અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 278

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે પુરુવંશવર્ણનં નામ
સપ્તસપ્તત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {278}
:શ્ અથાષ્ટસપ્તત્યધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
સિદ્ધૌષધાનિ
અગ્નિર્ ઉવાચ
આયુર્વેદં પ્રવક્ષ્યામિ સુશ્રુતાય યમબ્રવીત્ ।અપ્_278.001અબ્।
દેવો ધન્વન્તરિઃ સારં મૃતસઞ્જીવનીકરં

સુશ્રુત ઉવાચ
આયુર્વેદં મમ બ્રૂહિ નરાશ્વેભરુગર્દનમ્ ।અપ્_278.002અબ્।
સિદ્ધયોગાન્સિદ્ધમન્ત્રાન્મૃતસઞ્જીવનીકરાન્

ધન્વન્તરિર્ ઉવાચ
રક્ષન્ બલં હિ જ્વરિતં લઙ્ઘિતં ભોજયેદ્ભિષક્ ।અપ્_278.003અબ્।
સવિશ્વં લાજમણ્ડન્તુ તૃડ્જ્વરાન્તં શૃતં જલમ્

મુસ્તપર્પટકોશીરચન્દનોદીચ્યનાગરૈઃ ।અપ્_278.004અબ્।
ષડહે ચ વ્યતિક્રાન્તે તિત્તકં પાયયેદ્ધ્રુવં

સ્નેહયેત્તક્તદોષન્તુ(1) તતસ્તઞ્ચ વિરેચયેત્ ।અપ્_278.005અબ્।
જીર્ણાઃ ષષ્ટિકનીવારરક્તશાલિપ્રમોદકાઃ

તદ્વિધાસ્તે જ્વરેષ્વિષ્ટા યવાનાં વિકૃતિસ્ તથા ।અપ્_278.006અબ્।
મુદ્ગા મસૂરાશ્ ચ ણકાઃ કુલત્થાશ્ ચ સકુષ્ઠકાઃ

:ન્
1 પક્વદોષન્ત્વિતિ ઞ..
:પ્ 28
આટક્યો નારકાદ્યાશ્ ચ કર્કોટકકતોલ્વકમ્ ।અપ્_278.007અબ્।
પટોલં સફલં નિમ્બં પર્પટં દાડિમં જ્વરે

અધોગે વમનં શસ્તમૂર્ધ્વગે ચ વિરેચનમ્ ।અપ્_278.008અબ્।
રક્તપિત્તે તથા પાનં ષડઙ્ગં શુણ્ઠિવર્જિતમ્

શક્તુગોધૂમલાજાશ્ ચ યવશાલિમસૂરકાઃ ।અપ્_278.009અબ્।
સકુષ્ઠચણકા મુદ્ગા ભક્ષ્યા ગોધૂમકા હિતાઃ

સાધિતા ઘૃતદુગ્ધાભ્યાં ક્ષૌદ્રં વૃષરસો મધુ ।અપ્_278.010અબ્।
અતીસારે પુરાણાનાં શાલીનાં ભક્ષણં હિતં

અનભિષ્યન્દિ યચ્ચાન્નં લોધ્રવલ્કલસંયુતમ્ ।અપ્_278.011અબ્।
મારુતં વર્જયેદ્ યત્નઃ કાર્યો ગુલ્મેષુ સર્વથા

વાટ્યં ક્ષીરેણ ચાશ્નીયાદ્વાસ્તૂકં ઘૃતસાધિતં ।અપ્_278.012અબ્।
ગોધૂમશાલયસ્તિક્તા હિતા જઠરિણામથ

ગોધૂમશાલયો મુદ્ગા બ્રહ્મર્ક્ષખદિરો ઽભયા ।અપ્_278.013અબ્।
પઞ્ચકોલઞ્જાઙ્ગલાશ્ ચ નિમ્બધાત્ર્યઃ પટોલકાઃ

માતુલઙ્ગરસાજાતિશુષ્કમૂલકસૈન્ધવાઃ ।અપ્_278.014અબ્।
કુષ્ઠિનાઞ્ચ તથા શસ્તં પાનાર્થે ખદિરોદકં

મસૂરસુદ્ગૌ પેયાર્થે ભોજ્યા જિર્ણાશ્ ચ શાલયઃ ।અપ્_278.015અબ્।
નિમ્બપર્પટકૈઃ શાકૈર્ જાઙ્ગલાનાં તથા રસઃ

વિડઙ્ગં મરિચં મુસ્તં કુષ્ઠં લોધ્રં સુવર્ચિકા ।અપ્_278.016અબ્।
મનઃશિલા ચ વાલેયઃ કુષ્ઠહા મૂત્રપેષિતઃ

અપૂપકુષ્ઠકુલ્માષયવાદ્યા મેહિનાં હિતાઃ ।અપ્_278.017અબ્।
યવાન્નવિકૃતિર્મુદ્ગા કુલત્થા જીર્ણશાલયઃ

તિક્તરુક્ષાણિ શાકાનિ તિક્તાનિ હરિતાનિ ચ ।અપ્_278.018અબ્।
:પ્ 29
તૈલાનિ તિલશિગ્રુકવિભીતકેઙ્ગુદાનિ ચ

મુદ્ગાઃ સયવગોધૂમા ધાન્યં વર્ષસ્થતઞ્ચ યત્ ।અપ્_278.019અબ્।
જાઙ્ગલસ્ય રસઃ શસ્તો ભોજને રાજયક્ષ્મિણાં

કૌલત્થમૌદ્ગકો રાસ્નાશુષ્કમૂલકજાઙ્ગલૈઃ ।અપ્_278.020અબ્।
પૂપૈર્ વા વિસ્કરૈઃ સિદ્ધૈર્ દધિદાડિમસાધિતૈઃ

માતુલઙ્ગરસક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાવ્યોષાદિસંસ્કૃતૈઃ ।અપ્_278.021અબ્।
યવગોધૂમશાલ્યન્નૈર્ ભોજયેચ્છ્વાસકાસિનં

દષમૂલવલારાસ્નાકુલત્થૈર્ ઉપસાધિતાઃ ।અપ્_278.022અબ્।
પેયાઃ પૂપરસાઃ ક્વાથાઃ શ્વાસહિક્કાનિવારણાઃ

શુષ્કમૂલકકૌલત્થમૂલજાઙ્ગલજૈરસૈઃ(?) ।અપ્_278.023અબ્।
યવગોધૂમશાલ્યન્નં જીર્ણમ્ સોશીરમાચરેત્

સોથવાન્ સગુડાં પથ્યાં ખાદેદ્વા ગુડનાગરમ્ ।અપ્_278.024અબ્।
તક્રઞ્ચ ચિત્રકઞ્ચોભૌ ગ્રહણીરોગનાશનૌ

પુરાણયવગોધૂમશાલયો જઙ્ગલો રસઃ ।અપ્_278.025અબ્।
મુદ્ગામલકખર્જૂરમૃદ્વીકાવદરાણિ ચ

મધુ સર્પિઃ પયઃ શક્રં નિમ્બપર્પટકૌ વૃષમ્ ।અપ્_278.026અબ્।
તક્રારિષ્ટાશ્ ચ(1) શસ્યન્તે સતતં વાતરોગિણામ્

હૃદ્રોગિણો વિરેચ્યાસ્તુ પિપ્પલ્યો હિક્કિનાં હિતાઃ ।અપ્_278.027અબ્।
તક્રાવલાલસિન્ધૂનિ મુક્તાનિ શિશિરામ્ભસા

મુક્તાઃ સૌવર્ચલાજાદિ મદ્યં શસ્તં મદાત્યયે(2) ।અપ્_278.028અબ્।
સક્ષૌદ્રપયસા લાક્ષાં પિવેચ્ચ ક્ષતવાન્નરઃ

:ન્
1 ભદ્રાવિષ્ટાશ્ચેતિ ખ..
2 સદામયે ઇતિ ઞ.. । દમાત્યયે ઇતિ ટ..
:પ્ 30
ક્ષયં માંસરસાહારો વહ્નિસંરક્ષણાજ્જયેત્ ।અપ્_278.029અબ્।
શાલયો ભોજને રક્તા નીવારકલમાદયઃ

યવાન્નવિકૃતિર્માસં શાકં સૌવર્ચલં શટી ।અપ્_278.030અબ્।
પથ્યા તથૈવાર્શસાં યન્મણ્ડં તક્રઞ્ચ વારિણા(1)

મુસ્તાભ્યાસસ્ તથા લેપશ્ચિત્રકેણ હરિદ્રયા ।અપ્_278.031અબ્।
યવાન્નવિકૃતિઃ શાલિર્વાસ્તૂકં સસુવર્ચલમ્

ત્રપુષર્વારુગોધૂમાઃ ક્ષીરેક્ષુઘૃતસંયુતાઃ ।અપ્_278.032અબ્।
મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ શસ્તાઃ સ્યુઃ પાને મણ્ડસુરાદયઃ

લાજાઃ શક્તુસ્ તથા ક્ષૌદ્રં શૂન્યં માંસં પરૂષકમ્ ।અપ્_278.033અબ્।
વાર્તાકુલાવશિખિનશ્છર્દિઘ્નાઃ પાનકાનિ ચ

શાલ્યન્નન્તોયપયસી કેવલોષ્ણે શૃતે ઽપિ વા ।અપ્_278.034અબ્।
તૃષ્ણાઘ્ને મુસ્તગુડયોર્ગુટિકા વા મુખે ધૃતા

યવાન્નવિકૃતિઃ પૂપં(2) શુષ્કમૂલકજન્તથા ।અપ્_278.035અબ્।
શાકં પટોલવેત્રાગ્રમુરુસ્તમ્ભવિનાશનમ્

મુદ્ગાઢકમસૂરાણાં સતિલૈર્ જાઙ્ગલૈરસૈઃ(?) ।અપ્_278.036અબ્।
સસૈન્ધવઘૃતદ્રાક્ષાશુણ્ઠ્યામલકકોલજૈઃ

યૂષૈઃ પુરાણગોધૂમયવશાલ્યન્નમભ્યસેત્ ।અપ્_278.037અબ્।
વિસર્પી સસિતાક્ષૌદ્રમૃદ્વીકાદાડિમોદકમ્

રક્તયષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગાદિકં લઘુ ।અપ્_278.038અબ્।
કાકમારી ચ વેત્રાગ્રં વાસ્તુકઞ્ચ સુવર્ચલા

વાતશોણિતનાશાય તોયં શસ્તં સિતં મધુ ।અપ્_278.039અબ્।
:ન્
1 પથ્યા તથૈવ કાશસ્ય મણ્ડં તક્રઞ્ચ વારુણમિતિ ખ.. , ઞ.. ,
ચ
2 યૂષમિતિ ખ.. , જ.. ચ
:પ્ 31
નાશારોગેશુ ચ હિતં ઘૃતં દુર્વાપ્રસાધિતમ્

ભૃઙ્ગરાજરસે સિદ્ધં તૈલં ધાત્રીરસે ઽપિ વા ।અપ્_278.040અબ્।
નશ્યં સર્વામયેષ્વિષ્ટં મૂર્ધજન્તૂદ્ભવેષુ ચ

શીતતોયાન્નપાનઞ્ચ તિલાનાં વિપ્ર ભક્ષણમ્ ।અપ્_278.041અબ્।
દ્વિજદાર્ઢ્યકરં પ્રોક્તં તથા તુષ્ટિકરમ્પરમ્

ગણ્ડૂષં તિલતૈલેન દ્વિજદાર્ઢ્યકરં પરં ।અપ્_278.042અબ્।
વિડઙ્ગચૂર્ણં ગોમૂત્રં સર્વત્ર કૃમિનાશને

ધાત્રીફલાન્યથાજ્યઞ્ચ શિરોલેપનમુત્તમમ્ ।અપ્_278.043અબ્।
શિરોરોગવિનાશાય સ્નિગ્ધમુષ્ણઞ્ચ ભોજનમ્

તૈલં વા વસ્તમૂત્રઞ્ચ કર્ણપૂરણમુત્તમમ્ ।અપ્_278.044અબ્।
કર્ણશૂલવિનાશાય સર્વશુક્તાનિ(1) વા દ્વિજ

ગિરિમૃચ્ચન્દનં લાક્ષા માલતી કલિકા તથા ।અપ્_278.045અબ્।
સંયોજ્યા યા કૃતા વર્તિઃ ક્ષતશુક્રહરી તુ સા

વ્યોષં ત્રિફલયા યુક્તં તુચ્છકઞ્ચ તથા જલમ્ ।અપ્_278.046અબ્।
સર્વાક્ષિરોગશમનં તથા ચૈવ રસાઞ્જનં

આજ્યભૃષ્ટં શિલાપિષ્ટં લોધ્રકાઞ્જિકસૈન્ધવૈઃ ।અપ્_278.047અબ્।
આશ્ચ્યોતનાવિનાશાય સર્વનેત્રામયે હિતમ્

ગિરિમૃચ્ચન્દનૈર્ લેપો વહિર્નેત્રસ્ય શસ્યતે ।અપ્_278.048અબ્।
નેત્રામયવિઘાતાર્થં ત્રિફલાં શીલયેત્ સદા

રાત્રૌ તુ મધુસર્પિર્ભ્યાં દીર્ઘમાયુર્જિજીવિષુઃ ।અપ્_278.049અબ્।
શતાવરીરસે સિદ્ધૌ વૃષ્યૌ ક્ષીરઘૃતૌ સ્મૃતૌ

કલમ્બિકાનિ માષાશ્ ચ વૃષ્યૌ ક્ષીરઘૃતૌ તથા ।અપ્_278.050અબ્।
:ન્
1 સર્વશુક્લાન્નીતિ ખ..
:પ્ 32
આયુષ્યા ત્રિફલા જ્ઞેયા પૂર્વવન્મધુકાન્વિતા

મધુકાદિરસોપેતા બલીપલિતનાશિની ।અપ્_278.051અબ્।
વચાસિદ્ધઘૃતં વિપ્ર ભૂતદોષવિનાશનમ્

કવ્યં બુદ્ધિપ્રદઞ્ચૈવ(1) તથા સર્વાર્થસાધનમ્ ।અપ્_278.052અબ્।
વલાકલ્કકષાયેણ સિદ્ધમભ્યઞ્જને હિતમ્

રાસ્નાસહચરૈર્ વાપિ તૈલં વાતવિકારિણામ્ ।અપ્_278.053અબ્।
અનભિષ્યન્દિ યચ્ચાન્નં તદ્બ્રણેષુ પ્રશસ્યતે

શક્તુપિણ્ડી તથૈવામ્લા પાચનાય પ્રશસ્યતે ।અપ્_278.054અબ્।
પક્વસ્ય ચ તથા ભેદે નિમ્બચૂર્ણઞ્ચ રોપણે

તથા શૂચ્યુપચારશ્ ચ(2) બલિકર્મ વિશેષતઃ ।અપ્_278.055અબ્।
સૂતિકા ચ તથા રક્ષા પ્રાણિનાન્તુ સદા હિતા

ભક્ષણં નિમ્બપત્રાણાં સર્પદષ્ટસ્ય ભેષજમ્ ।અપ્_278.056અબ્।
તાલનિમ્બદલઙ્કેશ્યં જીર્ણન્તૈલં યવાઘૃતમ્

ધૂપો વૃશ્ચિકદષ્ટસ્ય શિખિપત્રઘૃતેન વા ।અપ્_278.057અબ્।
અર્કક્ષીરેણ સંપિષ્ટં લોપા વીજં પલાશજં

વૃશ્ચિકાર્તસ્ય કૃષ્ણા વા શિવા ચ ફલસંયુતા(3) ।અપ્_278.058અબ્।
અર્કક્ષીરં તિલં તૈલં પલલઞ્ચ ગુડં સમમ્

પાનાજ્જયતિ દુર્વારં શ્વવિષં શીઘ્રમેવ તુ ।અપ્_278.059અબ્।
પીત્વા મૂલં ત્રિવૃત્તુલ્યં તણ્ડુલીયસ્ય સર્પિષા

સર્પકીટવિષાણ્યાશુ જયત્યતિબલાન્યપિ ।અપ્_278.060અબ્।
ચન્દનં પદ્મકઙ્કુષ્ઠં લતામ્બૂશીરપાટલાઃ

:ન્
1 કન્ઠ્યં વૃદ્ધિપ્રદઞ્ચૈવેતિ ખ..
2 પ્રત્યુપચારૈશ્ચેતિ ખ..
3 કલસંયુતેતિ ક..
:પ્ 33
નિર્ગુણ્ડી શારિવા સેલુર્લૂતાવિષહરો ગદઃ ।અપ્_278.061અબ્।
શિરોવિરેચનં શસ્તં ગુડનાગરકં દ્વિજ

સ્નેહપાને તથા વસ્તૌ તૈલં ધૃતમનુત્તમમ્ ।અપ્_278.062અબ્।
સ્વેદનીયઃ પરો વહ્નિઃ શીતામ્ભઃસ્તમ્ભનં પરમ્

ત્રિવૃદ્ધિ રેચને શ્રેષ્ઠા વમને મદનં તથા ।અપ્_278.063અબ્।
વસ્તિર્વિરેકો વમનં તૈલં સર્પિસ્ તથા મધુ ।અપ્_278.063ચ્દ્।
વાતપિત્તબલાશાનાં ક્રમેણ પરમૌષધં