Agni Purana · Chapter 284
:e ity āgneye mahāpurāṇe mantrarūpauṣadhakathanaṃ nāma
tryaśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
% chapter {284}
:ś atha caturaśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
mṛtasañjīvanīkarasiddhayogaḥ
dhanvantarir uvāca
siddhayogān punarvakṣe mṛtasañjīvanīkarān/AP_284.001ab/
ātreyabhāṣitān divyān sarvavyādhivimardanān(3)
ātreya uvāca
vilvādipañcamūlasya kvāthaḥ syādvātike jvare /AP_284.002ab/
pāvanaṃ pippalīmūlaṃ guḍūcī viṣvajo 'tha vā
:n
1 vīrakārye iti kha..
2 ekanāmātha sarthakamiti kha.. , ña.. ca
3 sarvavyādhivināśakāniti kha..
:p 50
āmalakyabhayā kṛṣṇa vahniḥ sarvajvarāntakaḥ /AP_284.003ab/
vilvāgnimanthaśyonākakāśmaryaḥ pārlā sthirā
trikaṇṭakaṃ pṛśnaparṇī vṛhatī kaṇṭakārikāḥ /AP_284.004ab/
jvarāvipākapārśvārtikāśanut kuśamūlakam
guḍūcī parpaṭī mustaṃ kirātaṃ viśvabheṣajam /AP_284.005ab/
vātapittajvare deyaṃ pañcabhadramidaṃ smṛtam
trivṛdviśālakaṭukātriphalāragbadhaiḥ kṛtaḥ /AP_284.006ab/
sṃskāro bhedanakvāthaḥ peyaḥ sarvajvarāpahaḥ
devadārubalāvāsātriphalāvyopapadmakaiḥ(1) /AP_284.007ab/
saviḍaṅgaiḥ sitātulyaṃ taccurṇaṃ pañcakāśajit
daśamūlīśaṭīrāsnāpippalībilvapauṣkaraiḥ /AP_284.008ab/
śṛṅgītāmalakībhārgīguḍūcīnāgavallibhiḥ
yavāgraṃ vidhinā siddhaṃ kaśāyaṃ vā pivennaraḥ /AP_284.009ab/
kāśahṛdgrahaṇīpārśvahikvāśvāsapraśāntaye
madhukaṃ madhunā yuktaṃ vippalīṃ śarkarānvitāṃ /AP_284.010ab/
nāgaraṃ guḍasaṃyuktaṃ hikvāghnaṃ lāvaṇatrayam
kāravyajājīmaricaṃ drākṣā vṛkṣāmladāḍimam /AP_284.011ab/
sauvarcalaṃ guḍaṃ kṣaudraṃ sarvārocananāśanam
śṛṅgaverarasañcaiva madhunā saha pāyayet /AP_284.012ab/
aruciśvāsakāśaghnaṃ pratiśyāyakaphāntakam
vaṭaṃ śṛṅgī śilālodhradāḍimaṃ madhukaṃ madhu /AP_284.013ab/
pivet taṇḍulatoyena ccharditṛṣṇānivāraṇam
:n
1 devadārubalārāsnātriphalāvyoṣapadmakair iti kha..
:p 51
guḍucī vāsakaṃ lodhraṃ pippalīkṣaudrasaṃyutam /AP_284.014ab/
kaphānvitañjayedraktaṃ tṛṣṇākāsajvarāpaham
vāsakasya rasastadvat samadhustāmrajo rasaḥ /AP_284.015ab/
śirīṣapuṣpasurasabhāvitaṃ maricaṃ hitaṃ
sarvārtinunmasūro 'tha pittamuk taṇḍlīyakaṃ /AP_284.016ab/
nirguṇḍī śārivā śelu raṅgolaś ca(1) viṣāpahaḥ
mahauṣadhaṃ mṛtāṃ kṣudrāṃ puṣkaraṃ(2)granthikodbhavaṃ(3) /AP_284.017ab/
pivet kaṇāyutaṃ kvāthaṃ mūrchāyāñca madeṣu ca
hiṅgusaurcalavyoṣairdviplāṃśairghṛtāḍhakaṃ(?) /AP_284.018ab/
caturguṇe gavāṃ mūtre siddhamunmādanāśanaṃ
śaṅkhapuṣpīvattākuṣṭhaiḥ siddhaṃ brāhmīrasair yutaṃ /AP_284.019ab/
purāṇaṃ hantyapasmāraṃ sonmādaṃ medhyamuttamaṃ
pañcagavyaṃ ghṛtaṃ tadvat kuṣṭhanuccābhayāyutaṃ /AP_284.020ab/
paṭolatriphalānimbaguḍucīdhāvaṇīvṛṣaiḥ
sakarañjair ghṛtaṃ siddhaṃ kuṣṭhanudvajrakaṃ smṛtaṃ /AP_284.021ab/
nimbaṃ paṭolaṃ vyāghrī ca guḍūcī vāsakaṃ tathā
kuryāddaśapalān bhāgān ekaikasya sakuṭṭitān /AP_284.022ab/
jaladroṇe vipaktavyaṃ yāvatpādāvaśeṣitaṃ
ghṛtaprasthampacettena triphalāgarbhasaṃyutaṃ(4) /AP_284.023ab/
pañcatiktamiti khyātaṃ sarpiḥ kuṣṭhavināśanaṃ
aśītiṃ vātajānrogān catvāriṃśacca paittikān /AP_284.024ab/
:n
1 vaṅkolaśceti kha.. , ña.. , ca
2 puṣpakamiti ja..
3 granthilodbhavamiti kha..
4 triphalāśarkarāyutamiti kha.. , ña.. ca
:p 52
viṃśatiṃ ślaiṣmikān kāsapīnasārśovraṇādikān
hantyanyān yogarajo 'yaṃ yathārkastimiraṃ khalu /AP_284.025ab/
triphalāyāḥ kaṣāyena bhṛṅnarājarasena ca
vraṇaprakṣālanaṅkuryādupadaṃśapraśāntaye /AP_284.026ab/
paṭīladalacūrṇena dāḍimatvagrajo 'tha vā
guṇḍayecca gajenāpi(1) triphalācūrṇakena ca /AP_284.027ab/
triphalāyorajoyaṣṭhimārkavotpalamāricaiḥ
samaindhavaiḥ pacettailamabhyaṅgācchardikāpahaṃ /AP_284.028ab/
sakṣīrān mārkavarasān dviprasthamadhukotpalaiḥ
pacettu tailakuḍavaṃ tannasyaṃ palitāpahaṃ /AP_284.029ab/
nimbampaṭolaṃ triphalā guḍūcī svadiraṃ vṛṣaṃ
bhūnimbapāṭhātriphalāguḍūcīraktacandanaṃ /AP_284.030ab/
yogadvayaṃ jvaraṃ hanti kuṣṭhavisphoṭakādikaṃ
paṭolāmṛtabhūnimbavāsāriṣṭakaparpaṭaiḥ /AP_284.031ab/
khadirāntayutaiḥ kvātho visphoṭajvaraśāntikṛt
daśamūlī cchinnaruhā pathyā dāru punarnavā /AP_284.032ab/
jvaravidradhiśotheṣu śigruviśvajitā hitāḥ
madhūkaṃ nimbapatrāṇi lepaḥ syadvraṇaśodhanaḥ /AP_284.033ab/
triphalā khadiro dārvī nyagrodhātibalākuśāḥ
nimbamūlakapatrāṇāṃ kaṣāyāḥ śodhane hitāḥ /AP_284.034ab/
karañjāriṣṭanirguṇḍīraso hanyādvraṇakramīn
:n
1 guṇḍayennagajenāpīti kha.. , ña.. ca
:p 53
dhātakicandanabalāsamaṅgāmadhukotpalaiḥ /AP_284.035ab/
dārvīmedonvitair lepaḥ samarpirvraṇaropaṇaḥ
guggulutriphalāvyoṣasamāṃrśair ghṛtayogataḥ /AP_284.036ab/
nāḍī duṣṭavraṇaṃ śūlambhagandaramukhaṃ haret
haritakīṃ mūtrasiddhāṃ satailalavaṇānvitāṃ /AP_284.037ab/
prātaḥ prātaś ca seveta kaphavātāmayāpahāṃ(1)
trikaṭutriphalākvāthaṃ(2) sakṣāralavaṇaṃ pivet /AP_284.038ab/
kaphavātātmakeṣveva virekaḥ kaphavṛddhinut
pappalīpippalīmūlavacācitrakanāgaraiḥ /AP_284.039ab/
kvāthitaṃ vā pivetpeyamāmavātavināśanaṃ
rāsnāṃ guḍucīmeraṇḍadevadārumahauṣadhaṃ /AP_284.040ab/
pivet sarvāṅgike vāte sāme sandhyasthimajjage
daśamūlakaśāyaṃ vā piveddhā nāgarāmbhasā /AP_284.041ab/
śuṇṭhīgokṣurakakvāthaḥ prātaḥ prātir niṣevitaḥ
sāmavātakaṭīśūlapācano rukpraṇāśanaḥ /AP_284.042ab/
samūlapatraśākhāyāḥ prasāraṇyāś ca tailakaṃ
guḍucyāḥ surasaḥ kalkaḥ cūrṇaṃ vā kvāthameva ca /AP_284.043ab/
prabhūtakālamāsevya mucyate vātaśoṇitāt
pippalī vardhamānaṃ vā sevyaṃ pathyā guḍena vā /AP_284.044ab/
paṭolatriphalātīvrakaṭukāsṛtasādhitaṃ(3)
pakvaṃ pītvā jayatyāśu sadāhaṃ vātaśoṇitaṃ /AP_284.045ab/
:n
1 kaphavātavināśinīmiti ja..
2 trikaṭutriphalākuṣṭhamiti ña..
3 paṭolatriphalābhirukaṭukāmṛtasādhitamiti kha.. , cha.. , ña.. ca
:p 54
guggulaṃ koṣṇaśīte(1) tu guḍucī triphalāmbhasā
balāpunar navair aṇḍavṛhatīdvayagokṣuraiḥ /AP_284.046ab/
sahiṅgu lavanaiḥ pītaṃ sadyo vātarujāpahaṃ
kārṣikaṃ pippalīmūlaṃ pañcaiva lavaṇāni ca /AP_284.047ab/
pippalī citrakaṃ śuṇṭhī triphalā trivṛtā vacā
dvau kṣārau śādvalā dantī svarṇakṣīrī viṣāṇikā /AP_284.048ab/
kolapramāṇāṃ guṭikāṃ pivet sauvīrakāyutāṃ
śothāvapāke trivṛtā pravṛddhe codarādike /AP_284.049ab/
kṣīraṃ śothaharaṃ dāru varṣābhūrnāgaraiḥ śubham
sekas tathārkavarṣābhūnimbakvāthena śothajit /AP_284.050ab/
vyoṣagarbhaṃ palāśasya triguṇe bhasmavāriṇi
sādhitaṃ pivataḥ sarpiḥ patatyarśo na saṃśayaḥ /AP_284.051ab/
viśvaksenāvanirguṇḍīsādhitaṃ cāpi lāvaṇaṃ
viḍaṅgānalasindhūttharāsnāgrakṣāradārubhiḥ /AP_284.052ab/
tailañcaturguṇaṃ siddhaṃ kaṭudravyaṃ jalena vā
gaṇḍamālāpahaṃ tailamabhyaṅgāt galagaṇḍanut /AP_284.053ab/
śaṭīkunāgabalayakvāthaḥ kṣīrarase yutam
payasyāpippalīvāsākalkaṃ siddhaṃ kṣaye hitam /AP_284.054ab/
vacāviḍabhayāśuṇṭhīhiṅgukuṣṭhāgnidīpyakān
dvitriṣaṭcaturekāṃśasaptapañcāśikāḥ kramāt /AP_284.055ab/
cūrṇaṃ pītaṃ hanti gulmaṃ udaraṃ śūlakāsanut
pāṭhānikumbhatrikaṭutriphalāgniṣu sādhitam /AP_284.056ab/
:n
1 ktoṣṭuśīte 'theti kha..
:p 55
mūtreṇa cūrṇaguṭikā gulmaplīhādimardanī
vāsānimbapaṭīlāni triphalā vātapittanut(1) /AP_284.057ab/
lihyāt kṣaudreṇa viḍaṅgaṃ cūrṇaṃ kṛmivināśanam
viḍaṅgasaindhavakṣāramūtrenāpi harītakī /AP_284.058ab/
śallakīvadarījambupiyālāmrārjunatvacaḥ
pītāḥ kṣīreṇa madhvaktāḥ pṛthakśīṇitavāraṇāḥ /AP_284.059ab/
vilvāmraghātakīpāṭhāśuṇṭhīmocarasāḥ samāḥ
pītā rundhantyatīsāraṃ guḍatakreṇa durjayam /AP_284.060ab/
cāṅgerīkoladadhyambunāgarakṣārasaṃyutam
ghṛtayukkvāthitaṃ peyaṃ gudaṃbhrase rujāpaham /AP_284.061ab/
viḍaṅgātiviṣāmustaṃ dārupāthākaliṅgakam
marīcena samāyuktaṃ śothātīsāranāśanam /AP_284.062ab/
śarkarāsindhuśuṇṭhībhiḥ kṛṣṇāmadhuguḍena vā
dve dve khādeddharītakyau jīvedvarṣaśataṃ sukhī /AP_284.063ab/
triphalā pippalīyuktā samdhvājyā tathaiva sā
cūrnamāmalakaṃ tena surasena tu bhavitam /AP_284.064ab/
madhvājyaśarkarāyuktaṃ liḍhvā strīśaḥ payaḥ pivet
māsapippaliśālīnāṃ yavagodhūmayos tathā /AP_284.065ab/
cūrṇabhāgaiḥ samāṃśaiś ca pacet pippalīkāṃ śubhāṃ
tāṃ bhakṣayitvā ca pivet śarkarāmadhuraṃ payaḥ /AP_284.066ab/
navaś caṭakavajjambhed daśavārān striyaṃ dhruvam
samaṅgādhātakīpuṣpalodhranīlotpalāni ca /AP_284.067ab/
:n
1 tripalā cāmlapittanuditi kha.. , ña.. ca
:p 56
etat kṣīrena dātavyaṃ strīṇāṃ pradaranaśanaṃ
vījaṅkauraṇṭakañcāpi madhukaṃ śvetacandanaṃ /AP_284.068ab/
padmotpalasya mūlāni madhukaṃ śarkarātilān
dravamāṇeṣu garbheṣu garbhasyāpanamuttamaṃ /AP_284.069ab/
devadāru nabhaḥ kuṣṭhaṃ(1) naladaṃ viśvabheṣajaṃ
lepaḥ kāñcikamampaṣṭastailayuktaḥ śirortinut /AP_284.070ab/
vastrapūtaṃ kṣipet koṣṇaṃ mindhūtyaṃ karṇaśūlanut
laśunārdrakaśigrūṇāṃ kadalyā vā rasaḥpṛthak /AP_284.071ab/
balāśatāvarīrāsnāmṛtāḥ mairīyakeḥ pivet
triphalāsahitaṃ sarpistimiraghnamanuttamaṃ /AP_284.072ab/
triphalāvyoṣasindhūptyair ghṛtaṃ siddhaṃ pivennaraḥ
cākṣuṣyambhedanaṃ hṛdyaṃ(2) dīpanaṃ krapharoganut /AP_284.073ab/
nīlotpalasya kiñjalkaṃ gośakṛdrasasaṃyutaṃ
guṭikāñjanametat syāt dinarātryandhayorhitaṃ /AP_284.074ab/
yaṣṭīmadhuvacākṛṣṇāvījānāṃ kuṭajasya ca
kalkenāloḍya nimbasya kaṣāyo vamanāya saḥ /AP_284.075ab/
snigdhasvinnayavantoyaṃ pradātavyaṃ virecanam
anyathā yojitaṃ kuryāt mandāgniṃ gauravāruciṃ /AP_284.076ab/
pathyāsaindhavakṛṣṇānāṃ(3) cūrṇamuṣṇāmbunā pivet
virekaḥ sarvarogaghnaḥ śreṣṭho nārācasaṃjñakaḥ /AP_284.077ab/
:n
1 kṛṣṇamiti kha..
2 kuṣṭhamiti ña..
3 pathyāsaindhavakuṣṭhānāmiti kha..
:p 57
siddhayogā munibhyo ye ātreyeṇa pradarśitāḥ /AP_284.077cd/
sarvarogaharāḥ sarvayogāgryāḥ suśrutena hi
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0