Language

ENहिગુ
Scripture Library

Agni Purana · Chapter 252

252.001

:e ity āgneye mahāpurāṇe dhanurvedo
nāmaikapañcāśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||
% Chapter {252}
:ś atha dvipañcāśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
vyavahārakathanaṃ
agnir uvāca
vyavahāraṃ pravakṣyāmi nayānayavivekadaṃ /AP_252.001ab/
catuṣpācca catuḥsthānaś catuḥsādhana ucyate

252.002

caturhitaś caturvyāpī catuṣkārī ca kīrtyate /AP_252.002ab/
aṣṭāṅgo 'ṣṭādaśapadaḥ śataśākhastathaiva ca

252.003

triyonirdvyabhiyogaś ca dvidvāro dvigatis tathā /AP_252.003ab/
dharmaś ca vyavahāraś ca caritraṃ rājaśāsanaṃ

252.004

catuṣpādvyavahārāṇāmuttaraḥ pūrvasādhakaḥ /AP_252.004ab/
tatra satye sthito dharmo vyavahārastu sākṣiṣu

252.005

:n
1 varmiṇantviti gha.. , ña.. ca
:p 407
caritraṃ saṅgrahe puṃsāṃ rājājñāyāntu śāsanaṃ /AP_252.005ab/
sāmābhyupāyasādhyatvāccatuḥsādhana ucyate

252.006

caturṇāmāśramāṇāñca rakṣaṇātsa caturhitaḥ /AP_252.006ab/
kartāraṃ sākṣiṇaś caiva satyānrājānameva ca

252.007

vyāpnoti pādago yasmāccaturvyāpī tataḥ smṛtaḥ /AP_252.007ab/
dharmasyārthasya yaśaso lokapaṅktestathaiva ca

252.008

caturṇāṅkaraṇādeṣa catuṣkārī prakīrtitaḥ /AP_252.008ab/
rājā sapuruṣaḥ sabhyāḥ śāstraṃ gaṇakalekhakau

252.009

hiraṇyamagnirudakamaṣṭāṅgaḥ samudāhṛtaḥ /AP_252.009ab/
kāmāt krodhācca lobhācca tribhyo yasmāt pravartate

252.010

triyoniḥ kīrtyate tena trayametadvivādakṛt /AP_252.010ab/
dvyabhiyogastu vijñeyaḥ śaṅkātattvābhiyogataḥ

252.011

śaṅkāṣaḍbhistu saṃsargāttattvaṣoḍhādidarśaṇāt /AP_252.011ab/
pakṣadvayābhisambandhāddvidvāraḥ samudāhṛtaḥ

252.012

pūrvavādastayoḥ pakṣaḥ pratipakṣastvanantaraḥ /AP_252.012ab/
bhūtacchalānusāritvāddvigatiḥ samudāhṛtā

252.013

ṛṇandeyamadeyañca yena yatra yathā ca yat /AP_252.013ab/
dānagrahaṇadharmaś ca ṛṇādānamiti smṛtam

252.014

svadravyaṃ yatra viśrambhānnikṣipatyaviśaṅkitaḥ /AP_252.014ab/
nikṣepannāma tat proktaṃ vyavahārapadambudhaiḥ

252.015

vaṇikprabhṛtayo yatra karma sambhūya kurvate /AP_252.015ab/
tatsambhūyasamuptyānaṃ vyavahārapadaṃ viduḥ

252.016

dattvā dravyañca samyagyaḥ punarādātumicchati /AP_252.016ab/
:p 408
dattvāpradānikaṃ nāma tadvivādapadaṃ smṛtaṃ

252.017

abhyupetya ca śuśrūṣāṃ yastāṃ na pratipadyate /AP_252.017ab/
aśuśrūṣābhyupetyaitadvivādapadamucyate

252.018

bhṛtyānāṃ vetanasyoktādānādānavidhikriyā /AP_252.018ab/
vetanasyānapākarma tadvivādapadaṃ smṛtam

252.019

nikṣiptaṃ vā paradravyaṃ naṣṭaṃ labdhvā prahṛtya vā /AP_252.019ab/
kikrīyate parokṣaṃ yat sa jñeyo 'svāmivikrayaḥ

252.020

vikrīya paṇyaṃ mūlyena kretre yacca na dīyate /AP_252.020ab/
vikrīyāsampradānantadvivādapadamucyate

252.021

krītvā mūlyena yatpaṇyaṃ kretā na bahu manyate /AP_252.021ab/
krītvā mūlyena yat paṇyaṃ duṣkrītaṃ manyate krayī

252.022

pāṣaṇḍanaigamādīnāṃ sthitiḥ samaya ucyate /AP_252.022ab/
samayasyānapākarma tadvivādapadaṃ smṛtaṃ

252.023

setukedāramaryādāvikṛṣṭākṛṣṭaniś cayāḥ /AP_252.023ab/
kṣetrādhikāre yatra syurvivādaḥ kṣetrajastu saḥ

252.024

vaivāhiko vidhiḥ strīnāṃ yatra puṃsāñca kīrtyate /AP_252.024ab/
strīpuṃsayogasaṃjñantu tadvivādapadaṃ smṛtam

252.025

vibhāgorthasya paitrasya putrair yastu prakalpyate /AP_252.025ab/
dāyamāgamiti proktaṃ tadvivādapadaṃ budhaiḥ

252.026

sahasā kriyate karma yat kiñcit baladarpitaiḥ /AP_252.026ab/
tat sāhasamiti proktaṃ vivādapadamucyate

252.027

deśajātikulādīnāmākrośatyaṅgasaṃyutam /AP_252.027ab/
yadvacaḥ pratikūlārthaṃ vākpāruṣyaṃ taducyate

252.028

:p 409
paragātreṣvabhidrehī hastapādāyudhādibhiḥ /AP_252.028ab/
agnyādibhiś copaghātair(?) daṇḍapāruṣyamucyate

252.029

akṣavajjaśalākādyair daivataṃ dyūtamucyate /AP_252.029ab/
pañcakriḍāvayobhiś ca prāṇidyutasamāhvayaḥ

252.030

prakīrṇakaḥ punarjñeyo vyavahāro nirāśrayaḥ /AP_252.030ab/
rājñāmājñāpratoghātastatkarmākaraṇantathā

252.031

vyavahāro 'ṣṭādaśapadasteṣāṃ bhedo 'tha vai śatam /AP_252.031ab/
kriyābhedānmanuṣyānāṃ śataśākho nigadyate

252.032

vyavahārānnṛpaḥ paśyej jñāniviprair akopanaḥ /AP_252.032ab/
śatrumitrasamāḥ sabhyā alobhāḥ śrutivedinaḥ

252.033

apaśyatā(1) kāryavaśāt sabhyair vipraṃ niyojayet /AP_252.033ab/
rāgāllobhādbhayādvāpi smṛtyapetādikāriṇaḥ

252.034

sabhyāḥ pṛthak pṛthag daṇḍyā vivādādvdiguṇo damaḥ /AP_252.034ab/
smṛtyācāraeṣvyapetena mārgeṇa dharṣitaḥ paraiḥ

252.035

āvedayati yadrājñe vyavahārapadaṃ hi tat /AP_252.035ab/
pratyarthino 'grato lekhyaṃ yathā veditamarthinā

252.036

samāmāsatadardhāharnāmajātyādicihnitam /AP_252.036ab/
śrutārthasyottaraṃ lekhyaṃ pūrvāvedakasannidhau

252.037

tapto 'rthī lekhayetsadyaḥ pratijñātārthasādhanam /AP_252.037ab/
tatsiddhau siddhamāpnoti viparītamato 'nyathā

252.038

catuṣpādvyavahāroyaṃ vivādeṣūpadarśitaḥ /AP_252.038ab/
:n
1 apaśyatā ity ayaṃ pāṭho na sādhuḥ
:p 410
abhiyogamanistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet

252.039

abhiyuktañca nānyena tyaktaṃ viprakṛtiṃ nayet /AP_252.039ab/
kuryāt pratyabhiyogantu kalahe sāhaseṣu ca

252.040

ubhayoḥ pratibhūrgrāhyaḥ samarthaḥ kāmyanirṇaye /AP_252.040ab/
nihnave bhāvito dadyāddhanaṃ rājñe tu tatsamam

252.041

mithyābhiyogād dviguṇamabhiyogāddhanaṃ haret /AP_252.041ab/
sāhasasteyapāruṣyeṣvabhiśāpātyaye striyāḥ

252.042

vicārayetsadyaḥ eva kālo 'nyatrecchayā smṛtaḥ /AP_252.042ab/
deśāddeśāntaraṃ yāti sṛkkaṇī parileḍhi ca

252.043

lalāṭaṃ svidyate cāsya mukhavaivarṇyameva ca /AP_252.043ab/
svabhāvādvikṛtaṃ gacchenmanovākkāyakarmabhiḥ

252.044

abhiyoge 'tha vā sākṣye vāgduṣṭaḥ parikīrtitaḥ /AP_252.044ab/
sandigdhārthaṃ svatantro yaḥ sādhayedyaś ca niṣpatet

252.045

na cāhūto vadet kiñciddhanī daṇḍyaś ca sa smṛtaḥ /AP_252.045ab/
sākṣiṣūbhayataḥ satsu sākṣiṇaḥ pūrvavādinaḥ

252.046

pūrvapakṣe 'dharībhūte bhavantyuttaravādinaḥ /AP_252.046ab/
sagaṇaścedvivādaḥ syāttatra hīnantu dāpayet

252.047

dattaṃ paṇaṃ vasañcaiva dhanino dhanameva ca /AP_252.047ab/
chalannirasya dūtena vyavahārānnayennṛpaḥ

252.048

bhūtamapyarthamapyastaṃ hīyate vyavahārataḥ /AP_252.048ab/
nihnute nikhilānekamekadeśavibhāvitam

252.049

dāpyaḥ sarvānnṛpeṇārthānna grāhyastvaniveditaḥ /AP_252.049ab/
smṛtyorvirodhe nyāyastu vallavān vyavahārataḥ

252.050

:p 411
arthaśāstrāddhi balavaddharmaśāstramiti sthitiḥ(1) /AP_252.050ab/
pramāṇaṃ likhitaṃ bhuktiḥ sākṣiṇaśceti kirtitam

252.051

eṣāmanyatamābhāve divyānyatamamucyate /AP_252.051ab/
sarveṣveva vivādeṣu balavatyuttarā kriyā

252.052

ādhau pratigrahe krīte pūrvā tu balavattarā /AP_252.052ab/
paśyato bruvato bhūmerhānirviṃśativārṣikī

252.053

pareṇa bhujyamānā yā dhanasya daśavārṣikī /AP_252.053ab/
ādhisaumopaniḥkṣepajaḍabāladhanair vinā

252.054

tathopanidhirājastrīśrotriyāṇāṃ dhanair api /AP_252.054ab/
ādhyādīnāṃ vihartāraṃ dhanine dāpayeddhanaṃ

252.055

daṇḍyaṃ ca tatsamaṃ rājñe śaktyapekṣyamathāpi vā /AP_252.055ab/
āgamopyadhiko bhuktiṃ vinā pūrvakramāgatāṃ

252.056

āgamopi balannaiva bhuktiḥ stokāpi yatra na /AP_252.056ab/
āgamena viśuddhena bhogo yāti pramāṇatām

252.057

aviśuddhāgamo bhogaḥ prāmāṇyaṃ nādhigacchati /AP_252.057ab/
āgamastu kṛto yena so 'bhiyuktastamuddharet

252.058

na tatsutastatsuto vā bhuktistatra garīyasī /AP_252.058ab/
yobhiyuktaḥ paretaḥ syāt tasya ṛkthāttamuddharet

252.059

na tatra kāraṇaṃ bhuktirāgamena vinākṛtā /AP_252.059ab/
balopādhivinirvṛttān vyavahārānnivartayet

252.060

strīnaktamantarāgāravahiḥśatrukṛtas tathā /AP_252.060ab/
mattonmattārtavyasanibālabhītaprayojitaḥ

252.061

:n
1 smṛtiriti gha.. , ña.. ca
:p 412
asambaddhakṛtaś caiva vyavahāro na siddhyati /AP_252.061ab/
pranaṣṭādhiśataṃ deyaṃ nṛpeṇa dhanine dhanaṃ

252.062

vibhāvayennacelliṅgaistatsamaṃ dātumarhati /AP_252.062ab/
deyañcaurahṛtaṃ dravyaṃ rājñā janapadāya tu

252.063

aśītibhāgo vṛddhiḥ syānmāsi māsi sabandhake /AP_252.063ab/
varṇakramācchataṃ dvitricatuṣpañcakamanyathā

252.064

saptatistu paśustrīṇāṃ rasasyāṣṭaguṇā parā /AP_252.064ab/
vastradhānyahiraṇyānāṃ catustridviguṇā tathā

252.065

grāmāntarāttu daśakaṃ sāmudrādapi viṃśatiṃ /AP_252.065ab/
dadyurvā svakṛtāṃ vṛddhiṃ sarve sarvāsu jātiṣu

252.066

prapanna sādhayannarthaṃ na vācyā nṛpatirbhavet /AP_252.066ab/
sādhyamāno nṛpaṃ gaccheddaṇḍyo dāpyaś ca taddhanaṃ

Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc