અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 279

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે સિદ્ધૌષધાનિ
નામાષ્ટ્સપ્તત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
% છપ્તેર્ {279}
:શ્ અથૈકોનાશીત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
સર્વરોગહરાણ્યૌષધાનિ
ધન્વન્તરિર્ ઉવાચ
શારીરમાનમાગન્તુસહજા વ્યાધયો મતાઃ ।અપ્_279.001અબ્।
શારીરા જ્વરકુષ્ઠાદ્યા ક્રોધાદ્યા માનસા મતાઃ

આગન્તવો વિઘાતોત્થા સહજાઃ ક્ષુજ્જરાદયઃ ।અપ્_279.002અબ્।
શારીરાગન્તુનાશાય સૂર્યવારે ઘૃતં ગુડમ્

લવણં સહિરણ્યઞ્ચ વિપ્રાયાપૂપમર્પયેત્ ।અપ્_279.003અબ્।
ચન્દ્રે ચાભ્યઙ્ગદો વિપ્રે સર્વરોગૈઃ પ્રમુચ્યતે

તૈલં શનૈશ્ ચરે દદ્યાદાશ્વિને ગોરસાન્નદઃ ।અપ્_279.004અબ્।
ઘૃતેન પયસા લિઙ્ગં સંસ્નાપ્ય સ્યાદ્રુગુજ્ઝિતઃ

:પ્ 34
ગાયત્ર્યા હાવયેદ્વહ્નૌ દૂર્વાન્ત્રિમધુરાપ્લુતામ્ ।અપ્_279.005અબ્।
યસ્મિન્ ભે વ્યાધિમાપ્નોતિ તસ્મિન્ સ્નાનં બલિઃ શુભે

માનસાનાં રુજાદીનાં વિષ્ણોઃ સ્તોત્રં હરં ભવેત્ ।અપ્_279.006અબ્।
વાતપિત્તકફા દોષા ધાતવશ્ ચ તથા શૃણુ

ભુક્તં પક્વાશયાદન્નં દ્વિધા યાતિ ચ સુશ્રુત ।અપ્_279.007અબ્।
અંશેનૈકેન કિટ્ટદ્વં રસતાઞ્ચાપરેણ ચ

કિટ્ટભાગો મલસ્તત્ર વિન્મૂત્રસ્વેદદૂષિકાઃ ।અપ્_279.008અબ્।
નાસામલઙ્કર્ણમલં તથા દેહમલઞ્ચ યત્

રસભાગાદ્રસસ્તત્ર સમાચ્છોણિતતાં વ્રજેત્ ।અપ્_279.009અબ્।
માંસં રક્તત્તિતો મેદો મેદસો ઽસ્થ્નશ્ ચ સમ્ભવઃ

અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુકાદ્રાગસ્તથૌજસઃ ।અપ્_279.010અબ્।
દેશમાર્તિં બલં શક્તિં કાલં પ્રકૃતિમેવ ચ

જ્ઞાત્વા ચિકિત્સતં કુર્યાદ્ભેષજસ્ય તથા બલમ્ ।અપ્_279.011અબ્।
તિથિં રિક્તાન્ત્યજેદ્ ભૌમં મન્દભન્દારુણોગ્રકમ્

હરિગોદ્વિજચન્દ્રાર્કસુરાદીન્ પ્રતિપૂજ્ય ચ ।અપ્_279.012અબ્।
શૃણુ મન્ત્રમિમં વિદ્વન્ ભેષજારમ્ભમાચરેત્

બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રભૂચન્દ્રાર્કાનિલાનલાઃ ।અપ્_279.013અબ્।
ઋષયશ્ ચૌષધિગ્રામા ભૂતસઙ્ઘાશ્ ચ પાન્તુ તે

રસાયનમિવર્ષીણાં દેવાનામમૃતં યથા ।અપ્_279.014અબ્।
સુધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યમિદમસ્તુ તે

વાતશ્લેષ્માતકો દેશો બહુવૃક્ષો બહૂદકઃ ।અપ્_279.015અબ્।
અનૂપડ્તિબિખ્યાતો જાઙ્ગલસ્તદ્વિવર્જિતઃ

કિઞ્ચિદ્વૃક્ષોદકો દેશસ્ તથા સાધારણઃ સ્મૃતઃ ।અપ્_279.016અબ્।
:પ્ 35
જાઙ્ગલઃ પિત્તબહુલો મધ્યઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ

રૂક્ષ્મઃ શીતશ્ ચલો વાયુઃ પિત્તમુષ્ણં કટુત્રયમ્ ।અપ્_279.017અબ્।
સ્થિરામ્લસ્નિગ્ધમધુરં બલાશઞ્ચ પ્રચક્ષતે

વૃદ્ધિઃ સમાનૈર્ એતેષાં વિપરીતૈર્ વિપર્યયઃ ।અપ્_279.018અબ્।
રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ શ્લેષ્મલા વાયુનાશનાઃ

કટુતિક્તકષાયાશ્ ચ વાતલાઃ શ્લેષ્મનાશનાઃ ।અપ્_279.019અબ્।
કટ્વમ્લલવણા જ્ઞેયાસ્ તથા પિત્તવિવર્ધનાઃ

તિક્તસ્વાદુકષાયાશ્ ચ તથા પિત્તવિનાશનાઃ ।અપ્_279.020અબ્।
રસસ્યૈતદ્ગુણં નાસ્તિ વિપાકસ્યૈતદિષ્યતે

વીર્યોષ્ણાઃ કફવાતઘ્નાઃ શીતાઃ પિત્તવિનાશનાઃ ।અપ્_279.021અબ્।
પ્રભાવતસ્ તથા કર્મ તે કુર્વન્તિ ચ સુશ્રુત

શિશિરે ચ વસન્તે ચ નિદાઘે ચ તથા ક્રમાત્ ।અપ્_279.022અબ્।
ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ કફસ્ય તુ પ્રકીર્તિતાઃ

નિદાઘવર્ષારાત્રૌ ચ તથા શરદિ સુશ્રુત ।અપ્_279.023અબ્।
ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પવનસ્ય પ્રકીર્તિતાઃ

મેઘકાલે ચ શરદિ હેમન્તે ચ યથાક્રમાત્ ।અપ્_279.024અબ્।
ચયપ્રકોપપ્રશમાસ્ તથા પિત્તસ્ય કીર્તિતાઃ

વર્ષાદ્યો વિસર્ગસ્તુ હેમન્તાદ્યાસ્ તથા ત્રયઃ ।અપ્_279.025અબ્।
શિશિરાદ્યાસ્ તથાદાનં ગ્રીષ્માન્તા ઋતવસ્ત્રયઃ

સૌમ્યો વિસર્ગસ્ત્વાદાનમાગ્નેયં પરિકીર્તિતમ્ ।અપ્_279.026અબ્।
વર્ષાદીંસ્ત્રીનૃતૂન્ સોમશ્ ચરન્ પર્યાયશો રસાન્

જનયત્યમ્લલવણમધુરાંસ્ત્રીન્ યથાક્રમમ્ ।અપ્_279.027અબ્।
શિશિરાદીનૃતૂનર્કશ્ ચરન્ પર્યયશો રસાન્

:પ્ 36
વિવર્ધયેત્તથા તિક્તકષાયકટુકાન્ ક્રમાત્ ।અપ્_279.028અબ્।
યથા રજન્યો વર્ધન્તે વલમેકં હિ વર્ધતે

ક્રમશો ઽથ મનુષ્યાણાં હીયમાનાસુ હીયતે ।અપ્_279.029અબ્।
રાત્રિભુક્તદિનાનાઞ્ચ વયસશ્ ચ તથૈવ ચ

આદિમધ્યાવસાનેષુ કફપિત્તસમીરણાઃ ।અપ્_279.030અબ્।
પ્રકોપં યાન્તિ કોપાદૌ કાલે તેષાઞ્ચયઃ સ્મૃતઃ

પ્રકોપોત્તરકે કાલે શમસ્તેષાં પ્રકીર્તિતઃ ।અપ્_279.031અબ્।
અદિભોજનતો વિપ્ર તથા ચાભોજનેન ચ

રોગા હિ સર્વે જાયન્તે વેગોદીરણધારણૈઃ ।અપ્_279.032અબ્।
અન્નેન કુક્ષેર્દ્વાવંશાવેકં પાનેન પૂરયેત્

આશ્રયં પવનાદીનાં તથૈકમવશેષયેત્ ।અપ્_279.033અબ્।
વ્યાધેર્ નિદાનસ્ય તથા વિપરીતમથૌષધમ્

કર્તવ્યમેતદેવાત્ર મયા સારં પ્રકીર્તિતમ્ ।અપ્_279.034અબ્।
નાભેરૂર્ધ્વમધશ્ ચૈવ ગુદશ્રોણ્યોસ્તથૈવ ચ

બલાશપિત્તવાતાનાં દેહે સ્થાનં પ્રકીર્તિતં ।અપ્_279.035અબ્।
તથાપિ સર્વગાશ્ ચૈતે દેહે વાયુર્વિશેષતઃ

દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનં તન્મનસઃ સ્મૃતમ્ ।અપ્_279.036અબ્।
કૃશો ઽલ્પકેશશ્ ચપલો બહુવાગ્વિષમાનલઃ

વ્યોમગશ્ ચ તથા સ્વપ્ને વાતપ્રકૃતિરુચ્યતે ।અપ્_279.037અબ્।
અકાલપલિતઃ ક્રોધી પ્રસ્વેદી મધુરપ્રિયઃ

સ્વપ્ને ચ દીપ્તિમત્પ્રેક્ષી પિત્તપ્રકૃતિરુચ્યતે ।અપ્_279.038અબ્।
દૃઢાઙ્ગઃ સ્થિરચિત્તશ્ ચ સુપ્રભઃ સ્નિગ્ધસૂર્ધજઃ

શુદ્ધામ્બુદર્શી સ્વપ્ને ચ કફપ્રકૃતિકો નરઃ ।અપ્_279.039અબ્।
:પ્ 37
તામસા રાજસાશ્ ચૈવ સાત્વિકાશ્ ચ તથા સ્મૃતાઃ

મનુષ્યા મુનિર્શાદૂલ વાતપિત્તકફાત્મકાઃ ।અપ્_279.040અબ્।
રક્તપિત્તં વ્યવાયાચ્ચ ગુરુકર્મપ્રવર્તનૈઃ

કદન્નભોજનાદ્વાયુર્દેહે શોકાચ્ચ કુપ્યતિ ।અપ્_279.041અબ્।
વિદાહિનાં તથોલ્કાનામુષ્ણાન્નાધ્વનિસેવિનાં(1)

પિત્તં પ્રકોપમાયાતિ ભયેન ચ તથા દ્વિજ ।અપ્_279.042અબ્।
અત્યમ્બુપાનગુર્વન્નભોજિનાં ભુક્તશાયિનામ્

શ્લેકેષ્માપ્રકોપમાયાતિ તથા યે ચાલસા જનાઃ ।અપ્_279.043અબ્।
વાતાદ્યુત્થાનિ રોગાણિ જ્ઞાત્વા શામ્યાનિ લક્ષણૈઃ

અસ્થિભઙ્ગઃ કષાયત્વમાસ્યે શુષ્કાસ્યતા તથા ।અપ્_279.044અબ્।
જૃમ્ભણં લોમહર્ષશ્ ચ વાતિકવ્યાધિલક્ષણમ્

નખનેત્રશિરાણાન્તુ પીતત્વં કટુતા મુખે ।અપ્_279.045અબ્।
તૃષ્ણા દાહોષ્ણતા ચૈવ પિત્તવ્યાધિનિદર્શનમ્

આલસ્યઞ્ચ પ્રસેકશ્ ચ ગુરુતા મધુરાસ્યતા ।અપ્_279.046અબ્।
ઉષ્ણાભિલાષિતા ચેતિ શ્લૈષ્મિકવ્યાધિલક્ષણમ્

સ્નિગ્ધોષ્ણમન્નમભ્યઙ્ગસ્તૈલપાનાદિ વાતનુત્ ।અપ્_279.047અબ્।
આજ્યં ક્ષીરં સિતાદ્યઞ્ચ ચન્દ્રરશ્મ્યાદિ પિત્તનુત્

સક્ષૌદ્રં ત્રિફલાતૈલં વ્યાયામાદિ કફાપહમ્ ।અપ્_279.048અબ્।
સર્વરોગપ્રશાન્ત્યૈ સ્યદ્વિષ્ણોર્ધ્યાનઞ્ચ પૂજનમ્