ જાયતે

પ્રાતઃ સાદી પ્લુતેનૈવ વલ્ગામુદ્ધૃત્ય ચાલયેત્ ।અપ્_287.028અબ્।
મન્દં મન્દં વિના નાલં ધૃતવલ્ગો દિનાન્તરે

પ્રોક્તમાશ્વસનં સામભેદો ઽશ્વેન નિયોજ્યતે ।અપ્_287.029અબ્।
કષાદિતાડ્નં દણ્ડો દાનં કાલસહિષ્ણુતા

પર્વપૂર્વવિશુદ્ધૌ તુ વિદધ્યાદુત્તરોત્તરમ્ ।અપ્_287.030અબ્।
જિહ્વાતલે વિનાયોગં વિદધ્યાદ્વાહને હયે

ગુણેતરશતાં વલ્ગાં સૃક્કણ્યા સહ ગાહયેત્ ।અપ્_287.031અબ્।
વિસ્માર્ય વાહનં કુર્યાચ્છિથિલાનાં શનૈઃ શનૈઃ

હયં જિહ્વાઙ્ગમાહીને જિહ્વાગ્રન્થિં વિમોચયેત્ ।અપ્_287.032અબ્।
ગાટતાં મોચયેત્તાવદ્યાવત્ સ્તોભં ન સુઞ્ચતિ

કુર્યાચ્છતમુરસ્ત્રાણમવિલાલઞ્ચ મુઞ્ચતિ ।અપ્_287.033અબ્।
ઊર્ધાનનઃ સ્વભાદ્યસ્તસ્યોરસ્ત્રાણમશ્લથમ્

વિધાય વાહયેદ્દૃષ્ટ્યા લીલયા સાદિસત્તમઃ ।અપ્_287.034અબ્।
તસ્ય સવ્યેન પૂર્વેણ સંયુક્તં સવ્યવલ્ગયા

યઃ કુર્યાત્પશ્ચિમં પાદં ગૃહીતસ્તેન દક્ષિણઃ ।અપ્_287.035અબ્।
ક્રમેણાનેન યો સેવાં કુરુતે વામવલ્ગયા

પાદૌ તેનાપિ પાદઃ સ્યાદ્ગૃહીતો વામ એવ હિ ।અપ્_287.036અબ્।
અગ્રે ચેચ્ચરણે ત્યક્તે જાયતે સુદૃઢાસનં

યૌ હૃતૌ દુષ્કરે ચૈવ મોટકે નાટકાયનં ।અપ્_287.037અબ્।
સવ્યહીનં ખલીકારો હનેન ગુણને તથ

સ્વહાવં હિ તુરઙ્ગસ્ય મુખવ્યાવર્તનં પુરઃ ।અપ્_287.038અબ્।
:પ્ 67
ન ચૈવેત્થં તુરઙ્ગાણાં પાદગ્રહણહેતવઃ

વિશ્વસ્તં હયમાલોક્ય ગાઢમાપીડ્ય ચાસનં ।અપ્_287.039અબ્।
રોકયિત્વા મુખે પાદં ગ્રાહ્યતો લોકનં હિતં

ગાઢમાપીડ્ય રાગાભ્યાં વલ્ગામાકૃષ્ય ગૃહ્યતે ।અપ્_287.040અબ્।
તદ્વન્ધનાદ્ યુગ્મપાદં(1) તદ્વદ્વક્વનમુચ્યતે

સંયોજ્ય વલ્ગયા પાદાન્ વલ્ગામામોચ્ય વાઞ્છિતમ્ ।અપ્_287.041અબ્।
વાહ્યપાર્ષ્ણિપ્રયોગાત્તુ(2) યત્ર તત્તાડનં મતમ્

પ્રલયાવિપ્લવે જ્ઞાત્વા ક્રમેણાનેન બુદ્ધિમાન્ ।અપ્_287.042અબ્।
મોટનેન ચતુર્થેન વિધિરેષ બિધીયતે

નાધત્તે ઽધશ્ ચ પાદં યો ઽશ્વો લઘુનિ મણ્ડલે ।અપ્_287.043અબ્।
મોટનોદ્વક્કનાભ્યાન્તુ ગ્રાહયેત્ પાદમીશિતં

વટયિત્વાસને(3) ગાટં મન્દમાદાય યો બ્રજેત્ ।અપ્_287.044અબ્।
ગ્રાહ્યતે સંગ્રહાદ્યત્ર તત્સંગ્રહણમુચ્યતે

હત્વા પર્શ્વે પ્રહારેણ સ્થાનસ્થો વ્યગ્રમાનસમ્ ।અપ્_287.045અબ્।
વલ્ગામાકૃષ્ય પાદેન ગ્રાહ્યકણ્ટકપાયનમ્(4)

ઉત્થિતો યો ઽઙ્ઘ્રણાનેન પાર્ષ્ણ્નિપાદાત્તુરઙ્ગમઃ ।અપ્_287.046અબ્।
ગૃહ્યતે યત્ ખલીકૃત્ય ખલીકારઃ સ ચેષ્યતે

ગતિત્રયે પિયઃ પાદમાદત્તે નૈવ વાઞ્છિતઃ ।અપ્_287.047અબ્।
હત્વા તુ યત્ર દણ્ડેન ગ્રાહ્યતે ગહનં હિ તત્

ખલીકૃત્ય ચતુષ્કેણ તુરઙ્ગો વલ્ગયાન્યયા ।અપ્_287.048અબ્।
ઉચ્છાસ્ય ગ્રાહ્યતે ઽન્યત્ર તત્સ્યાદુચ્છાસનં પુનઃ

:ન્
1 ભઠકાલાદ્યનુત્પાદમિતિ જ..
2 બાહ્યપાર્શ્વે પ્રયોગાત્ત્વિતિ ખ..
3 વણ્ટયિત્વાસને ઇતિ ખ..
4 ગ્રાહકણ્ટકપાયનમિતિ ખ..
:પ્ 68
સ્વભાવં બહિરસ્યન્તં તસ્યાં દિશિ પદાયનં ।અપ્_287.049અબ્।
નિયોજ્ય ગ્રાહયેત્તત્તુ મુખવ્યાપર્તનં મતમ્

ગ્રાહયિત્વા તતઃ પાદં ત્રિવિધાસુ યથાક્રમમ્ ।અપ્_287.050અબ્।
સાધયેત્ પઞ્ચધારાસુ ક્રમશો મણ્ડલાદિષુ

આજનોર્ધાનનં વાહં શિથિલં વાહયેત્ સુધીઃ ।અપ્_287.051અબ્।
અઙ્ગેષુ લાઘવં યાવત્તાવત્તં વાહયેદ્ધયં

મૃદુઃ સ્કન્ધે લઘુર્વક્ત્રે શિથિલઃ સર્વસન્ધિષુ ।અપ્_287.052અબ્।
યદા સસાદિનો વશ્યઃ સઙ્ગૃહ્ણીયાત્તદા હયં

ન ત્યજેત્ પશ્ચિમં પાદં યદા સાધુર્ભવેત્તદા ।અપ્_287.053અબ્।
તદાકૃષ્ટિર્વિધાતવ્યા પાણિભ્યામિહ બલ્ગયા

તત્રત્રિકો યથા તિષ્ઠેદુદ્ગ્રીવોશ્વઃ સમાનનઃ ।અપ્_287.054અબ્।
ધરાયાં પશ્ચિમૌ પાદૌ અન્તરીક્ષે યદાશ્રયૌ

તદા સન્ધરણં કુર્યાદ્ગાઠવાહઞ્ચ મુષ્ટિના ।અપ્_287.055અબ્।
સહસૈવં સમાકૃષ્ટો યસ્તુરઙ્ગો ન તિષ્ઠતિ

શરીરં વિક્ષિપન્તઞ્ચ સાધયેન્મણ્ડલભ્રમૈઃ ।અપ્_287.056અબ્।
ક્ષિપેત્ સ્કન્ધઞ્ચ યો વાહં સ ચ સ્થાપ્યો હિ વલ્ગયા

ગોમયં લવણં મૂત્રં ક્વથિતં મૃત્સમન્વિતમ્ ।અપ્_287.057અબ્।
અઙ્ગલેપો મક્ષિકાદિદંશશ્રમવિનાશનઃ

મધ્યે ભદ્રાદિજાતીનાં મણ્ડો દેયો હિ સાદિના ।અપ્_287.058અબ્।
દર્શનં ભોતતીક્ષસ્ય નિરુત્સાહઃ ક્ષુધા હયઃ

યથા વશ્યસ્ તથા શિક્ષા વિનશ્યન્ત્યતિવાહિતાઃ ।અપ્_287.059અબ્।
અવાહિતા ન મિધ્યન્તિ તુઙ્ગવક્ત્રાંશ્ ચ વાહયેત્

સમ્પીડ્ય જાનુયુગ્મેન સ્થિરમુષ્ટિસ્તુરઙ્ગમં ।અપ્_287.060અબ્।
:પ્ 69
ગોમૂત્રાકુટિલા વેણી પદ્મમણ્ડલમાલિકા

પઞ્ચોલૂખલિકા કાર્યા ગર્વિતાસ્તે ઽતિકીર્તિતાઃ(1) ।અપ્_287.061અબ્।
સંક્ષિપ્તઞ્ચૈવ વિક્ષિપ્તં કુઞ્ચિતઞ્ચ યથાચિતમ્(2)

વલ્ગિતાવલ્ગિતૌ ચૈવ ષોટા ચેત્થમુદાહૃતમ્ ।અપ્_287.062અબ્।
વીથીધનુઃશતં યાવદશીતિર્ નવતિસ્ તથા

ભદ્રઃ સુસાધ્યો વાજી સ્યાન્મન્દો દણ્ડૈકમાનસઃ ।અપ્_287.063અબ્।
મૃગજઙ્ઘો(3) મૃગો વાજી સઙ્કીર્ણસ્તત્સમન્વિયાત્

શર્કરામધુલાજાદઃ સુગન્ધો ઽશ્વઃ શુચિર્દ્વિજઃ ।અપ્_287.064અબ્।
તેજસ્વી ક્ષત્રિયશ્ચાશ્બો વિનીતો બુદ્ધિમાંશ્ ચ યઃ

શૂદ્રો ઽશુચિશ્ ચલો મન્દો વિરૂપો વિમતિઃ ખલઃ ।અપ્_287.065અબ્।
વલ્ગયા ધાર્યમાણો ઽશ્વો લાલકં યશ્ ચ દર્શયેત્

ધારાસુ યોજનીયો ઽસૌ પ્રગ્રહગ્રહમોક્ષણૈઃ ।અપ્_287.066અબ્।
અશ્વાદિલક્ષણમ્ વક્ષ્યે શાલિહોત્રો યથાવદત્