Agni Purana · Chapter 241
:e ity āgneye mahāpurāṇe sāmādirnāma
catvāriṃśadadhkadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||
% Chapter {241}
:ś atha ekacatvāriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
rājanītiḥ
rāma uvāca
ṣaḍvidhantu balaṃ vyūhya devān prārcya ripuṃ vrajet /AP_241.001ab/
maulaṃ bhūtaṃ śroṇisuhṛddviṣadāṭavikaṃ balaṃ
pūrvaṃ pūrvaṃ garīyastu balānāṃ vyasanaṃ tathā /AP_241.002ab/
ṣaḍaṅgaṃ mantrakoṣābhyāṃ padātyaśvarathadvipaiḥ
nadyadravanadurgeṣu yatra yatra bhayaṃ bhavet /AP_241.003ab/
:p 376
senāpatistatra tatra gacchedvyūhīkṛtair balaiḥ
nāyakaḥ purato yāyāt pravīrapuruṣāvṛtaḥ /AP_241.004ab/
madhye kalatraṃ svāmī ca koṣaḥ phalgu ca yadbalaṃ
pārśvayorubhayoraśvā vājināṃ pārśvayo rathāḥ /AP_241.005ab/
rathānāṃ pārśvayornāgā nāgānāṃ cāṭavībalaṃ
paścāt senāpatiḥ sarvaṃ puraskṛtya kṛtī svayaṃ /AP_241.006ab/
yāyātsannaddhasainyaughaḥ khinnānāśvāsayañcchanaiḥ
yāyādvyūhena mahatā makareṇa purobhaye /AP_241.007ab/
śyenenoddhṛtapakṣeṇa sūcyā vā vīravaktrayā
paścādbhaye tu śakaṭaṃ pārśvayorvajrasañjñitaṃ(1) /AP_241.008ab/
sarvataḥ sarvatobhadraṃ bhaye vyūhaṃ prakalpayet
kandare śailagahane nimnagāvanasaṅkaṭe /AP_241.009ab/
dīrghādhvani pariśrāntaṃ kṣutpipāsāhitaklamaṃ
vyādhidurbhikṣamarakapīḍitaṃ dasyuvidrutaṃ /AP_241.010ab/
paṅkāṃśujalaskandhaṃ vyastaṃ puñjīkṛtaṃ pathi
prasuptaṃ bhojanavyagramabhūmiṣṭhamasusthitaṃ /AP_241.011ab/
caurāgnibhayavitrastaṃ vṛṣṭivātasamāhataṃ
ityādau svacamūṃ rakṣet prasainyaṃ ca ghatayet /AP_241.012ab/
viśiṣṭo deśakālābhyāṃ bhinnaviprakṛtirbalī
kuryāt prakāśayuddhaṃ hi kūṭayuddhaṃ viparyaye /AP_241.013ab/
teṣvavaskandakāleṣu paraṃ hanyātsamākulaṃ
:n
1 vajrasaṅkaṭamiti kha.. , cha.. ca
:p 377
abhūmiṣṭhaṃ svabhūmiṣṭhaṃ svabhūmau copajāyataḥ /AP_241.014ab/
prakṛtipragrahākṛṣṭaṃ pāśair vanacarādibhiḥ
hanyāt pravīrapuruṣair bhaṅgadānāpakarṣaṇaiḥ /AP_241.015ab/
purastāddarśanaṃ datvā tallakṣakṛtaniś cayāt
hanyātpaścāt pravīreṇa balenopetya veginā /AP_241.016ab/
paścādvā saṅkulīkṛtya hanyācchūreṇa pūrvataḥ
ābhyāṃ pārśvābhighātau tu vyākhyātau kūṭayodhane /AP_241.017ab/
purastādviṣame deśe paścāddhanyāttu vegavān
puraḥ paścāttu viṣame evameva tu pārśvayoḥ /AP_241.018ab/
prathamaṃ yodhayitvā tu dūṣyāmitrāṭavībalau
śrāntaṃ mandannirākrandaṃ hanyādaśrāntavāhanaṃ /AP_241.019ab/
dūṣyāmitrabalair vāpi bhaṅgandatvā prayatnavān
jitamityeva viśvastaṃ hanyānmantravyapāśrayaḥ /AP_241.020ab/
skandhāvārapuragrāmaśasyasvāmiprajādiṣu
viśrabhyantaṃ parānīkamapramatto vināśayet /AP_241.021ab/
athavā gograhākṛṣṭaṃ tallakṣyaṃ mārgabandhanāt
avaskandabhayādrātripūjāgarakṛtaśramaḥ /AP_241.022ab/
divāsuptaṃ samāhanyānnidrāvyākulasainikaṃ
niśi viśrabdhasaṃsuptaṃ nāgair vā khaḍgapāṇibhiḥ /AP_241.023ab/
prayāne pūrvayāyitvaṃ vanadurgapraveśanaṃ
abhinnānāmanīkānāṃ bhedanaṃ bhinnasaṅgrahaḥ /AP_241.024ab/
vibhīṣakādvāraghātaṃ koṣarakṣebhakarma ca
abhinnabhedanaṃ mitrasandhānaṃ rathakarma ca /AP_241.025ab/
:p 378
vanadiṅmārgavicaye vīvadhāsāralakṣaṇaṃ
anuyānāpasaraṇe śīghrakāryopapādanaṃ /AP_241.026ab/
dīnānusaraṇaṃ ghātaḥ koṭīnāṃ jaghanasya ca
aśvakarmātha patteś ca sarvadā śastradhāraṇaṃ /AP_241.027ab/
śivirasya ca mārgādeḥ śodhanaṃ vastikarma ca
saṃsthūlasthāṇuvalmīkavṛkṣagulmāpakaṇṭakaṃ /AP_241.028ab/
sāpasārā padātīnāṃ bhūrnātiviṣamā matā
svalpavṛkṣopalā kṣipralaṅghanīyanagā sthirā /AP_241.029ab/
niḥśarkarā vipaṅkā ca sāpasārā ca vājibhūḥ
nisthāṇuvṛkṣakedārā rathabhūmirakardamā /AP_241.030ab/
mardanīyatarucchedyavratatīpaṅkavarjitā
nirjharāgamyaśailā(1) ca viṣamā gajamedinī /AP_241.031ab/
urasyādīni bhinnāni pratigṛhṇan balāni hi
pratigraha iti khyāto rājakāryāntarakṣamaḥ /AP_241.032ab/
tena śūnyastu yo vyūhaḥ sa bhinna iva lakṣyate
jayārthī na ca yuddhyeta matimānapratigrahaḥ /AP_241.033ab/
yatra rājā tatra koṣaḥ koṣādhīnā hi rājatā
yodhebhyastu tato dadyāt kiñciddātuṃ(2) na yujyate /AP_241.034ab/
dravyalakṣaṃ rājaghāte tadardhaṃ tatsutārdane
senāpatibadhe tadvaddadyāddhastyādimardane /AP_241.035ab/
athavā khalu yudhyeran pratyaśvarathadantinaḥ
:n
1 niḥśarkarā gamyaśaileti ja..
2 kiṃ hi dātumiti gha.. , ña.. ca
:p 379
yathā bhavedasaṃbādho vyāyāmavinivartane /AP_241.036ab/
asaṅkareṇa yuddheran saṅkaraḥ saṅkulāvahaḥ
mahāsaṅkulayuddheṣu saṃśrayeranmataṅgajaṃ /AP_241.037ab/
aśvasya pratiyoddhāro bhaveyuḥ puruṣāstrayaḥ
iti kalpyāstrayaścāśvā vidheyāḥ kuñjarasya tu /AP_241.038ab/
pādagopā bhaveyuś ca puruṣā daśa pañca ca
vidhānamiti nāgasya vihitaṃ syandanasya ca /AP_241.039ab/
anīkamiti vijñeyamiti kalpyā nava dvipāḥ
tathānīkasya randhrantu pañcadhā ca pracakṣate /AP_241.040ab/
ityanīkavibhagena sthāpayed vyūhasampadaḥ
urasyakakṣapakṣāṃstu kalpyānetān pracakṣate /AP_241.041ab/
uraḥkakṣau ca pakṣau ca madhyaṃ pṛṣṭhaṃ pratigrahaḥ
koṭī ca vyūhaśāstrajñaiḥ saptāṅgo vyūha ucyate /AP_241.042ab/
urasyakakṣapakṣāstu vyūho 'yaṃ sapratigrahaḥ
guroreṣa ca śukrasya kakṣābhyāṃ parivarjitaḥ /AP_241.043ab/
tiṣṭheyuḥ senāpatayaḥ pravīraiḥ puruṣair vṛtāḥ
abhedena ca yudhyeran rakṣeyuś ca parasparaṃ /AP_241.044ab/
madhyavyūhe phalgu sainyaṃ yuddhavastu jaghanyataḥ
yuddhaṃ hi nāyakaprāṇaṃ hanyate tadanāyakaṃ /AP_241.045ab/
urasi sthāpayennāgān pracaṇḍān kakṣayo rathān
hayāṃś ca pakṣayorvyūho madhyabhedī prakīrtitaḥ /AP_241.046ab/
madhyadeśe hayānīkaṃ rathānīkañca kakṣayoḥ
pakṣayoś ca gajānīkaṃ vyūhontarbhedyayaṃ smṛtaḥ /AP_241.047ab/
:p 380
rathasthāne hayān dadyāt padātīṃś ca hayaśrāye
rathābhāve tu dviradān vyūhe sarvatra dāpayet /AP_241.048ab/
yadi syāddaṇḍabāhulyamābādhaḥ samprakīrtitaḥ
maṇḍalāṃsaṃhato bhogo daṇḍāste bahudhā śṛṇu /AP_241.049ab/
tiryagvṛttistu daṇḍaḥ syād bhogo 'nyāvṛttireva ca
maṇḍalaḥ sarvatovṛttiḥ pṛthagvṛttirasaṃhataḥ /AP_241.050ab/
pradaro dṛḍhako 'sahyaḥ cāpo vai kukṣireva ca
pratiṣṭhaḥ supratiṣṭhaś ca śyeno vijayasañjayau /AP_241.051ab/
viśālo vijayaḥ śūcī sthūṇākarṇacamūmukhau
sarpāsyo valayaś caiva daṇḍa daṇḍabhedāś ca durjayāḥ /AP_241.052ab/
atikrāntaḥ pratikrāntaḥ kakṣābhyāñcaikakṣapakṣataḥ
atikrāntastu pakṣābhyāṃ trayo 'nye tadviparyaye /AP_241.053ab/
pakṣorasyair atikrāntaḥ pratiṣṭho 'nyo viparyayaḥ
sthūṇāpakṣo dhanuḥpakṣo dvisthūṇo daṇḍa ūrdhvagaḥ /AP_241.054ab/
dviguṇontastvatikrāntapakṣo 'nyasya viparyayaḥ
dvicaturdaṇḍa ity ete jñeyā lakṣaṇataḥ kramāt /AP_241.055ab/
gomūtrikāhisañcārīśakaṭo makaras tathā
bhogabhedāḥ samākhyātās tathā pariplavaṅgakaḥ /AP_241.056ab/
daṇḍapakṣau yugārasyaḥ śakaṭastadviparyaye
makaro vyatikīrṇaś ca śeṣaḥ kuñjararājibhiḥ /AP_241.057ab/
maṇḍalavyūhabhedau tu sarvatobhadradurjayau
aṣṭānīko dvitīyastu prathamaḥ sarvatomukhaḥ /AP_241.058ab/
ardhacandraka ūrdhvāṅgo vajrabhedāstu saṃhateḥ
:p 381
tathā karkaṭaśṛṅgī ca kākapādau ca godhikā /AP_241.059ab/
tricatuḥsainyānāṃ jñeyā ākārabhedataḥ
daṇḍasya syuḥ saptadaśa vyūhā dvau maṇḍalasya ca /AP_241.060ab/
asaṅghātasya ṣaṭ pañca bhogasyaiva tu saṅgare
pakṣādīnāmathaikena hatvā śeṣaiḥ parikṣipet /AP_241.061ab/
urasā vā samāhatya koṭibhyāṃ pariveṣṭayet(1)
pare koṭī samākramya pakṣābhyāmapratigrahāt /AP_241.062ab/
koṭibhyāñjaghanaṃ hanyādurasā ca prapīḍayet
yataḥ phalgu yato bhinnaṃ yataścānyair adhiṣṭhitaṃ /AP_241.063ab/
tataścāribalaṃ hanyādātmanaścopavṛṃhayet
sāraṃ dviguṇasāreṇa phalgusāreṇa pīḍayet /AP_241.064ab/
saṃhatañca gajānīkaiḥ pracaṇḍair dārayedbalaṃ
syāt kakṣapakṣorasyaś ca vartamānastu daṇḍakaḥ /AP_241.065ab/
tatra prayogo ḍaṇḍasya sthānanturyeṇa darśayet
syāddaṇḍasamapakṣābhyāmatikrānto dṛḍhaḥ smṛtaḥ /AP_241.066ab/
bhavetsa pakṣakakṣābhyāmatikrāntaḥ pradārakaḥ
kakṣābhyāñca pratikrāntavyūho 'sahyaḥ smṛto yathā /AP_241.067ab/
kakṣapakṣāvadhaḥ sthapyorasyaiḥ kāntaś ca khātakaḥ
dvau daṇḍau balayaḥ prokto kāntaś ca khātakaḥ /AP_241.068ab/
durjayaś caturvalayaḥ śatrorbalavimardanaḥ
kakṣapakṣaurasyair bhogo viṣayaṃ parivartayan /AP_241.069ab/
:n
1 koṭibhyāṃ parikalpayediti gha.. , ña.. ca
:p 382
sarpacārī gomūtrikā śarkaṭaḥ śakaṭākṛtiḥ
viparyayo 'maraḥ proktaḥ sarvaśatruvimardakaḥ /AP_241.070ab/
syāt kakṣapakṣorasyānāmekībhāvastu maṇḍalaḥ
cakrapadmādayo bhedā maṇḍalasya prabhedakāḥ /AP_241.071ab/
evañca sarvatobhadro vajrākṣavarakākavat
ardhacandraś ca śṛṅgāṭo hy acalo nāmarūpataḥ(1) /AP_241.072ab/
vyūhā yathāsukhaṃ karyāḥ śatrūṇāṃ balavāraṇāḥ
agnir uvācarāmastu rāvaṇaṃ hatvā ayodhyāṃ prāptavān dvija /AP_241.073ab/
rāmoktanītyendrajitaṃ hatavāṃllakṣmaṇaḥ purā
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0