Agni Purana · Chapter 278
:e ity āgneye mahāpurāṇe puruvaṃśavarṇanaṃ nāma
saptasaptatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||
% chapter {278}
:ś athāṣṭasaptatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
siddhauṣadhāni
agnir uvāca
āyurvedaṃ pravakṣyāmi suśrutāya yamabravīt /AP_278.001ab/
devo dhanvantariḥ sāraṃ mṛtasañjīvanīkaraṃ
suśruta uvāca
āyurvedaṃ mama brūhi narāśvebharugardanam /AP_278.002ab/
siddhayogānsiddhamantrānmṛtasañjīvanīkarān
dhanvantarir uvāca
rakṣan balaṃ hi jvaritaṃ laṅghitaṃ bhojayedbhiṣak /AP_278.003ab/
saviśvaṃ lājamaṇḍantu tṛḍjvarāntaṃ śṛtaṃ jalam
mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ /AP_278.004ab/
ṣaḍahe ca vyatikrānte tittakaṃ pāyayeddhruvaṃ
snehayettaktadoṣantu(1) tatastañca virecayet /AP_278.005ab/
jīrṇāḥ ṣaṣṭikanīvāraraktaśālipramodakāḥ
tadvidhāste jvareṣviṣṭā yavānāṃ vikṛtis tathā /AP_278.006ab/
mudgā masūrāś ca ṇakāḥ kulatthāś ca sakuṣṭhakāḥ
:n
1 pakvadoṣantviti ña..
:p 28
āṭakyo nārakādyāś ca karkoṭakakatolvakam /AP_278.007ab/
paṭolaṃ saphalaṃ nimbaṃ parpaṭaṃ dāḍimaṃ jvare
adhoge vamanaṃ śastamūrdhvage ca virecanam /AP_278.008ab/
raktapitte tathā pānaṃ ṣaḍaṅgaṃ śuṇṭhivarjitam
śaktugodhūmalājāś ca yavaśālimasūrakāḥ /AP_278.009ab/
sakuṣṭhacaṇakā mudgā bhakṣyā godhūmakā hitāḥ
sādhitā ghṛtadugdhābhyāṃ kṣaudraṃ vṛṣaraso madhu /AP_278.010ab/
atīsāre purāṇānāṃ śālīnāṃ bhakṣaṇaṃ hitaṃ
anabhiṣyandi yaccānnaṃ lodhravalkalasaṃyutam /AP_278.011ab/
mārutaṃ varjayed yatnaḥ kāryo gulmeṣu sarvathā
vāṭyaṃ kṣīreṇa cāśnīyādvāstūkaṃ ghṛtasādhitaṃ /AP_278.012ab/
godhūmaśālayastiktā hitā jaṭhariṇāmatha
godhūmaśālayo mudgā brahmarkṣakhadiro 'bhayā /AP_278.013ab/
pañcakolañjāṅgalāś ca nimbadhātryaḥ paṭolakāḥ
mātulaṅgarasājātiśuṣkamūlakasaindhavāḥ /AP_278.014ab/
kuṣṭhināñca tathā śastaṃ pānārthe khadirodakaṃ
masūrasudgau peyārthe bhojyā jirṇāś ca śālayaḥ /AP_278.015ab/
nimbaparpaṭakaiḥ śākair jāṅgalānāṃ tathā rasaḥ
viḍaṅgaṃ maricaṃ mustaṃ kuṣṭhaṃ lodhraṃ suvarcikā /AP_278.016ab/
manaḥśilā ca vāleyaḥ kuṣṭhahā mūtrapeṣitaḥ
apūpakuṣṭhakulmāṣayavādyā mehināṃ hitāḥ /AP_278.017ab/
yavānnavikṛtirmudgā kulatthā jīrṇaśālayaḥ
tiktarukṣāṇi śākāni tiktāni haritāni ca /AP_278.018ab/
:p 29
tailāni tilaśigrukavibhītakeṅgudāni ca
mudgāḥ sayavagodhūmā dhānyaṃ varṣasthatañca yat /AP_278.019ab/
jāṅgalasya rasaḥ śasto bhojane rājayakṣmiṇāṃ
kaulatthamaudgako rāsnāśuṣkamūlakajāṅgalaiḥ /AP_278.020ab/
pūpair vā viskaraiḥ siddhair dadhidāḍimasādhitaiḥ
mātulaṅgarasakṣaudradrākṣāvyoṣādisaṃskṛtaiḥ /AP_278.021ab/
yavagodhūmaśālyannair bhojayecchvāsakāsinaṃ
daṣamūlavalārāsnākulatthair upasādhitāḥ /AP_278.022ab/
peyāḥ pūparasāḥ kvāthāḥ śvāsahikkānivāraṇāḥ
śuṣkamūlakakaulatthamūlajāṅgalajairasaiḥ(?) /AP_278.023ab/
yavagodhūmaśālyannaṃ jīrṇam sośīramācaret
sothavān saguḍāṃ pathyāṃ khādedvā guḍanāgaram /AP_278.024ab/
takrañca citrakañcobhau grahaṇīroganāśanau
purāṇayavagodhūmaśālayo jaṅgalo rasaḥ /AP_278.025ab/
mudgāmalakakharjūramṛdvīkāvadarāṇi ca
madhu sarpiḥ payaḥ śakraṃ nimbaparpaṭakau vṛṣam /AP_278.026ab/
takrāriṣṭāś ca(1) śasyante satataṃ vātarogiṇām
hṛdrogiṇo virecyāstu pippalyo hikkināṃ hitāḥ /AP_278.027ab/
takrāvalālasindhūni muktāni śiśirāmbhasā
muktāḥ sauvarcalājādi madyaṃ śastaṃ madātyaye(2) /AP_278.028ab/
sakṣaudrapayasā lākṣāṃ pivecca kṣatavānnaraḥ
:n
1 bhadrāviṣṭāśceti kha..
2 sadāmaye iti ña.. / damātyaye iti ṭa..
:p 30
kṣayaṃ māṃsarasāhāro vahnisaṃrakṣaṇājjayet /AP_278.029ab/
śālayo bhojane raktā nīvārakalamādayaḥ
yavānnavikṛtirmāsaṃ śākaṃ sauvarcalaṃ śaṭī /AP_278.030ab/
pathyā tathaivārśasāṃ yanmaṇḍaṃ takrañca vāriṇā(1)
mustābhyāsas tathā lepaścitrakeṇa haridrayā /AP_278.031ab/
yavānnavikṛtiḥ śālirvāstūkaṃ sasuvarcalam
trapuṣarvārugodhūmāḥ kṣīrekṣughṛtasaṃyutāḥ /AP_278.032ab/
mūtrakṛcchre ca śastāḥ syuḥ pāne maṇḍasurādayaḥ
lājāḥ śaktus tathā kṣaudraṃ śūnyaṃ māṃsaṃ parūṣakam /AP_278.033ab/
vārtākulāvaśikhinaśchardighnāḥ pānakāni ca
śālyannantoyapayasī kevaloṣṇe śṛte 'pi vā /AP_278.034ab/
tṛṣṇāghne mustaguḍayorguṭikā vā mukhe dhṛtā
yavānnavikṛtiḥ pūpaṃ(2) śuṣkamūlakajantathā /AP_278.035ab/
śākaṃ paṭolavetrāgramurustambhavināśanam
mudgāḍhakamasūrāṇāṃ satilair jāṅgalairasaiḥ(?) /AP_278.036ab/
sasaindhavaghṛtadrākṣāśuṇṭhyāmalakakolajaiḥ
yūṣaiḥ purāṇagodhūmayavaśālyannamabhyaset /AP_278.037ab/
visarpī sasitākṣaudramṛdvīkādāḍimodakam
raktayaṣṭikagodhūmayavamudgādikaṃ laghu /AP_278.038ab/
kākamārī ca vetrāgraṃ vāstukañca suvarcalā
vātaśoṇitanāśāya toyaṃ śastaṃ sitaṃ madhu /AP_278.039ab/
:n
1 pathyā tathaiva kāśasya maṇḍaṃ takrañca vāruṇamiti kha.. , ña.. ,
ca
2 yūṣamiti kha.. , ja.. ca
:p 31
nāśārogeśu ca hitaṃ ghṛtaṃ durvāprasādhitam
bhṛṅgarājarase siddhaṃ tailaṃ dhātrīrase 'pi vā /AP_278.040ab/
naśyaṃ sarvāmayeṣviṣṭaṃ mūrdhajantūdbhaveṣu ca
śītatoyānnapānañca tilānāṃ vipra bhakṣaṇam /AP_278.041ab/
dvijadārḍhyakaraṃ proktaṃ tathā tuṣṭikaramparam
gaṇḍūṣaṃ tilatailena dvijadārḍhyakaraṃ paraṃ /AP_278.042ab/
viḍaṅgacūrṇaṃ gomūtraṃ sarvatra kṛmināśane
dhātrīphalānyathājyañca śirolepanamuttamam /AP_278.043ab/
śirorogavināśāya snigdhamuṣṇañca bhojanam
tailaṃ vā vastamūtrañca karṇapūraṇamuttamam /AP_278.044ab/
karṇaśūlavināśāya sarvaśuktāni(1) vā dvija
girimṛccandanaṃ lākṣā mālatī kalikā tathā /AP_278.045ab/
saṃyojyā yā kṛtā vartiḥ kṣataśukraharī tu sā
vyoṣaṃ triphalayā yuktaṃ tucchakañca tathā jalam /AP_278.046ab/
sarvākṣirogaśamanaṃ tathā caiva rasāñjanaṃ
ājyabhṛṣṭaṃ śilāpiṣṭaṃ lodhrakāñjikasaindhavaiḥ /AP_278.047ab/
āścyotanāvināśāya sarvanetrāmaye hitam
girimṛccandanair lepo vahirnetrasya śasyate /AP_278.048ab/
netrāmayavighātārthaṃ triphalāṃ śīlayet sadā
rātrau tu madhusarpirbhyāṃ dīrghamāyurjijīviṣuḥ /AP_278.049ab/
śatāvarīrase siddhau vṛṣyau kṣīraghṛtau smṛtau
kalambikāni māṣāś ca vṛṣyau kṣīraghṛtau tathā /AP_278.050ab/
:n
1 sarvaśuklānnīti kha..
:p 32
āyuṣyā triphalā jñeyā pūrvavanmadhukānvitā
madhukādirasopetā balīpalitanāśinī /AP_278.051ab/
vacāsiddhaghṛtaṃ vipra bhūtadoṣavināśanam
kavyaṃ buddhipradañcaiva(1) tathā sarvārthasādhanam /AP_278.052ab/
valākalkakaṣāyeṇa siddhamabhyañjane hitam
rāsnāsahacarair vāpi tailaṃ vātavikāriṇām /AP_278.053ab/
anabhiṣyandi yaccānnaṃ tadbraṇeṣu praśasyate
śaktupiṇḍī tathaivāmlā pācanāya praśasyate /AP_278.054ab/
pakvasya ca tathā bhede nimbacūrṇañca ropaṇe
tathā śūcyupacāraś ca(2) balikarma viśeṣataḥ /AP_278.055ab/
sūtikā ca tathā rakṣā prāṇināntu sadā hitā
bhakṣaṇaṃ nimbapatrāṇāṃ sarpadaṣṭasya bheṣajam /AP_278.056ab/
tālanimbadalaṅkeśyaṃ jīrṇantailaṃ yavāghṛtam
dhūpo vṛścikadaṣṭasya śikhipatraghṛtena vā /AP_278.057ab/
arkakṣīreṇa saṃpiṣṭaṃ lopā vījaṃ palāśajaṃ
vṛścikārtasya kṛṣṇā vā śivā ca phalasaṃyutā(3) /AP_278.058ab/
arkakṣīraṃ tilaṃ tailaṃ palalañca guḍaṃ samam
pānājjayati durvāraṃ śvaviṣaṃ śīghrameva tu /AP_278.059ab/
pītvā mūlaṃ trivṛttulyaṃ taṇḍulīyasya sarpiṣā
sarpakīṭaviṣāṇyāśu jayatyatibalānyapi /AP_278.060ab/
candanaṃ padmakaṅkuṣṭhaṃ latāmbūśīrapāṭalāḥ
:n
1 kanṭhyaṃ vṛddhipradañcaiveti kha..
2 pratyupacāraiśceti kha..
3 kalasaṃyuteti ka..
:p 33
nirguṇḍī śārivā selurlūtāviṣaharo gadaḥ /AP_278.061ab/
śirovirecanaṃ śastaṃ guḍanāgarakaṃ dvija
snehapāne tathā vastau tailaṃ dhṛtamanuttamam /AP_278.062ab/
svedanīyaḥ paro vahniḥ śītāmbhaḥstambhanaṃ param
trivṛddhi recane śreṣṭhā vamane madanaṃ tathā /AP_278.063ab/
vastirvireko vamanaṃ tailaṃ sarpis tathā madhu /AP_278.063cd/
vātapittabalāśānāṃ krameṇa paramauṣadhaṃ
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0