Agni Purana · Chapter 279
:e ity āgneye mahāpurāṇe siddhauṣadhāni
nāmāṣṭsaptatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
% chapter {279}
:ś athaikonāśītyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
sarvarogaharāṇyauṣadhāni
dhanvantarir uvāca
śārīramānamāgantusahajā vyādhayo matāḥ /AP_279.001ab/
śārīrā jvarakuṣṭhādyā krodhādyā mānasā matāḥ
āgantavo vighātotthā sahajāḥ kṣujjarādayaḥ /AP_279.002ab/
śārīrāgantunāśāya sūryavāre ghṛtaṃ guḍam
lavaṇaṃ sahiraṇyañca viprāyāpūpamarpayet /AP_279.003ab/
candre cābhyaṅgado vipre sarvarogaiḥ pramucyate
tailaṃ śanaiś care dadyādāśvine gorasānnadaḥ /AP_279.004ab/
ghṛtena payasā liṅgaṃ saṃsnāpya syādrugujjhitaḥ
:p 34
gāyatryā hāvayedvahnau dūrvāntrimadhurāplutām /AP_279.005ab/
yasmin bhe vyādhimāpnoti tasmin snānaṃ baliḥ śubhe
mānasānāṃ rujādīnāṃ viṣṇoḥ stotraṃ haraṃ bhavet /AP_279.006ab/
vātapittakaphā doṣā dhātavaś ca tathā śṛṇu
bhuktaṃ pakvāśayādannaṃ dvidhā yāti ca suśruta /AP_279.007ab/
aṃśenaikena kiṭṭadvaṃ rasatāñcāpareṇa ca
kiṭṭabhāgo malastatra vinmūtrasvedadūṣikāḥ /AP_279.008ab/
nāsāmalaṅkarṇamalaṃ tathā dehamalañca yat
rasabhāgādrasastatra samācchoṇitatāṃ vrajet /AP_279.009ab/
māṃsaṃ raktattito medo medaso 'sthnaś ca sambhavaḥ
asthno majjā tataḥ śukraṃ śukādrāgastathaujasaḥ /AP_279.010ab/
deśamārtiṃ balaṃ śaktiṃ kālaṃ prakṛtimeva ca
jñātvā cikitsataṃ kuryādbheṣajasya tathā balam /AP_279.011ab/
tithiṃ riktāntyajed bhaumaṃ mandabhandāruṇograkam
harigodvijacandrārkasurādīn pratipūjya ca /AP_279.012ab/
śṛṇu mantramimaṃ vidvan bheṣajārambhamācaret
brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ /AP_279.013ab/
ṛṣayaś cauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāś ca pāntu te
rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā /AP_279.014ab/
sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te
vātaśleṣmātako deśo bahuvṛkṣo bahūdakaḥ /AP_279.015ab/
anūpaḍtibikhyāto jāṅgalastadvivarjitaḥ
kiñcidvṛkṣodako deśas tathā sādhāraṇaḥ smṛtaḥ /AP_279.016ab/
:p 35
jāṅgalaḥ pittabahulo madhyaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ
rūkṣmaḥ śītaś calo vāyuḥ pittamuṣṇaṃ kaṭutrayam /AP_279.017ab/
sthirāmlasnigdhamadhuraṃ balāśañca pracakṣate
vṛddhiḥ samānair eteṣāṃ viparītair viparyayaḥ /AP_279.018ab/
rasāḥ svādvamlalavaṇāḥ śleṣmalā vāyunāśanāḥ
kaṭutiktakaṣāyāś ca vātalāḥ śleṣmanāśanāḥ /AP_279.019ab/
kaṭvamlalavaṇā jñeyās tathā pittavivardhanāḥ
tiktasvādukaṣāyāś ca tathā pittavināśanāḥ /AP_279.020ab/
rasasyaitadguṇaṃ nāsti vipākasyaitadiṣyate
vīryoṣṇāḥ kaphavātaghnāḥ śītāḥ pittavināśanāḥ /AP_279.021ab/
prabhāvatas tathā karma te kurvanti ca suśruta
śiśire ca vasante ca nidāghe ca tathā kramāt /AP_279.022ab/
cayaprakopapraśamāḥ kaphasya tu prakīrtitāḥ
nidāghavarṣārātrau ca tathā śaradi suśruta /AP_279.023ab/
cayaprakopapraśamāḥ pavanasya prakīrtitāḥ
meghakāle ca śaradi hemante ca yathākramāt /AP_279.024ab/
cayaprakopapraśamās tathā pittasya kīrtitāḥ
varṣādyo visargastu hemantādyās tathā trayaḥ /AP_279.025ab/
śiśirādyās tathādānaṃ grīṣmāntā ṛtavastrayaḥ
saumyo visargastvādānamāgneyaṃ parikīrtitam /AP_279.026ab/
varṣādīṃstrīnṛtūn somaś caran paryāyaśo rasān
janayatyamlalavaṇamadhurāṃstrīn yathākramam /AP_279.027ab/
śiśirādīnṛtūnarkaś caran paryayaśo rasān
:p 36
vivardhayettathā tiktakaṣāyakaṭukān kramāt /AP_279.028ab/
yathā rajanyo vardhante valamekaṃ hi vardhate
kramaśo 'tha manuṣyāṇāṃ hīyamānāsu hīyate /AP_279.029ab/
rātribhuktadinānāñca vayasaś ca tathaiva ca
ādimadhyāvasāneṣu kaphapittasamīraṇāḥ /AP_279.030ab/
prakopaṃ yānti kopādau kāle teṣāñcayaḥ smṛtaḥ
prakopottarake kāle śamasteṣāṃ prakīrtitaḥ /AP_279.031ab/
adibhojanato vipra tathā cābhojanena ca
rogā hi sarve jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ /AP_279.032ab/
annena kukṣerdvāvaṃśāvekaṃ pānena pūrayet
āśrayaṃ pavanādīnāṃ tathaikamavaśeṣayet /AP_279.033ab/
vyādher nidānasya tathā viparītamathauṣadham
kartavyametadevātra mayā sāraṃ prakīrtitam /AP_279.034ab/
nābherūrdhvamadhaś caiva gudaśroṇyostathaiva ca
balāśapittavātānāṃ dehe sthānaṃ prakīrtitaṃ /AP_279.035ab/
tathāpi sarvagāś caite dehe vāyurviśeṣataḥ
dehasya madhye hṛdayaṃ sthānaṃ tanmanasaḥ smṛtam /AP_279.036ab/
kṛśo 'lpakeśaś capalo bahuvāgviṣamānalaḥ
vyomagaś ca tathā svapne vātaprakṛtirucyate /AP_279.037ab/
akālapalitaḥ krodhī prasvedī madhurapriyaḥ
svapne ca dīptimatprekṣī pittaprakṛtirucyate /AP_279.038ab/
dṛḍhāṅgaḥ sthiracittaś ca suprabhaḥ snigdhasūrdhajaḥ
śuddhāmbudarśī svapne ca kaphaprakṛtiko naraḥ /AP_279.039ab/
:p 37
tāmasā rājasāś caiva sātvikāś ca tathā smṛtāḥ
manuṣyā munirśādūla vātapittakaphātmakāḥ /AP_279.040ab/
raktapittaṃ vyavāyācca gurukarmapravartanaiḥ
kadannabhojanādvāyurdehe śokācca kupyati /AP_279.041ab/
vidāhināṃ tatholkānāmuṣṇānnādhvanisevināṃ(1)
pittaṃ prakopamāyāti bhayena ca tathā dvija /AP_279.042ab/
atyambupānagurvannabhojināṃ bhuktaśāyinām
ślekeṣmāprakopamāyāti tathā ye cālasā janāḥ /AP_279.043ab/
vātādyutthāni rogāṇi jñātvā śāmyāni lakṣaṇaiḥ
asthibhaṅgaḥ kaṣāyatvamāsye śuṣkāsyatā tathā /AP_279.044ab/
jṛmbhaṇaṃ lomaharṣaś ca vātikavyādhilakṣaṇam
nakhanetraśirāṇāntu pītatvaṃ kaṭutā mukhe /AP_279.045ab/
tṛṣṇā dāhoṣṇatā caiva pittavyādhinidarśanam
ālasyañca prasekaś ca gurutā madhurāsyatā /AP_279.046ab/
uṣṇābhilāṣitā ceti ślaiṣmikavyādhilakṣaṇam
snigdhoṣṇamannamabhyaṅgastailapānādi vātanut /AP_279.047ab/
ājyaṃ kṣīraṃ sitādyañca candraraśmyādi pittanut
sakṣaudraṃ triphalātailaṃ vyāyāmādi kaphāpaham /AP_279.048ab/
sarvarogapraśāntyai syadviṣṇordhyānañca pūjanam
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0