Agni Purana · Chapter 252
:e ity āgneye mahāpurāṇe dhanurvedo
nāmaikapañcāśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||
% Chapter {252}
:ś atha dvipañcāśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
vyavahārakathanaṃ
agnir uvāca
vyavahāraṃ pravakṣyāmi nayānayavivekadaṃ /AP_252.001ab/
catuṣpācca catuḥsthānaś catuḥsādhana ucyate
caturhitaś caturvyāpī catuṣkārī ca kīrtyate /AP_252.002ab/
aṣṭāṅgo 'ṣṭādaśapadaḥ śataśākhastathaiva ca
triyonirdvyabhiyogaś ca dvidvāro dvigatis tathā /AP_252.003ab/
dharmaś ca vyavahāraś ca caritraṃ rājaśāsanaṃ
catuṣpādvyavahārāṇāmuttaraḥ pūrvasādhakaḥ /AP_252.004ab/
tatra satye sthito dharmo vyavahārastu sākṣiṣu
:n
1 varmiṇantviti gha.. , ña.. ca
:p 407
caritraṃ saṅgrahe puṃsāṃ rājājñāyāntu śāsanaṃ /AP_252.005ab/
sāmābhyupāyasādhyatvāccatuḥsādhana ucyate
caturṇāmāśramāṇāñca rakṣaṇātsa caturhitaḥ /AP_252.006ab/
kartāraṃ sākṣiṇaś caiva satyānrājānameva ca
vyāpnoti pādago yasmāccaturvyāpī tataḥ smṛtaḥ /AP_252.007ab/
dharmasyārthasya yaśaso lokapaṅktestathaiva ca
caturṇāṅkaraṇādeṣa catuṣkārī prakīrtitaḥ /AP_252.008ab/
rājā sapuruṣaḥ sabhyāḥ śāstraṃ gaṇakalekhakau
hiraṇyamagnirudakamaṣṭāṅgaḥ samudāhṛtaḥ /AP_252.009ab/
kāmāt krodhācca lobhācca tribhyo yasmāt pravartate
triyoniḥ kīrtyate tena trayametadvivādakṛt /AP_252.010ab/
dvyabhiyogastu vijñeyaḥ śaṅkātattvābhiyogataḥ
śaṅkāṣaḍbhistu saṃsargāttattvaṣoḍhādidarśaṇāt /AP_252.011ab/
pakṣadvayābhisambandhāddvidvāraḥ samudāhṛtaḥ
pūrvavādastayoḥ pakṣaḥ pratipakṣastvanantaraḥ /AP_252.012ab/
bhūtacchalānusāritvāddvigatiḥ samudāhṛtā
ṛṇandeyamadeyañca yena yatra yathā ca yat /AP_252.013ab/
dānagrahaṇadharmaś ca ṛṇādānamiti smṛtam
svadravyaṃ yatra viśrambhānnikṣipatyaviśaṅkitaḥ /AP_252.014ab/
nikṣepannāma tat proktaṃ vyavahārapadambudhaiḥ
vaṇikprabhṛtayo yatra karma sambhūya kurvate /AP_252.015ab/
tatsambhūyasamuptyānaṃ vyavahārapadaṃ viduḥ
dattvā dravyañca samyagyaḥ punarādātumicchati /AP_252.016ab/
:p 408
dattvāpradānikaṃ nāma tadvivādapadaṃ smṛtaṃ
abhyupetya ca śuśrūṣāṃ yastāṃ na pratipadyate /AP_252.017ab/
aśuśrūṣābhyupetyaitadvivādapadamucyate
bhṛtyānāṃ vetanasyoktādānādānavidhikriyā /AP_252.018ab/
vetanasyānapākarma tadvivādapadaṃ smṛtam
nikṣiptaṃ vā paradravyaṃ naṣṭaṃ labdhvā prahṛtya vā /AP_252.019ab/
kikrīyate parokṣaṃ yat sa jñeyo 'svāmivikrayaḥ
vikrīya paṇyaṃ mūlyena kretre yacca na dīyate /AP_252.020ab/
vikrīyāsampradānantadvivādapadamucyate
krītvā mūlyena yatpaṇyaṃ kretā na bahu manyate /AP_252.021ab/
krītvā mūlyena yat paṇyaṃ duṣkrītaṃ manyate krayī
pāṣaṇḍanaigamādīnāṃ sthitiḥ samaya ucyate /AP_252.022ab/
samayasyānapākarma tadvivādapadaṃ smṛtaṃ
setukedāramaryādāvikṛṣṭākṛṣṭaniś cayāḥ /AP_252.023ab/
kṣetrādhikāre yatra syurvivādaḥ kṣetrajastu saḥ
vaivāhiko vidhiḥ strīnāṃ yatra puṃsāñca kīrtyate /AP_252.024ab/
strīpuṃsayogasaṃjñantu tadvivādapadaṃ smṛtam
vibhāgorthasya paitrasya putrair yastu prakalpyate /AP_252.025ab/
dāyamāgamiti proktaṃ tadvivādapadaṃ budhaiḥ
sahasā kriyate karma yat kiñcit baladarpitaiḥ /AP_252.026ab/
tat sāhasamiti proktaṃ vivādapadamucyate
deśajātikulādīnāmākrośatyaṅgasaṃyutam /AP_252.027ab/
yadvacaḥ pratikūlārthaṃ vākpāruṣyaṃ taducyate
:p 409
paragātreṣvabhidrehī hastapādāyudhādibhiḥ /AP_252.028ab/
agnyādibhiś copaghātair(?) daṇḍapāruṣyamucyate
akṣavajjaśalākādyair daivataṃ dyūtamucyate /AP_252.029ab/
pañcakriḍāvayobhiś ca prāṇidyutasamāhvayaḥ
prakīrṇakaḥ punarjñeyo vyavahāro nirāśrayaḥ /AP_252.030ab/
rājñāmājñāpratoghātastatkarmākaraṇantathā
vyavahāro 'ṣṭādaśapadasteṣāṃ bhedo 'tha vai śatam /AP_252.031ab/
kriyābhedānmanuṣyānāṃ śataśākho nigadyate
vyavahārānnṛpaḥ paśyej jñāniviprair akopanaḥ /AP_252.032ab/
śatrumitrasamāḥ sabhyā alobhāḥ śrutivedinaḥ
apaśyatā(1) kāryavaśāt sabhyair vipraṃ niyojayet /AP_252.033ab/
rāgāllobhādbhayādvāpi smṛtyapetādikāriṇaḥ
sabhyāḥ pṛthak pṛthag daṇḍyā vivādādvdiguṇo damaḥ /AP_252.034ab/
smṛtyācāraeṣvyapetena mārgeṇa dharṣitaḥ paraiḥ
āvedayati yadrājñe vyavahārapadaṃ hi tat /AP_252.035ab/
pratyarthino 'grato lekhyaṃ yathā veditamarthinā
samāmāsatadardhāharnāmajātyādicihnitam /AP_252.036ab/
śrutārthasyottaraṃ lekhyaṃ pūrvāvedakasannidhau
tapto 'rthī lekhayetsadyaḥ pratijñātārthasādhanam /AP_252.037ab/
tatsiddhau siddhamāpnoti viparītamato 'nyathā
catuṣpādvyavahāroyaṃ vivādeṣūpadarśitaḥ /AP_252.038ab/
:n
1 apaśyatā ity ayaṃ pāṭho na sādhuḥ
:p 410
abhiyogamanistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet
abhiyuktañca nānyena tyaktaṃ viprakṛtiṃ nayet /AP_252.039ab/
kuryāt pratyabhiyogantu kalahe sāhaseṣu ca
ubhayoḥ pratibhūrgrāhyaḥ samarthaḥ kāmyanirṇaye /AP_252.040ab/
nihnave bhāvito dadyāddhanaṃ rājñe tu tatsamam
mithyābhiyogād dviguṇamabhiyogāddhanaṃ haret /AP_252.041ab/
sāhasasteyapāruṣyeṣvabhiśāpātyaye striyāḥ
vicārayetsadyaḥ eva kālo 'nyatrecchayā smṛtaḥ /AP_252.042ab/
deśāddeśāntaraṃ yāti sṛkkaṇī parileḍhi ca
lalāṭaṃ svidyate cāsya mukhavaivarṇyameva ca /AP_252.043ab/
svabhāvādvikṛtaṃ gacchenmanovākkāyakarmabhiḥ
abhiyoge 'tha vā sākṣye vāgduṣṭaḥ parikīrtitaḥ /AP_252.044ab/
sandigdhārthaṃ svatantro yaḥ sādhayedyaś ca niṣpatet
na cāhūto vadet kiñciddhanī daṇḍyaś ca sa smṛtaḥ /AP_252.045ab/
sākṣiṣūbhayataḥ satsu sākṣiṇaḥ pūrvavādinaḥ
pūrvapakṣe 'dharībhūte bhavantyuttaravādinaḥ /AP_252.046ab/
sagaṇaścedvivādaḥ syāttatra hīnantu dāpayet
dattaṃ paṇaṃ vasañcaiva dhanino dhanameva ca /AP_252.047ab/
chalannirasya dūtena vyavahārānnayennṛpaḥ
bhūtamapyarthamapyastaṃ hīyate vyavahārataḥ /AP_252.048ab/
nihnute nikhilānekamekadeśavibhāvitam
dāpyaḥ sarvānnṛpeṇārthānna grāhyastvaniveditaḥ /AP_252.049ab/
smṛtyorvirodhe nyāyastu vallavān vyavahārataḥ
:p 411
arthaśāstrāddhi balavaddharmaśāstramiti sthitiḥ(1) /AP_252.050ab/
pramāṇaṃ likhitaṃ bhuktiḥ sākṣiṇaśceti kirtitam
eṣāmanyatamābhāve divyānyatamamucyate /AP_252.051ab/
sarveṣveva vivādeṣu balavatyuttarā kriyā
ādhau pratigrahe krīte pūrvā tu balavattarā /AP_252.052ab/
paśyato bruvato bhūmerhānirviṃśativārṣikī
pareṇa bhujyamānā yā dhanasya daśavārṣikī /AP_252.053ab/
ādhisaumopaniḥkṣepajaḍabāladhanair vinā
tathopanidhirājastrīśrotriyāṇāṃ dhanair api /AP_252.054ab/
ādhyādīnāṃ vihartāraṃ dhanine dāpayeddhanaṃ
daṇḍyaṃ ca tatsamaṃ rājñe śaktyapekṣyamathāpi vā /AP_252.055ab/
āgamopyadhiko bhuktiṃ vinā pūrvakramāgatāṃ
āgamopi balannaiva bhuktiḥ stokāpi yatra na /AP_252.056ab/
āgamena viśuddhena bhogo yāti pramāṇatām
aviśuddhāgamo bhogaḥ prāmāṇyaṃ nādhigacchati /AP_252.057ab/
āgamastu kṛto yena so 'bhiyuktastamuddharet
na tatsutastatsuto vā bhuktistatra garīyasī /AP_252.058ab/
yobhiyuktaḥ paretaḥ syāt tasya ṛkthāttamuddharet
na tatra kāraṇaṃ bhuktirāgamena vinākṛtā /AP_252.059ab/
balopādhivinirvṛttān vyavahārānnivartayet
strīnaktamantarāgāravahiḥśatrukṛtas tathā /AP_252.060ab/
mattonmattārtavyasanibālabhītaprayojitaḥ
:n
1 smṛtiriti gha.. , ña.. ca
:p 412
asambaddhakṛtaś caiva vyavahāro na siddhyati /AP_252.061ab/
pranaṣṭādhiśataṃ deyaṃ nṛpeṇa dhanine dhanaṃ
vibhāvayennacelliṅgaistatsamaṃ dātumarhati /AP_252.062ab/
deyañcaurahṛtaṃ dravyaṃ rājñā janapadāya tu
aśītibhāgo vṛddhiḥ syānmāsi māsi sabandhake /AP_252.063ab/
varṇakramācchataṃ dvitricatuṣpañcakamanyathā
saptatistu paśustrīṇāṃ rasasyāṣṭaguṇā parā /AP_252.064ab/
vastradhānyahiraṇyānāṃ catustridviguṇā tathā
grāmāntarāttu daśakaṃ sāmudrādapi viṃśatiṃ /AP_252.065ab/
dadyurvā svakṛtāṃ vṛddhiṃ sarve sarvāsu jātiṣu
prapanna sādhayannarthaṃ na vācyā nṛpatirbhavet /AP_252.066ab/
sādhyamāno nṛpaṃ gaccheddaṇḍyo dāpyaś ca taddhanaṃ
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0