અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 284

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે મન્ત્રરૂપૌષધકથનં નામ
ત્ર્યશીત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
% છપ્તેર્ {284}
:શ્ અથ ચતુરશીત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
મૃતસઞ્જીવનીકરસિદ્ધયોગઃ
ધન્વન્તરિર્ ઉવાચ
સિદ્ધયોગાન્ પુનર્વક્ષે મૃતસઞ્જીવનીકરાન્।અપ્_284.001અબ્।
આત્રેયભાષિતાન્ દિવ્યાન્ સર્વવ્યાધિવિમર્દનાન્(3)

આત્રેય ઉવાચ
વિલ્વાદિપઞ્ચમૂલસ્ય ક્વાથઃ સ્યાદ્વાતિકે જ્વરે ।અપ્_284.002અબ્।
પાવનં પિપ્પલીમૂલં ગુડૂચી વિષ્વજો ઽથ વા

:ન્
1 વીરકાર્યે ઇતિ ખ..
2 એકનામાથ સર્થકમિતિ ખ.. , ઞ.. ચ
3 સર્વવ્યાધિવિનાશકાનિતિ ખ..
:પ્ 50
આમલક્યભયા કૃષ્ણ વહ્નિઃ સર્વજ્વરાન્તકઃ ।અપ્_284.003અબ્।
વિલ્વાગ્નિમન્થશ્યોનાકકાશ્મર્યઃ પાર્લા સ્થિરા

ત્રિકણ્ટકં પૃશ્નપર્ણી વૃહતી કણ્ટકારિકાઃ ।અપ્_284.004અબ્।
જ્વરાવિપાકપાર્શ્વાર્તિકાશનુત્ કુશમૂલકમ્

ગુડૂચી પર્પટી મુસ્તં કિરાતં વિશ્વભેષજમ્ ।અપ્_284.005અબ્।
વાતપિત્તજ્વરે દેયં પઞ્ચભદ્રમિદં સ્મૃતમ્

ત્રિવૃદ્વિશાલકટુકાત્રિફલારગ્બધૈઃ કૃતઃ ।અપ્_284.006અબ્।
સ્ંસ્કારો ભેદનક્વાથઃ પેયઃ સર્વજ્વરાપહઃ

દેવદારુબલાવાસાત્રિફલાવ્યોપપદ્મકૈઃ(1) ।અપ્_284.007અબ્।
સવિડઙ્ગૈઃ સિતાતુલ્યં તચ્ચુર્ણં પઞ્ચકાશજિત્

દશમૂલીશટીરાસ્નાપિપ્પલીબિલ્વપૌષ્કરૈઃ ।અપ્_284.008અબ્।
શૃઙ્ગીતામલકીભાર્ગીગુડૂચીનાગવલ્લિભિઃ

યવાગ્રં વિધિના સિદ્ધં કશાયં વા પિવેન્નરઃ ।અપ્_284.009અબ્।
કાશહૃદ્ગ્રહણીપાર્શ્વહિક્વાશ્વાસપ્રશાન્તયે

મધુકં મધુના યુક્તં વિપ્પલીં શર્કરાન્વિતાં ।અપ્_284.010અબ્।
નાગરં ગુડસંયુક્તં હિક્વાઘ્નં લાવણત્રયમ્

કારવ્યજાજીમરિચં દ્રાક્ષા વૃક્ષામ્લદાડિમમ્ ।અપ્_284.011અબ્।
સૌવર્ચલં ગુડં ક્ષૌદ્રં સર્વારોચનનાશનમ્

શૃઙ્ગવેરરસઞ્ચૈવ મધુના સહ પાયયેત્ ।અપ્_284.012અબ્।
અરુચિશ્વાસકાશઘ્નં પ્રતિશ્યાયકફાન્તકમ્

વટં શૃઙ્ગી શિલાલોધ્રદાડિમં મધુકં મધુ ।અપ્_284.013અબ્।
પિવેત્ તણ્ડુલતોયેન ચ્છર્દિતૃષ્ણાનિવારણમ્

:ન્
1 દેવદારુબલારાસ્નાત્રિફલાવ્યોષપદ્મકૈર્ ઇતિ ખ..
:પ્ 51
ગુડુચી વાસકં લોધ્રં પિપ્પલીક્ષૌદ્રસંયુતમ્ ।અપ્_284.014અબ્।
કફાન્વિતઞ્જયેદ્રક્તં તૃષ્ણાકાસજ્વરાપહમ્

વાસકસ્ય રસસ્તદ્વત્ સમધુસ્તામ્રજો રસઃ ।અપ્_284.015અબ્।
શિરીષપુષ્પસુરસભાવિતં મરિચં હિતં

સર્વાર્તિનુન્મસૂરો ઽથ પિત્તમુક્ તણ્ડ્લીયકં ।અપ્_284.016અબ્।
નિર્ગુણ્ડી શારિવા શેલુ રઙ્ગોલશ્ ચ(1) વિષાપહઃ

મહૌષધં મૃતાં ક્ષુદ્રાં પુષ્કરં(2)ગ્રન્થિકોદ્ભવં(3) ।અપ્_284.017અબ્।
પિવેત્ કણાયુતં ક્વાથં મૂર્છાયાઞ્ચ મદેષુ ચ

હિઙ્ગુસૌર્ચલવ્યોષૈર્દ્વિપ્લાંશૈર્ઘૃતાઢકં(?) ।અપ્_284.018અબ્।
ચતુર્ગુણે ગવાં મૂત્રે સિદ્ધમુન્માદનાશનં

શઙ્ખપુષ્પીવત્તાકુષ્ઠૈઃ સિદ્ધં બ્રાહ્મીરસૈર્ યુતં ।અપ્_284.019અબ્।
પુરાણં હન્ત્યપસ્મારં સોન્માદં મેધ્યમુત્તમં

પઞ્ચગવ્યં ઘૃતં તદ્વત્ કુષ્ઠનુચ્ચાભયાયુતં ।અપ્_284.020અબ્।
પટોલત્રિફલાનિમ્બગુડુચીધાવણીવૃષૈઃ

સકરઞ્જૈર્ ઘૃતં સિદ્ધં કુષ્ઠનુદ્વજ્રકં સ્મૃતં ।અપ્_284.021અબ્।
નિમ્બં પટોલં વ્યાઘ્રી ચ ગુડૂચી વાસકં તથા

કુર્યાદ્દશપલાન્ ભાગાન્ એકૈકસ્ય સકુટ્ટિતાન્ ।અપ્_284.022અબ્।
જલદ્રોણે વિપક્તવ્યં યાવત્પાદાવશેષિતં

ઘૃતપ્રસ્થમ્પચેત્તેન ત્રિફલાગર્ભસંયુતં(4) ।અપ્_284.023અબ્।
પઞ્ચતિક્તમિતિ ખ્યાતં સર્પિઃ કુષ્ઠવિનાશનં

અશીતિં વાતજાન્રોગાન્ ચત્વારિંશચ્ચ પૈત્તિકાન્ ।અપ્_284.024અબ્।
:ન્
1 વઙ્કોલશ્ચેતિ ખ.. , ઞ.. , ચ
2 પુષ્પકમિતિ જ..
3 ગ્રન્થિલોદ્ભવમિતિ ખ..
4 ત્રિફલાશર્કરાયુતમિતિ ખ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 52
વિંશતિં શ્લૈષ્મિકાન્ કાસપીનસાર્શોવ્રણાદિકાન્

હન્ત્યન્યાન્ યોગરજો ઽયં યથાર્કસ્તિમિરં ખલુ ।અપ્_284.025અબ્।
ત્રિફલાયાઃ કષાયેન ભૃઙ્નરાજરસેન ચ

વ્રણપ્રક્ષાલનઙ્કુર્યાદુપદંશપ્રશાન્તયે ।અપ્_284.026અબ્।
પટીલદલચૂર્ણેન દાડિમત્વગ્રજો ઽથ વા

ગુણ્ડયેચ્ચ ગજેનાપિ(1) ત્રિફલાચૂર્ણકેન ચ ।અપ્_284.027અબ્।
ત્રિફલાયોરજોયષ્ઠિમાર્કવોત્પલમારિચૈઃ

સમૈન્ધવૈઃ પચેત્તૈલમભ્યઙ્ગાચ્છર્દિકાપહં ।અપ્_284.028અબ્।
સક્ષીરાન્ માર્કવરસાન્ દ્વિપ્રસ્થમધુકોત્પલૈઃ

પચેત્તુ તૈલકુડવં તન્નસ્યં પલિતાપહં ।અપ્_284.029અબ્।
નિમ્બમ્પટોલં ત્રિફલા ગુડૂચી સ્વદિરં વૃષં

ભૂનિમ્બપાઠાત્રિફલાગુડૂચીરક્તચન્દનં ।અપ્_284.030અબ્।
યોગદ્વયં જ્વરં હન્તિ કુષ્ઠવિસ્ફોટકાદિકં

પટોલામૃતભૂનિમ્બવાસારિષ્ટકપર્પટૈઃ ।અપ્_284.031અબ્।
ખદિરાન્તયુતૈઃ ક્વાથો વિસ્ફોટજ્વરશાન્તિકૃત્

દશમૂલી ચ્છિન્નરુહા પથ્યા દારુ પુનર્નવા ।અપ્_284.032અબ્।
જ્વરવિદ્રધિશોથેષુ શિગ્રુવિશ્વજિતા હિતાઃ

મધૂકં નિમ્બપત્રાણિ લેપઃ સ્યદ્વ્રણશોધનઃ ।અપ્_284.033અબ્।
ત્રિફલા ખદિરો દાર્વી ન્યગ્રોધાતિબલાકુશાઃ

નિમ્બમૂલકપત્રાણાં કષાયાઃ શોધને હિતાઃ ।અપ્_284.034અબ્।
કરઞ્જારિષ્ટનિર્ગુણ્ડીરસો હન્યાદ્વ્રણક્રમીન્

:ન્
1 ગુણ્ડયેન્નગજેનાપીતિ ખ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 53
ધાતકિચન્દનબલાસમઙ્ગામધુકોત્પલૈઃ ।અપ્_284.035અબ્।
દાર્વીમેદોન્વિતૈર્ લેપઃ સમર્પિર્વ્રણરોપણઃ

ગુગ્ગુલુત્રિફલાવ્યોષસમાંર્શૈર્ ઘૃતયોગતઃ ।અપ્_284.036અબ્।
નાડી દુષ્ટવ્રણં શૂલમ્ભગન્દરમુખં હરેત્

હરિતકીં મૂત્રસિદ્ધાં સતૈલલવણાન્વિતાં ।અપ્_284.037અબ્।
પ્રાતઃ પ્રાતશ્ ચ સેવેત કફવાતામયાપહાં(1)

ત્રિકટુત્રિફલાક્વાથં(2) સક્ષારલવણં પિવેત્ ।અપ્_284.038અબ્।
કફવાતાત્મકેષ્વેવ વિરેકઃ કફવૃદ્ધિનુત્

પપ્પલીપિપ્પલીમૂલવચાચિત્રકનાગરૈઃ ।અપ્_284.039અબ્।
ક્વાથિતં વા પિવેત્પેયમામવાતવિનાશનં

રાસ્નાં ગુડુચીમેરણ્ડદેવદારુમહૌષધં ।અપ્_284.040અબ્।
પિવેત્ સર્વાઙ્ગિકે વાતે સામે સન્ધ્યસ્થિમજ્જગે

દશમૂલકશાયં વા પિવેદ્ધા નાગરામ્ભસા ।અપ્_284.041અબ્।
શુણ્ઠીગોક્ષુરકક્વાથઃ પ્રાતઃ પ્રાતિર્ નિષેવિતઃ

સામવાતકટીશૂલપાચનો રુક્પ્રણાશનઃ ।અપ્_284.042અબ્।
સમૂલપત્રશાખાયાઃ પ્રસારણ્યાશ્ ચ તૈલકં

ગુડુચ્યાઃ સુરસઃ કલ્કઃ ચૂર્ણં વા ક્વાથમેવ ચ ।અપ્_284.043અબ્।
પ્રભૂતકાલમાસેવ્ય મુચ્યતે વાતશોણિતાત્

પિપ્પલી વર્ધમાનં વા સેવ્યં પથ્યા ગુડેન વા ।અપ્_284.044અબ્।
પટોલત્રિફલાતીવ્રકટુકાસૃતસાધિતં(3)

પક્વં પીત્વા જયત્યાશુ સદાહં વાતશોણિતં ।અપ્_284.045અબ્।
:ન્
1 કફવાતવિનાશિનીમિતિ જ..
2 ત્રિકટુત્રિફલાકુષ્ઠમિતિ ઞ..
3 પટોલત્રિફલાભિરુકટુકામૃતસાધિતમિતિ ખ.. , છ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 54
ગુગ્ગુલં કોષ્ણશીતે(1) તુ ગુડુચી ત્રિફલામ્ભસા

બલાપુનર્ નવૈર્ અણ્ડવૃહતીદ્વયગોક્ષુરૈઃ ।અપ્_284.046અબ્।
સહિઙ્ગુ લવનૈઃ પીતં સદ્યો વાતરુજાપહં

કાર્ષિકં પિપ્પલીમૂલં પઞ્ચૈવ લવણાનિ ચ ।અપ્_284.047અબ્।
પિપ્પલી ચિત્રકં શુણ્ઠી ત્રિફલા ત્રિવૃતા વચા

દ્વૌ ક્ષારૌ શાદ્વલા દન્તી સ્વર્ણક્ષીરી વિષાણિકા ।અપ્_284.048અબ્।
કોલપ્રમાણાં ગુટિકાં પિવેત્ સૌવીરકાયુતાં

શોથાવપાકે ત્રિવૃતા પ્રવૃદ્ધે ચોદરાદિકે ।અપ્_284.049અબ્।
ક્ષીરં શોથહરં દારુ વર્ષાભૂર્નાગરૈઃ શુભમ્

સેકસ્ તથાર્કવર્ષાભૂનિમ્બક્વાથેન શોથજિત્ ।અપ્_284.050અબ્।
વ્યોષગર્ભં પલાશસ્ય ત્રિગુણે ભસ્મવારિણિ

સાધિતં પિવતઃ સર્પિઃ પતત્યર્શો ન સંશયઃ ।અપ્_284.051અબ્।
વિશ્વક્સેનાવનિર્ગુણ્ડીસાધિતં ચાપિ લાવણં

વિડઙ્ગાનલસિન્ધૂત્થરાસ્નાગ્રક્ષારદારુભિઃ ।અપ્_284.052અબ્।
તૈલઞ્ચતુર્ગુણં સિદ્ધં કટુદ્રવ્યં જલેન વા

ગણ્ડમાલાપહં તૈલમભ્યઙ્ગાત્ ગલગણ્ડનુત્ ।અપ્_284.053અબ્।
શટીકુનાગબલયક્વાથઃ ક્ષીરરસે યુતમ્

પયસ્યાપિપ્પલીવાસાકલ્કં સિદ્ધં ક્ષયે હિતમ્ ।અપ્_284.054અબ્।
વચાવિડભયાશુણ્ઠીહિઙ્ગુકુષ્ઠાગ્નિદીપ્યકાન્

દ્વિત્રિષટ્ચતુરેકાંશસપ્તપઞ્ચાશિકાઃ ક્રમાત્ ।અપ્_284.055અબ્।
ચૂર્ણં પીતં હન્તિ ગુલ્મં ઉદરં શૂલકાસનુત્

પાઠાનિકુમ્ભત્રિકટુત્રિફલાગ્નિષુ સાધિતમ્ ।અપ્_284.056અબ્।
:ન્
1 ક્તોષ્ટુશીતે ઽથેતિ ખ..
:પ્ 55
મૂત્રેણ ચૂર્ણગુટિકા ગુલ્મપ્લીહાદિમર્દની

વાસાનિમ્બપટીલાનિ ત્રિફલા વાતપિત્તનુત્(1) ।અપ્_284.057અબ્।
લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ વિડઙ્ગં ચૂર્ણં કૃમિવિનાશનમ્

વિડઙ્ગસૈન્ધવક્ષારમૂત્રેનાપિ હરીતકી ।અપ્_284.058અબ્।
શલ્લકીવદરીજમ્બુપિયાલામ્રાર્જુનત્વચઃ

પીતાઃ ક્ષીરેણ મધ્વક્તાઃ પૃથક્શીણિતવારણાઃ ।અપ્_284.059અબ્।
વિલ્વામ્રઘાતકીપાઠાશુણ્ઠીમોચરસાઃ સમાઃ

પીતા રુન્ધન્ત્યતીસારં ગુડતક્રેણ દુર્જયમ્ ।અપ્_284.060અબ્।
ચાઙ્ગેરીકોલદધ્યમ્બુનાગરક્ષારસંયુતમ્

ઘૃતયુક્ક્વાથિતં પેયં ગુદંભ્રસે રુજાપહમ્ ।અપ્_284.061અબ્।
વિડઙ્ગાતિવિષામુસ્તં દારુપાથાકલિઙ્ગકમ્

મરીચેન સમાયુક્તં શોથાતીસારનાશનમ્ ।અપ્_284.062અબ્।
શર્કરાસિન્ધુશુણ્ઠીભિઃ કૃષ્ણામધુગુડેન વા

દ્વે દ્વે ખાદેદ્ધરીતક્યૌ જીવેદ્વર્ષશતં સુખી ।અપ્_284.063અબ્।
ત્રિફલા પિપ્પલીયુક્તા સમ્ધ્વાજ્યા તથૈવ સા

ચૂર્નમામલકં તેન સુરસેન તુ ભવિતમ્ ।અપ્_284.064અબ્।
મધ્વાજ્યશર્કરાયુક્તં લિઢ્વા સ્ત્રીશઃ પયઃ પિવેત્

માસપિપ્પલિશાલીનાં યવગોધૂમયોસ્ તથા ।અપ્_284.065અબ્।
ચૂર્ણભાગૈઃ સમાંશૈશ્ ચ પચેત્ પિપ્પલીકાં શુભાં

તાં ભક્ષયિત્વા ચ પિવેત્ શર્કરામધુરં પયઃ ।અપ્_284.066અબ્।
નવશ્ ચટકવજ્જમ્ભેદ્ દશવારાન્ સ્ત્રિયં ધ્રુવમ્

સમઙ્ગાધાતકીપુષ્પલોધ્રનીલોત્પલાનિ ચ ।અપ્_284.067અબ્।
:ન્
1 ત્રિપલા ચામ્લપિત્તનુદિતિ ખ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 56
એતત્ ક્ષીરેન દાતવ્યં સ્ત્રીણાં પ્રદરનશનં

વીજઙ્કૌરણ્ટકઞ્ચાપિ મધુકં શ્વેતચન્દનં ।અપ્_284.068અબ્।
પદ્મોત્પલસ્ય મૂલાનિ મધુકં શર્કરાતિલાન્

દ્રવમાણેષુ ગર્ભેષુ ગર્ભસ્યાપનમુત્તમં ।અપ્_284.069અબ્।
દેવદારુ નભઃ કુષ્ઠં(1) નલદં વિશ્વભેષજં

લેપઃ કાઞ્ચિકમમ્પષ્ટસ્તૈલયુક્તઃ શિરોર્તિનુત્ ।અપ્_284.070અબ્।
વસ્ત્રપૂતં ક્ષિપેત્ કોષ્ણં મિન્ધૂત્યં કર્ણશૂલનુત્

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં કદલ્યા વા રસઃપૃથક્ ।અપ્_284.071અબ્।
બલાશતાવરીરાસ્નામૃતાઃ મૈરીયકેઃ પિવેત્

ત્રિફલાસહિતં સર્પિસ્તિમિરઘ્નમનુત્તમં ।અપ્_284.072અબ્।
ત્રિફલાવ્યોષસિન્ધૂપ્ત્યૈર્ ઘૃતં સિદ્ધં પિવેન્નરઃ

ચાક્ષુષ્યમ્ભેદનં હૃદ્યં(2) દીપનં ક્રફરોગનુત્ ।અપ્_284.073અબ્।
નીલોત્પલસ્ય કિઞ્જલ્કં ગોશકૃદ્રસસંયુતં

ગુટિકાઞ્જનમેતત્ સ્યાત્ દિનરાત્ર્યન્ધયોર્હિતં ।અપ્_284.074અબ્।
યષ્ટીમધુવચાકૃષ્ણાવીજાનાં કુટજસ્ય ચ

કલ્કેનાલોડ્ય નિમ્બસ્ય કષાયો વમનાય સઃ ।અપ્_284.075અબ્।
સ્નિગ્ધસ્વિન્નયવન્તોયં પ્રદાતવ્યં વિરેચનમ્

અન્યથા યોજિતં કુર્યાત્ મન્દાગ્નિં ગૌરવારુચિં ।અપ્_284.076અબ્।
પથ્યાસૈન્ધવકૃષ્ણાનાં(3) ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિવેત્

વિરેકઃ સર્વરોગઘ્નઃ શ્રેષ્ઠો નારાચસંજ્ઞકઃ ।અપ્_284.077અબ્।
:ન્
1 કૃષ્ણમિતિ ખ..
2 કુષ્ઠમિતિ ઞ..
3 પથ્યાસૈન્ધવકુષ્ઠાનામિતિ ખ..
:પ્ 57
સિદ્ધયોગા મુનિભ્યો યે આત્રેયેણ પ્રદર્શિતાઃ ।અપ્_284.077ચ્દ્।
સર્વરોગહરાઃ સર્વયોગાગ્ર્યાઃ સુશ્રુતેન હિ