અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 252

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે ધનુર્વેદો
નામૈકપઞ્ચાશદધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {252}
:શ્ અથ દ્વિપઞ્ચાશદધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
વ્યવહારકથનં
અગ્નિર્ ઉવાચ
વ્યવહારં પ્રવક્ષ્યામિ નયાનયવિવેકદં ।અપ્_252.001અબ્।
ચતુષ્પાચ્ચ ચતુઃસ્થાનશ્ ચતુઃસાધન ઉચ્યતે

ચતુર્હિતશ્ ચતુર્વ્યાપી ચતુષ્કારી ચ કીર્ત્યતે ।અપ્_252.002અબ્।
અષ્ટાઙ્ગો ઽષ્ટાદશપદઃ શતશાખસ્તથૈવ ચ

ત્રિયોનિર્દ્વ્યભિયોગશ્ ચ દ્વિદ્વારો દ્વિગતિસ્ તથા ।અપ્_252.003અબ્।
ધર્મશ્ ચ વ્યવહારશ્ ચ ચરિત્રં રાજશાસનં

ચતુષ્પાદ્વ્યવહારાણામુત્તરઃ પૂર્વસાધકઃ ।અપ્_252.004અબ્।
તત્ર સત્યે સ્થિતો ધર્મો વ્યવહારસ્તુ સાક્ષિષુ

:ન્
1 વર્મિણન્ત્વિતિ ઘ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 407
ચરિત્રં સઙ્ગ્રહે પુંસાં રાજાજ્ઞાયાન્તુ શાસનં ।અપ્_252.005અબ્।
સામાભ્યુપાયસાધ્યત્વાચ્ચતુઃસાધન ઉચ્યતે

ચતુર્ણામાશ્રમાણાઞ્ચ રક્ષણાત્સ ચતુર્હિતઃ ।અપ્_252.006અબ્।
કર્તારં સાક્ષિણશ્ ચૈવ સત્યાન્રાજાનમેવ ચ

વ્યાપ્નોતિ પાદગો યસ્માચ્ચતુર્વ્યાપી તતઃ સ્મૃતઃ ।અપ્_252.007અબ્।
ધર્મસ્યાર્થસ્ય યશસો લોકપઙ્ક્તેસ્તથૈવ ચ

ચતુર્ણાઙ્કરણાદેષ ચતુષ્કારી પ્રકીર્તિતઃ ।અપ્_252.008અબ્।
રાજા સપુરુષઃ સભ્યાઃ શાસ્ત્રં ગણકલેખકૌ

હિરણ્યમગ્નિરુદકમષ્ટાઙ્ગઃ સમુદાહૃતઃ ।અપ્_252.009અબ્।
કામાત્ ક્રોધાચ્ચ લોભાચ્ચ ત્રિભ્યો યસ્માત્ પ્રવર્તતે

ત્રિયોનિઃ કીર્ત્યતે તેન ત્રયમેતદ્વિવાદકૃત્ ।અપ્_252.010અબ્।
દ્વ્યભિયોગસ્તુ વિજ્ઞેયઃ શઙ્કાતત્ત્વાભિયોગતઃ

શઙ્કાષડ્ભિસ્તુ સંસર્ગાત્તત્ત્વષોઢાદિદર્શણાત્ ।અપ્_252.011અબ્।
પક્ષદ્વયાભિસમ્બન્ધાદ્દ્વિદ્વારઃ સમુદાહૃતઃ

પૂર્વવાદસ્તયોઃ પક્ષઃ પ્રતિપક્ષસ્ત્વનન્તરઃ ।અપ્_252.012અબ્।
ભૂતચ્છલાનુસારિત્વાદ્દ્વિગતિઃ સમુદાહૃતા

ઋણન્દેયમદેયઞ્ચ યેન યત્ર યથા ચ યત્ ।અપ્_252.013અબ્।
દાનગ્રહણધર્મશ્ ચ ઋણાદાનમિતિ સ્મૃતમ્

સ્વદ્રવ્યં યત્ર વિશ્રમ્ભાન્નિક્ષિપત્યવિશઙ્કિતઃ ।અપ્_252.014અબ્।
નિક્ષેપન્નામ તત્ પ્રોક્તં વ્યવહારપદમ્બુધૈઃ

વણિક્પ્રભૃતયો યત્ર કર્મ સમ્ભૂય કુર્વતે ।અપ્_252.015અબ્।
તત્સમ્ભૂયસમુપ્ત્યાનં વ્યવહારપદં વિદુઃ

દત્ત્વા દ્રવ્યઞ્ચ સમ્યગ્યઃ પુનરાદાતુમિચ્છતિ ।અપ્_252.016અબ્।
:પ્ 408
દત્ત્વાપ્રદાનિકં નામ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતં

અભ્યુપેત્ય ચ શુશ્રૂષાં યસ્તાં ન પ્રતિપદ્યતે ।અપ્_252.017અબ્।
અશુશ્રૂષાભ્યુપેત્યૈતદ્વિવાદપદમુચ્યતે

ભૃત્યાનાં વેતનસ્યોક્તાદાનાદાનવિધિક્રિયા ।અપ્_252.018અબ્।
વેતનસ્યાનપાકર્મ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્

નિક્ષિપ્તં વા પરદ્રવ્યં નષ્ટં લબ્ધ્વા પ્રહૃત્ય વા ।અપ્_252.019અબ્।
કિક્રીયતે પરોક્ષં યત્ સ જ્ઞેયો ઽસ્વામિવિક્રયઃ

વિક્રીય પણ્યં મૂલ્યેન ક્રેત્રે યચ્ચ ન દીયતે ।અપ્_252.020અબ્।
વિક્રીયાસમ્પ્રદાનન્તદ્વિવાદપદમુચ્યતે

ક્રીત્વા મૂલ્યેન યત્પણ્યં ક્રેતા ન બહુ મન્યતે ।અપ્_252.021અબ્।
ક્રીત્વા મૂલ્યેન યત્ પણ્યં દુષ્ક્રીતં મન્યતે ક્રયી

પાષણ્ડનૈગમાદીનાં સ્થિતિઃ સમય ઉચ્યતે ।અપ્_252.022અબ્।
સમયસ્યાનપાકર્મ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતં

સેતુકેદારમર્યાદાવિકૃષ્ટાકૃષ્ટનિશ્ ચયાઃ ।અપ્_252.023અબ્।
ક્ષેત્રાધિકારે યત્ર સ્યુર્વિવાદઃ ક્ષેત્રજસ્તુ સઃ

વૈવાહિકો વિધિઃ સ્ત્રીનાં યત્ર પુંસાઞ્ચ કીર્ત્યતે ।અપ્_252.024અબ્।
સ્ત્રીપુંસયોગસંજ્ઞન્તુ તદ્વિવાદપદં સ્મૃતમ્

વિભાગોર્થસ્ય પૈત્રસ્ય પુત્રૈર્ યસ્તુ પ્રકલ્પ્યતે ।અપ્_252.025અબ્।
દાયમાગમિતિ પ્રોક્તં તદ્વિવાદપદં બુધૈઃ

સહસા ક્રિયતે કર્મ યત્ કિઞ્ચિત્ બલદર્પિતૈઃ ।અપ્_252.026અબ્।
તત્ સાહસમિતિ પ્રોક્તં વિવાદપદમુચ્યતે

દેશજાતિકુલાદીનામાક્રોશત્યઙ્ગસંયુતમ્ ।અપ્_252.027અબ્।
યદ્વચઃ પ્રતિકૂલાર્થં વાક્પારુષ્યં તદુચ્યતે

:પ્ 409
પરગાત્રેષ્વભિદ્રેહી હસ્તપાદાયુધાદિભિઃ ।અપ્_252.028અબ્।
અગ્ન્યાદિભિશ્ ચોપઘાતૈર્(?) દણ્ડપારુષ્યમુચ્યતે

અક્ષવજ્જશલાકાદ્યૈર્ દૈવતં દ્યૂતમુચ્યતે ।અપ્_252.029અબ્।
પઞ્ચક્રિડાવયોભિશ્ ચ પ્રાણિદ્યુતસમાહ્વયઃ

પ્રકીર્ણકઃ પુનર્જ્ઞેયો વ્યવહારો નિરાશ્રયઃ ।અપ્_252.030અબ્।
રાજ્ઞામાજ્ઞાપ્રતોઘાતસ્તત્કર્માકરણન્તથા

વ્યવહારો ઽષ્ટાદશપદસ્તેષાં ભેદો ઽથ વૈ શતમ્ ।અપ્_252.031અબ્।
ક્રિયાભેદાન્મનુષ્યાનાં શતશાખો નિગદ્યતે

વ્યવહારાન્નૃપઃ પશ્યેજ્ જ્ઞાનિવિપ્રૈર્ અકોપનઃ ।અપ્_252.032અબ્।
શત્રુમિત્રસમાઃ સભ્યા અલોભાઃ શ્રુતિવેદિનઃ

અપશ્યતા(1) કાર્યવશાત્ સભ્યૈર્ વિપ્રં નિયોજયેત્ ।અપ્_252.033અબ્।
રાગાલ્લોભાદ્ભયાદ્વાપિ સ્મૃત્યપેતાદિકારિણઃ

સભ્યાઃ પૃથક્ પૃથગ્ દણ્ડ્યા વિવાદાદ્વ્દિગુણો દમઃ ।અપ્_252.034અબ્।
સ્મૃત્યાચારએષ્વ્યપેતેન માર્ગેણ ધર્ષિતઃ પરૈઃ

આવેદયતિ યદ્રાજ્ઞે વ્યવહારપદં હિ તત્ ।અપ્_252.035અબ્।
પ્રત્યર્થિનો ઽગ્રતો લેખ્યં યથા વેદિતમર્થિના

સમામાસતદર્ધાહર્નામજાત્યાદિચિહ્નિતમ્ ।અપ્_252.036અબ્।
શ્રુતાર્થસ્યોત્તરં લેખ્યં પૂર્વાવેદકસન્નિધૌ

તપ્તો ઽર્થી લેખયેત્સદ્યઃ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસાધનમ્ ।અપ્_252.037અબ્।
તત્સિદ્ધૌ સિદ્ધમાપ્નોતિ વિપરીતમતો ઽન્યથા

ચતુષ્પાદ્વ્યવહારોયં વિવાદેષૂપદર્શિતઃ ।અપ્_252.038અબ્।
:ન્
1 અપશ્યતા ઇત્ય્ અયં પાઠો ન સાધુઃ
:પ્ 410
અભિયોગમનિસ્તીર્ય નૈનં પ્રત્યભિયોજયેત્

અભિયુક્તઞ્ચ નાન્યેન ત્યક્તં વિપ્રકૃતિં નયેત્ ।અપ્_252.039અબ્।
કુર્યાત્ પ્રત્યભિયોગન્તુ કલહે સાહસેષુ ચ

ઉભયોઃ પ્રતિભૂર્ગ્રાહ્યઃ સમર્થઃ કામ્યનિર્ણયે ।અપ્_252.040અબ્।
નિહ્નવે ભાવિતો દદ્યાદ્ધનં રાજ્ઞે તુ તત્સમમ્

મિથ્યાભિયોગાદ્ દ્વિગુણમભિયોગાદ્ધનં હરેત્ ।અપ્_252.041અબ્।
સાહસસ્તેયપારુષ્યેષ્વભિશાપાત્યયે સ્ત્રિયાઃ

વિચારયેત્સદ્યઃ એવ કાલો ઽન્યત્રેચ્છયા સ્મૃતઃ ।અપ્_252.042અબ્।
દેશાદ્દેશાન્તરં યાતિ સૃક્કણી પરિલેઢિ ચ

લલાટં સ્વિદ્યતે ચાસ્ય મુખવૈવર્ણ્યમેવ ચ ।અપ્_252.043અબ્।
સ્વભાવાદ્વિકૃતં ગચ્છેન્મનોવાક્કાયકર્મભિઃ

અભિયોગે ઽથ વા સાક્ષ્યે વાગ્દુષ્ટઃ પરિકીર્તિતઃ ।અપ્_252.044અબ્।
સન્દિગ્ધાર્થં સ્વતન્ત્રો યઃ સાધયેદ્યશ્ ચ નિષ્પતેત્

ન ચાહૂતો વદેત્ કિઞ્ચિદ્ધની દણ્ડ્યશ્ ચ સ સ્મૃતઃ ।અપ્_252.045અબ્।
સાક્ષિષૂભયતઃ સત્સુ સાક્ષિણઃ પૂર્વવાદિનઃ

પૂર્વપક્ષે ઽધરીભૂતે ભવન્ત્યુત્તરવાદિનઃ ।અપ્_252.046અબ્।
સગણશ્ચેદ્વિવાદઃ સ્યાત્તત્ર હીનન્તુ દાપયેત્

દત્તં પણં વસઞ્ચૈવ ધનિનો ધનમેવ ચ ।અપ્_252.047અબ્।
છલન્નિરસ્ય દૂતેન વ્યવહારાન્નયેન્નૃપઃ

ભૂતમપ્યર્થમપ્યસ્તં હીયતે વ્યવહારતઃ ।અપ્_252.048અબ્।
નિહ્નુતે નિખિલાનેકમેકદેશવિભાવિતમ્

દાપ્યઃ સર્વાન્નૃપેણાર્થાન્ન ગ્રાહ્યસ્ત્વનિવેદિતઃ ।અપ્_252.049અબ્।
સ્મૃત્યોર્વિરોધે ન્યાયસ્તુ વલ્લવાન્ વ્યવહારતઃ

:પ્ 411
અર્થશાસ્ત્રાદ્ધિ બલવદ્ધર્મશાસ્ત્રમિતિ સ્થિતિઃ(1) ।અપ્_252.050અબ્।
પ્રમાણં લિખિતં ભુક્તિઃ સાક્ષિણશ્ચેતિ કિર્તિતમ્

એષામન્યતમાભાવે દિવ્યાન્યતમમુચ્યતે ।અપ્_252.051અબ્।
સર્વેષ્વેવ વિવાદેષુ બલવત્યુત્તરા ક્રિયા

આધૌ પ્રતિગ્રહે ક્રીતે પૂર્વા તુ બલવત્તરા ।અપ્_252.052અબ્।
પશ્યતો બ્રુવતો ભૂમેર્હાનિર્વિંશતિવાર્ષિકી

પરેણ ભુજ્યમાના યા ધનસ્ય દશવાર્ષિકી ।અપ્_252.053અબ્।
આધિસૌમોપનિઃક્ષેપજડબાલધનૈર્ વિના

તથોપનિધિરાજસ્ત્રીશ્રોત્રિયાણાં ધનૈર્ અપિ ।અપ્_252.054અબ્।
આધ્યાદીનાં વિહર્તારં ધનિને દાપયેદ્ધનં

દણ્ડ્યં ચ તત્સમં રાજ્ઞે શક્ત્યપેક્ષ્યમથાપિ વા ।અપ્_252.055અબ્।
આગમોપ્યધિકો ભુક્તિં વિના પૂર્વક્રમાગતાં

આગમોપિ બલન્નૈવ ભુક્તિઃ સ્તોકાપિ યત્ર ન ।અપ્_252.056અબ્।
આગમેન વિશુદ્ધેન ભોગો યાતિ પ્રમાણતામ્

અવિશુદ્ધાગમો ભોગઃ પ્રામાણ્યં નાધિગચ્છતિ ।અપ્_252.057અબ્।
આગમસ્તુ કૃતો યેન સો ઽભિયુક્તસ્તમુદ્ધરેત્

ન તત્સુતસ્તત્સુતો વા ભુક્તિસ્તત્ર ગરીયસી ।અપ્_252.058અબ્।
યોભિયુક્તઃ પરેતઃ સ્યાત્ તસ્ય ઋક્થાત્તમુદ્ધરેત્

ન તત્ર કારણં ભુક્તિરાગમેન વિનાકૃતા ।અપ્_252.059અબ્।
બલોપાધિવિનિર્વૃત્તાન્ વ્યવહારાન્નિવર્તયેત્

સ્ત્રીનક્તમન્તરાગારવહિઃશત્રુકૃતસ્ તથા ।અપ્_252.060અબ્।
મત્તોન્મત્તાર્તવ્યસનિબાલભીતપ્રયોજિતઃ

:ન્
1 સ્મૃતિરિતિ ઘ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 412
અસમ્બદ્ધકૃતશ્ ચૈવ વ્યવહારો ન સિદ્ધ્યતિ ।અપ્_252.061અબ્।
પ્રનષ્ટાધિશતં દેયં નૃપેણ ધનિને ધનં

વિભાવયેન્નચેલ્લિઙ્ગૈસ્તત્સમં દાતુમર્હતિ ।અપ્_252.062અબ્।
દેયઞ્ચૌરહૃતં દ્રવ્યં રાજ્ઞા જનપદાય તુ

અશીતિભાગો વૃદ્ધિઃ સ્યાન્માસિ માસિ સબન્ધકે ।અપ્_252.063અબ્।
વર્ણક્રમાચ્છતં દ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચકમન્યથા

સપ્તતિસ્તુ પશુસ્ત્રીણાં રસસ્યાષ્ટગુણા પરા ।અપ્_252.064અબ્।
વસ્ત્રધાન્યહિરણ્યાનાં ચતુસ્ત્રિદ્વિગુણા તથા

ગ્રામાન્તરાત્તુ દશકં સામુદ્રાદપિ વિંશતિં ।અપ્_252.065અબ્।
દદ્યુર્વા સ્વકૃતાં વૃદ્ધિં સર્વે સર્વાસુ જાતિષુ

પ્રપન્ન સાધયન્નર્થં ન વાચ્યા નૃપતિર્ભવેત્ ।અપ્_252.066અબ્।
સાધ્યમાનો નૃપં ગચ્છેદ્દણ્ડ્યો દાપ્યશ્ ચ તદ્ધનં