Agni Purana · Chapter 280
:e ity āgneye mahāpurāṇe sarvarogaharāṇyauṣadhāni
nāmonāśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
:n
tatholkānāmuṣmaṇāmadhvasevināmiti kha..
:p 38
% chapter {280}
:ś athāśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||
rasādilakṣaṇaṃ
dhanvantarir uvāca
rasādilakṣaṇaṃ vakṣye bheṣajānāṃ guṇaṃ śṛṇu /AP_280.001ab/
rasavīryavipākajño nṛpādīnrakṣayennaraḥ
rasāḥ svādvamlalavaṇāḥ somajāḥ parikīrtitāḥ /AP_280.002ab/
kaṭutiktakaṣāyāni tathāgneyā mahābhuja
tridhā vipāko dravyasya kaṭvamlalavaṇātmakaḥ /AP_280.003ab/
dvidhā vīyya samuddiṣṭamuṣṇaṃ śītaṃ tathaiva ca
anirdeśyaprabhāvaś ca oṣadhīnāṃ dvijottama /AP_280.004ab/
madhuraś ca kaṣāyaś ca tiktaś caiva tathā rasaḥ
śītavīryāḥ samuddiṣṭāḥ śeṣāstūṣṇāḥprakīrtitāḥ /AP_280.005ab/
guḍucī tatra tiktapi bhavatyuṣṇātivīryataḥ
uṣṇā kaṣāyāpi tathā pathyā bhavati mānada /AP_280.006ab/
madhuropi tathā māṃsa uṣṇa eva prakīrtitaḥ
lavaṇo madhraś caiva vipākamadhurau smṛtau /AP_280.007ab/
amloṣṇaś ca tathā proktaḥ śeṣāḥ kaṭuvipākinaḥ
vīryapāke viparyaste prabhāvāttatra niś cayaḥ /AP_280.008ab/
madhuro 'pi kaṭuḥ pāke yacca kṣaudraṃ(1) prakīrtitaṃ
kvāthayet ṣoḍaśaguṇaṃ viveddravyāccaturguṇam /AP_280.009ab/
:n
1 yavakṣaudramiti kha..
:p 39
kalpanaiṣā kaṣāyasya yatra nokto vidhirbhavet
kaṣāyantu bhavettoyaṃ snehapāke caturguṇaṃ(1) /AP_280.010ab/
dravyatulyaṃ samuddhṛtya dravyaṃ snehaṃ kṣipedbudhaḥ
tāvatpramāṇaṃ dravyasya snehapādaṃ tataḥ kṣipet /AP_280.011ab/
toyavarjantu yaddravyaṃ snehadravyaṃ tathā bhavet
saṃvartitauṣadhaḥ pākaḥ snehānāṃ parikīrtitaḥ /AP_280.012ab/
tattulyatā tu lehyasya tathā bhavati suśruta(2)
svacchamalpauṣadhaṃ kvāthaṃ kaṣāyañcoktavadbhavet /AP_280.013ab/
akṣaṃ cūrṇasya nirdiṣṭaṃ kaṣāyasya catuṣpalaṃ
madhyamaiṣā smṛtā mātrā nāsti mātrāvikalpanā /AP_280.014ab/
vayaḥ kālaṃ balaṃ vahniṃ deśaṃ dravyaṃ rujaṃ tathā
samavekṣya mahābhāga mātrāyāḥ kalpanā bhavet /AP_280.015ab/
saumyāstatra rasāḥ prāyo vijñeyā dhātuvardhanāḥ
madhurāstu viśeṣeṇa vijñeyā dhātuvardhanāḥ /AP_280.016ab/
doṣāṇāñcaiva dhātūnāṃ dravyaṃ samaguṇantu yat
tadeva vṛddhaye jñeyaṃ viparītaṃ kṣamāvaham /AP_280.017ab/
upastambhatrayaṃ proktaṃ dehe 'sminmanujottama
āhāro maithunaṃ nidrā teṣu yatnaḥ sadā bhavet /AP_280.018ab/
asevanāt sevanācca atyantaṃ nāśamāpnuyāt
kṣayasya bṛṃhaṇaṃ kāryaṃ sthuladehasya karṣaṇam /AP_280.019ab/
rakṣaṇaṃ madhyakāyasya dehabhedāstrayo matāḥ
:n
1 snehapāke ca tadguṇamiti kha..
2 tattulyatāpyasya tathā yathā bhavati suśruta iti kha..
:p 40
upakramadvayaṃ proktaṃ tarpaṇaṃ vāpyatarpaṇaṃ /AP_280.020ab/
hitāśī ca mitāśī ca jīrṇāśī ca tathā bhavet
oṣadhīnāṃ pañcavidhā tathā bhavati kalpanā /AP_280.021ab/
rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇḍaś ca manujottama
rasaś ca pīḍako jñeyaḥ kalka āloḍitād bhavet /AP_280.022ab/
kvathitaś ca śṛto jñeyaḥ śītaḥ paryuṣito niśāṃ
sadyobhiśṛtapūtaṃ yat tat phāṇṭamabhidhīyate /AP_280.023ab/
karaṇānāṃ śatañcaiva ṣaṣṭiś caivādhikā smṛtā
yo vetti sa hy ajeyaḥ sthātsambandhe vāhuśauṇḍikaḥ /AP_280.024ab/
āhāraśuddhiragnyarthamagnimūlaṃ balaṃ nṛṇāṃ
sasindhutriphalāñcādyātsurājñi abhivarṇadāṃ /AP_280.025ab/
jāṅgalañca rasaṃ sindhuyuktaṃ dadhi payaḥ kaṇāṃ
rasādhikaṃ samaṃ kuryānnaro vātādhiko 'pi vā /AP_280.026ab/
nidāghe mardanaṃ proktaṃ śiśire ca samaṃ bahu
vasante madhyamaṃ jñeyannidāghe mardanolvaṇaṃ /AP_280.027ab/
tvacantu prathamaṃ mardyamaṅgañca tadanantaraṃ
snāyurudhiradeheṣu asthi bhātīva māṃsalaṃ /AP_280.028ab/
skandhau bāhū tathaiveha tathā jaṅghe sajānunī
arivanmardayet prajño jatru vakṣaś ca pūrvavat /AP_280.029ab/
aṅgasandhiṣu sarveṣu niṣpīḍya bahulaṃ tathā
prasārayedaṅgasandhīnna ca kṣepeṇa cākramāt /AP_280.030ab/
nījīrṇe tu śramaṃ kuryānna bhuktvā pītavānnaraḥ
dinasya tu caturbhāga ūrdhvantu praharārdhake /AP_280.031ab/
:p 41
vyāyāmaṃ naiva kartavyaṃ snāyācchītāmbunā sakṛt
vāryuṣṇañca śramaṃ jahyāddhṛdā śvāsanna dhārayet /AP_280.032ab/
vyāyāmaś ca kaphaṃ hanyādvātaṃ hanyācca mardanaṃ
snānaṃ pittādhikaṃ hanyāttasyānte cātapāḥ priyāḥ /AP_280.033ab/
ātapakleśakarmādau kṣemavyāyāmino narāḥ
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0