અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 280

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે સર્વરોગહરાણ્યૌષધાનિ
નામોનાશીત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
:ન્
તથોલ્કાનામુષ્મણામધ્વસેવિનામિતિ ખ..
:પ્ 38
% છપ્તેર્ {280}
:શ્ અથાશીત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
રસાદિલક્ષણં
ધન્વન્તરિર્ ઉવાચ
રસાદિલક્ષણં વક્ષ્યે ભેષજાનાં ગુણં શૃણુ ।અપ્_280.001અબ્।
રસવીર્યવિપાકજ્ઞો નૃપાદીન્રક્ષયેન્નરઃ

રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ સોમજાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।અપ્_280.002અબ્।
કટુતિક્તકષાયાનિ તથાગ્નેયા મહાભુજ

ત્રિધા વિપાકો દ્રવ્યસ્ય કટ્વમ્લલવણાત્મકઃ ।અપ્_280.003અબ્।
દ્વિધા વીય્ય સમુદ્દિષ્ટમુષ્ણં શીતં તથૈવ ચ

અનિર્દેશ્યપ્રભાવશ્ ચ ઓષધીનાં દ્વિજોત્તમ ।અપ્_280.004અબ્।
મધુરશ્ ચ કષાયશ્ ચ તિક્તશ્ ચૈવ તથા રસઃ

શીતવીર્યાઃ સમુદ્દિષ્ટાઃ શેષાસ્તૂષ્ણાઃપ્રકીર્તિતાઃ ।અપ્_280.005અબ્।
ગુડુચી તત્ર તિક્તપિ ભવત્યુષ્ણાતિવીર્યતઃ

ઉષ્ણા કષાયાપિ તથા પથ્યા ભવતિ માનદ ।અપ્_280.006અબ્।
મધુરોપિ તથા માંસ ઉષ્ણ એવ પ્રકીર્તિતઃ

લવણો મધ્રશ્ ચૈવ વિપાકમધુરૌ સ્મૃતૌ ।અપ્_280.007અબ્।
અમ્લોષ્ણશ્ ચ તથા પ્રોક્તઃ શેષાઃ કટુવિપાકિનઃ

વીર્યપાકે વિપર્યસ્તે પ્રભાવાત્તત્ર નિશ્ ચયઃ ।અપ્_280.008અબ્।
મધુરો ઽપિ કટુઃ પાકે યચ્ચ ક્ષૌદ્રં(1) પ્રકીર્તિતં

ક્વાથયેત્ ષોડશગુણં વિવેદ્દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્ ।અપ્_280.009અબ્।
:ન્
1 યવક્ષૌદ્રમિતિ ખ..
:પ્ 39
કલ્પનૈષા કષાયસ્ય યત્ર નોક્તો વિધિર્ભવેત્

કષાયન્તુ ભવેત્તોયં સ્નેહપાકે ચતુર્ગુણં(1) ।અપ્_280.010અબ્।
દ્રવ્યતુલ્યં સમુદ્ધૃત્ય દ્રવ્યં સ્નેહં ક્ષિપેદ્બુધઃ

તાવત્પ્રમાણં દ્રવ્યસ્ય સ્નેહપાદં તતઃ ક્ષિપેત્ ।અપ્_280.011અબ્।
તોયવર્જન્તુ યદ્દ્રવ્યં સ્નેહદ્રવ્યં તથા ભવેત્

સંવર્તિતૌષધઃ પાકઃ સ્નેહાનાં પરિકીર્તિતઃ ।અપ્_280.012અબ્।
તત્તુલ્યતા તુ લેહ્યસ્ય તથા ભવતિ સુશ્રુત(2)

સ્વચ્છમલ્પૌષધં ક્વાથં કષાયઞ્ચોક્તવદ્ભવેત્ ।અપ્_280.013અબ્।
અક્ષં ચૂર્ણસ્ય નિર્દિષ્ટં કષાયસ્ય ચતુષ્પલં

મધ્યમૈષા સ્મૃતા માત્રા નાસ્તિ માત્રાવિકલ્પના ।અપ્_280.014અબ્।
વયઃ કાલં બલં વહ્નિં દેશં દ્રવ્યં રુજં તથા

સમવેક્ષ્ય મહાભાગ માત્રાયાઃ કલ્પના ભવેત્ ।અપ્_280.015અબ્।
સૌમ્યાસ્તત્ર રસાઃ પ્રાયો વિજ્ઞેયા ધાતુવર્ધનાઃ

મધુરાસ્તુ વિશેષેણ વિજ્ઞેયા ધાતુવર્ધનાઃ ।અપ્_280.016અબ્।
દોષાણાઞ્ચૈવ ધાતૂનાં દ્રવ્યં સમગુણન્તુ યત્

તદેવ વૃદ્ધયે જ્ઞેયં વિપરીતં ક્ષમાવહમ્ ।અપ્_280.017અબ્।
ઉપસ્તમ્ભત્રયં પ્રોક્તં દેહે ઽસ્મિન્મનુજોત્તમ

આહારો મૈથુનં નિદ્રા તેષુ યત્નઃ સદા ભવેત્ ।અપ્_280.018અબ્।
અસેવનાત્ સેવનાચ્ચ અત્યન્તં નાશમાપ્નુયાત્

ક્ષયસ્ય બૃંહણં કાર્યં સ્થુલદેહસ્ય કર્ષણમ્ ।અપ્_280.019અબ્।
રક્ષણં મધ્યકાયસ્ય દેહભેદાસ્ત્રયો મતાઃ

:ન્
1 સ્નેહપાકે ચ તદ્ગુણમિતિ ખ..
2 તત્તુલ્યતાપ્યસ્ય તથા યથા ભવતિ સુશ્રુત ઇતિ ખ..
:પ્ 40
ઉપક્રમદ્વયં પ્રોક્તં તર્પણં વાપ્યતર્પણં ।અપ્_280.020અબ્।
હિતાશી ચ મિતાશી ચ જીર્ણાશી ચ તથા ભવેત્

ઓષધીનાં પઞ્ચવિધા તથા ભવતિ કલ્પના ।અપ્_280.021અબ્।
રસઃ કલ્કઃ શૃતઃ શીતઃ ફાણ્ડશ્ ચ મનુજોત્તમ

રસશ્ ચ પીડકો જ્ઞેયઃ કલ્ક આલોડિતાદ્ ભવેત્ ।અપ્_280.022અબ્।
ક્વથિતશ્ ચ શૃતો જ્ઞેયઃ શીતઃ પર્યુષિતો નિશાં

સદ્યોભિશૃતપૂતં યત્ તત્ ફાણ્ટમભિધીયતે ।અપ્_280.023અબ્।
કરણાનાં શતઞ્ચૈવ ષષ્ટિશ્ ચૈવાધિકા સ્મૃતા

યો વેત્તિ સ હ્ય્ અજેયઃ સ્થાત્સમ્બન્ધે વાહુશૌણ્ડિકઃ ।અપ્_280.024અબ્।
આહારશુદ્ધિરગ્ન્યર્થમગ્નિમૂલં બલં નૃણાં

સસિન્ધુત્રિફલાઞ્ચાદ્યાત્સુરાજ્ઞિ અભિવર્ણદાં ।અપ્_280.025અબ્।
જાઙ્ગલઞ્ચ રસં સિન્ધુયુક્તં દધિ પયઃ કણાં

રસાધિકં સમં કુર્યાન્નરો વાતાધિકો ઽપિ વા ।અપ્_280.026અબ્।
નિદાઘે મર્દનં પ્રોક્તં શિશિરે ચ સમં બહુ

વસન્તે મધ્યમં જ્ઞેયન્નિદાઘે મર્દનોલ્વણં ।અપ્_280.027અબ્।
ત્વચન્તુ પ્રથમં મર્દ્યમઙ્ગઞ્ચ તદનન્તરં

સ્નાયુરુધિરદેહેષુ અસ્થિ ભાતીવ માંસલં ।અપ્_280.028અબ્।
સ્કન્ધૌ બાહૂ તથૈવેહ તથા જઙ્ઘે સજાનુની

અરિવન્મર્દયેત્ પ્રજ્ઞો જત્રુ વક્ષશ્ ચ પૂર્વવત્ ।અપ્_280.029અબ્।
અઙ્ગસન્ધિષુ સર્વેષુ નિષ્પીડ્ય બહુલં તથા

પ્રસારયેદઙ્ગસન્ધીન્ન ચ ક્ષેપેણ ચાક્રમાત્ ।અપ્_280.030અબ્।
નીજીર્ણે તુ શ્રમં કુર્યાન્ન ભુક્ત્વા પીતવાન્નરઃ

દિનસ્ય તુ ચતુર્ભાગ ઊર્ધ્વન્તુ પ્રહરાર્ધકે ।અપ્_280.031અબ્।
:પ્ 41
વ્યાયામં નૈવ કર્તવ્યં સ્નાયાચ્છીતામ્બુના સકૃત્

વાર્યુષ્ણઞ્ચ શ્રમં જહ્યાદ્ધૃદા શ્વાસન્ન ધારયેત્ ।અપ્_280.032અબ્।
વ્યાયામશ્ ચ કફં હન્યાદ્વાતં હન્યાચ્ચ મર્દનં

સ્નાનં પિત્તાધિકં હન્યાત્તસ્યાન્તે ચાતપાઃ પ્રિયાઃ ।અપ્_280.033અબ્।
આતપક્લેશકર્માદૌ ક્ષેમવ્યાયામિનો નરાઃ