અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 241

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે સામાદિર્નામ
ચત્વારિંશદધ્કદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {241}
:શ્ અથ એકચત્વારિંશદધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
રાજનીતિઃ
રામ ઉવાચ
ષડ્વિધન્તુ બલં વ્યૂહ્ય દેવાન્ પ્રાર્ચ્ય રિપું વ્રજેત્ ।અપ્_241.001અબ્।
મૌલં ભૂતં શ્રોણિસુહૃદ્દ્વિષદાટવિકં બલં

પૂર્વં પૂર્વં ગરીયસ્તુ બલાનાં વ્યસનં તથા ।અપ્_241.002અબ્।
ષડઙ્ગં મન્ત્રકોષાભ્યાં પદાત્યશ્વરથદ્વિપૈઃ

નદ્યદ્રવનદુર્ગેષુ યત્ર યત્ર ભયં ભવેત્ ।અપ્_241.003અબ્।
:પ્ 376
સેનાપતિસ્તત્ર તત્ર ગચ્છેદ્વ્યૂહીકૃતૈર્ બલૈઃ

નાયકઃ પુરતો યાયાત્ પ્રવીરપુરુષાવૃતઃ ।અપ્_241.004અબ્।
મધ્યે કલત્રં સ્વામી ચ કોષઃ ફલ્ગુ ચ યદ્બલં

પાર્શ્વયોરુભયોરશ્વા વાજિનાં પાર્શ્વયો રથાઃ ।અપ્_241.005અબ્।
રથાનાં પાર્શ્વયોર્નાગા નાગાનાં ચાટવીબલં

પશ્ચાત્ સેનાપતિઃ સર્વં પુરસ્કૃત્ય કૃતી સ્વયં ।અપ્_241.006અબ્।
યાયાત્સન્નદ્ધસૈન્યૌઘઃ ખિન્નાનાશ્વાસયઞ્ચ્છનૈઃ

યાયાદ્વ્યૂહેન મહતા મકરેણ પુરોભયે ।અપ્_241.007અબ્।
શ્યેનેનોદ્ધૃતપક્ષેણ સૂચ્યા વા વીરવક્ત્રયા

પશ્ચાદ્ભયે તુ શકટં પાર્શ્વયોર્વજ્રસઞ્જ્ઞિતં(1) ।અપ્_241.008અબ્।
સર્વતઃ સર્વતોભદ્રં ભયે વ્યૂહં પ્રકલ્પયેત્

કન્દરે શૈલગહને નિમ્નગાવનસઙ્કટે ।અપ્_241.009અબ્।
દીર્ઘાધ્વનિ પરિશ્રાન્તં ક્ષુત્પિપાસાહિતક્લમં

વ્યાધિદુર્ભિક્ષમરકપીડિતં દસ્યુવિદ્રુતં ।અપ્_241.010અબ્।
પઙ્કાંશુજલસ્કન્ધં વ્યસ્તં પુઞ્જીકૃતં પથિ

પ્રસુપ્તં ભોજનવ્યગ્રમભૂમિષ્ઠમસુસ્થિતં ।અપ્_241.011અબ્।
ચૌરાગ્નિભયવિત્રસ્તં વૃષ્ટિવાતસમાહતં

ઇત્યાદૌ સ્વચમૂં રક્ષેત્ પ્રસૈન્યં ચ ઘતયેત્ ।અપ્_241.012અબ્।
વિશિષ્ટો દેશકાલાભ્યાં ભિન્નવિપ્રકૃતિર્બલી

કુર્યાત્ પ્રકાશયુદ્ધં હિ કૂટયુદ્ધં વિપર્યયે ।અપ્_241.013અબ્।
તેષ્વવસ્કન્દકાલેષુ પરં હન્યાત્સમાકુલં

:ન્
1 વજ્રસઙ્કટમિતિ ખ.. , છ.. ચ
:પ્ 377
અભૂમિષ્ઠં સ્વભૂમિષ્ઠં સ્વભૂમૌ ચોપજાયતઃ ।અપ્_241.014અબ્।
પ્રકૃતિપ્રગ્રહાકૃષ્ટં પાશૈર્ વનચરાદિભિઃ

હન્યાત્ પ્રવીરપુરુષૈર્ ભઙ્ગદાનાપકર્ષણૈઃ ।અપ્_241.015અબ્।
પુરસ્તાદ્દર્શનં દત્વા તલ્લક્ષકૃતનિશ્ ચયાત્

હન્યાત્પશ્ચાત્ પ્રવીરેણ બલેનોપેત્ય વેગિના ।અપ્_241.016અબ્।
પશ્ચાદ્વા સઙ્કુલીકૃત્ય હન્યાચ્છૂરેણ પૂર્વતઃ

આભ્યાં પાર્શ્વાભિઘાતૌ તુ વ્યાખ્યાતૌ કૂટયોધને ।અપ્_241.017અબ્।
પુરસ્તાદ્વિષમે દેશે પશ્ચાદ્ધન્યાત્તુ વેગવાન્

પુરઃ પશ્ચાત્તુ વિષમે એવમેવ તુ પાર્શ્વયોઃ ।અપ્_241.018અબ્।
પ્રથમં યોધયિત્વા તુ દૂષ્યામિત્રાટવીબલૌ

શ્રાન્તં મન્દન્નિરાક્રન્દં હન્યાદશ્રાન્તવાહનં ।અપ્_241.019અબ્।
દૂષ્યામિત્રબલૈર્ વાપિ ભઙ્ગન્દત્વા પ્રયત્નવાન્

જિતમિત્યેવ વિશ્વસ્તં હન્યાન્મન્ત્રવ્યપાશ્રયઃ ।અપ્_241.020અબ્।
સ્કન્ધાવારપુરગ્રામશસ્યસ્વામિપ્રજાદિષુ

વિશ્રભ્યન્તં પરાનીકમપ્રમત્તો વિનાશયેત્ ।અપ્_241.021અબ્।
અથવા ગોગ્રહાકૃષ્ટં તલ્લક્ષ્યં માર્ગબન્ધનાત્

અવસ્કન્દભયાદ્રાત્રિપૂજાગરકૃતશ્રમઃ ।અપ્_241.022અબ્।
દિવાસુપ્તં સમાહન્યાન્નિદ્રાવ્યાકુલસૈનિકં

નિશિ વિશ્રબ્ધસંસુપ્તં નાગૈર્ વા ખડ્ગપાણિભિઃ ।અપ્_241.023અબ્।
પ્રયાને પૂર્વયાયિત્વં વનદુર્ગપ્રવેશનં

અભિન્નાનામનીકાનાં ભેદનં ભિન્નસઙ્ગ્રહઃ ।અપ્_241.024અબ્।
વિભીષકાદ્વારઘાતં કોષરક્ષેભકર્મ ચ

અભિન્નભેદનં મિત્રસન્ધાનં રથકર્મ ચ ।અપ્_241.025અબ્।
:પ્ 378
વનદિઙ્માર્ગવિચયે વીવધાસારલક્ષણં

અનુયાનાપસરણે શીઘ્રકાર્યોપપાદનં ।અપ્_241.026અબ્।
દીનાનુસરણં ઘાતઃ કોટીનાં જઘનસ્ય ચ

અશ્વકર્માથ પત્તેશ્ ચ સર્વદા શસ્ત્રધારણં ।અપ્_241.027અબ્।
શિવિરસ્ય ચ માર્ગાદેઃ શોધનં વસ્તિકર્મ ચ

સંસ્થૂલસ્થાણુવલ્મીકવૃક્ષગુલ્માપકણ્ટકં ।અપ્_241.028અબ્।
સાપસારા પદાતીનાં ભૂર્નાતિવિષમા મતા

સ્વલ્પવૃક્ષોપલા ક્ષિપ્રલઙ્ઘનીયનગા સ્થિરા ।અપ્_241.029અબ્।
નિઃશર્કરા વિપઙ્કા ચ સાપસારા ચ વાજિભૂઃ

નિસ્થાણુવૃક્ષકેદારા રથભૂમિરકર્દમા ।અપ્_241.030અબ્।
મર્દનીયતરુચ્છેદ્યવ્રતતીપઙ્કવર્જિતા

નિર્ઝરાગમ્યશૈલા(1) ચ વિષમા ગજમેદિની ।અપ્_241.031અબ્।
ઉરસ્યાદીનિ ભિન્નાનિ પ્રતિગૃહ્ણન્ બલાનિ હિ

પ્રતિગ્રહ ઇતિ ખ્યાતો રાજકાર્યાન્તરક્ષમઃ ।અપ્_241.032અબ્।
તેન શૂન્યસ્તુ યો વ્યૂહઃ સ ભિન્ન ઇવ લક્ષ્યતે

જયાર્થી ન ચ યુદ્ધ્યેત મતિમાનપ્રતિગ્રહઃ ।અપ્_241.033અબ્।
યત્ર રાજા તત્ર કોષઃ કોષાધીના હિ રાજતા

યોધેભ્યસ્તુ તતો દદ્યાત્ કિઞ્ચિદ્દાતું(2) ન યુજ્યતે ।અપ્_241.034અબ્।
દ્રવ્યલક્ષં રાજઘાતે તદર્ધં તત્સુતાર્દને

સેનાપતિબધે તદ્વદ્દદ્યાદ્ધસ્ત્યાદિમર્દને ।અપ્_241.035અબ્।
અથવા ખલુ યુધ્યેરન્ પ્રત્યશ્વરથદન્તિનઃ

:ન્
1 નિઃશર્કરા ગમ્યશૈલેતિ જ..
2 કિં હિ દાતુમિતિ ઘ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 379
યથા ભવેદસંબાધો વ્યાયામવિનિવર્તને ।અપ્_241.036અબ્।
અસઙ્કરેણ યુદ્ધેરન્ સઙ્કરઃ સઙ્કુલાવહઃ

મહાસઙ્કુલયુદ્ધેષુ સંશ્રયેરન્મતઙ્ગજં ।અપ્_241.037અબ્।
અશ્વસ્ય પ્રતિયોદ્ધારો ભવેયુઃ પુરુષાસ્ત્રયઃ

ઇતિ કલ્પ્યાસ્ત્રયશ્ચાશ્વા વિધેયાઃ કુઞ્જરસ્ય તુ ।અપ્_241.038અબ્।
પાદગોપા ભવેયુશ્ ચ પુરુષા દશ પઞ્ચ ચ

વિધાનમિતિ નાગસ્ય વિહિતં સ્યન્દનસ્ય ચ ।અપ્_241.039અબ્।
અનીકમિતિ વિજ્ઞેયમિતિ કલ્પ્યા નવ દ્વિપાઃ

તથાનીકસ્ય રન્ધ્રન્તુ પઞ્ચધા ચ પ્રચક્ષતે ।અપ્_241.040અબ્।
ઇત્યનીકવિભગેન સ્થાપયેદ્ વ્યૂહસમ્પદઃ

ઉરસ્યકક્ષપક્ષાંસ્તુ કલ્પ્યાનેતાન્ પ્રચક્ષતે ।અપ્_241.041અબ્।
ઉરઃકક્ષૌ ચ પક્ષૌ ચ મધ્યં પૃષ્ઠં પ્રતિગ્રહઃ

કોટી ચ વ્યૂહશાસ્ત્રજ્ઞૈઃ સપ્તાઙ્ગો વ્યૂહ ઉચ્યતે ।અપ્_241.042અબ્।
ઉરસ્યકક્ષપક્ષાસ્તુ વ્યૂહો ઽયં સપ્રતિગ્રહઃ

ગુરોરેષ ચ શુક્રસ્ય કક્ષાભ્યાં પરિવર્જિતઃ ।અપ્_241.043અબ્।
તિષ્ઠેયુઃ સેનાપતયઃ પ્રવીરૈઃ પુરુષૈર્ વૃતાઃ

અભેદેન ચ યુધ્યેરન્ રક્ષેયુશ્ ચ પરસ્પરં ।અપ્_241.044અબ્।
મધ્યવ્યૂહે ફલ્ગુ સૈન્યં યુદ્ધવસ્તુ જઘન્યતઃ

યુદ્ધં હિ નાયકપ્રાણં હન્યતે તદનાયકં ।અપ્_241.045અબ્।
ઉરસિ સ્થાપયેન્નાગાન્ પ્રચણ્ડાન્ કક્ષયો રથાન્

હયાંશ્ ચ પક્ષયોર્વ્યૂહો મધ્યભેદી પ્રકીર્તિતઃ ।અપ્_241.046અબ્।
મધ્યદેશે હયાનીકં રથાનીકઞ્ચ કક્ષયોઃ

પક્ષયોશ્ ચ ગજાનીકં વ્યૂહોન્તર્ભેદ્યયં સ્મૃતઃ ।અપ્_241.047અબ્।
:પ્ 380
રથસ્થાને હયાન્ દદ્યાત્ પદાતીંશ્ ચ હયશ્રાયે

રથાભાવે તુ દ્વિરદાન્ વ્યૂહે સર્વત્ર દાપયેત્ ।અપ્_241.048અબ્।
યદિ સ્યાદ્દણ્ડબાહુલ્યમાબાધઃ સમ્પ્રકીર્તિતઃ

મણ્ડલાંસંહતો ભોગો દણ્ડાસ્તે બહુધા શૃણુ ।અપ્_241.049અબ્।
તિર્યગ્વૃત્તિસ્તુ દણ્ડઃ સ્યાદ્ ભોગો ઽન્યાવૃત્તિરેવ ચ

મણ્ડલઃ સર્વતોવૃત્તિઃ પૃથગ્વૃત્તિરસંહતઃ ।અપ્_241.050અબ્।
પ્રદરો દૃઢકો ઽસહ્યઃ ચાપો વૈ કુક્ષિરેવ ચ

પ્રતિષ્ઠઃ સુપ્રતિષ્ઠશ્ ચ શ્યેનો વિજયસઞ્જયૌ ।અપ્_241.051અબ્।
વિશાલો વિજયઃ શૂચી સ્થૂણાકર્ણચમૂમુખૌ

સર્પાસ્યો વલયશ્ ચૈવ દણ્ડ દણ્ડભેદાશ્ ચ દુર્જયાઃ ।અપ્_241.052અબ્।
અતિક્રાન્તઃ પ્રતિક્રાન્તઃ કક્ષાભ્યાઞ્ચૈકક્ષપક્ષતઃ

અતિક્રાન્તસ્તુ પક્ષાભ્યાં ત્રયો ઽન્યે તદ્વિપર્યયે ।અપ્_241.053અબ્।
પક્ષોરસ્યૈર્ અતિક્રાન્તઃ પ્રતિષ્ઠો ઽન્યો વિપર્યયઃ

સ્થૂણાપક્ષો ધનુઃપક્ષો દ્વિસ્થૂણો દણ્ડ ઊર્ધ્વગઃ ।અપ્_241.054અબ્।
દ્વિગુણોન્તસ્ત્વતિક્રાન્તપક્ષો ઽન્યસ્ય વિપર્યયઃ

દ્વિચતુર્દણ્ડ ઇત્ય્ એતે જ્ઞેયા લક્ષણતઃ ક્રમાત્ ।અપ્_241.055અબ્।
ગોમૂત્રિકાહિસઞ્ચારીશકટો મકરસ્ તથા

ભોગભેદાઃ સમાખ્યાતાસ્ તથા પરિપ્લવઙ્ગકઃ ।અપ્_241.056અબ્।
દણ્ડપક્ષૌ યુગારસ્યઃ શકટસ્તદ્વિપર્યયે

મકરો વ્યતિકીર્ણશ્ ચ શેષઃ કુઞ્જરરાજિભિઃ ।અપ્_241.057અબ્।
મણ્ડલવ્યૂહભેદૌ તુ સર્વતોભદ્રદુર્જયૌ

અષ્ટાનીકો દ્વિતીયસ્તુ પ્રથમઃ સર્વતોમુખઃ ।અપ્_241.058અબ્।
અર્ધચન્દ્રક ઊર્ધ્વાઙ્ગો વજ્રભેદાસ્તુ સંહતેઃ

:પ્ 381
તથા કર્કટશૃઙ્ગી ચ કાકપાદૌ ચ ગોધિકા ।અપ્_241.059અબ્।
ત્રિચતુઃસૈન્યાનાં જ્ઞેયા આકારભેદતઃ

દણ્ડસ્ય સ્યુઃ સપ્તદશ વ્યૂહા દ્વૌ મણ્ડલસ્ય ચ ।અપ્_241.060અબ્।
અસઙ્ઘાતસ્ય ષટ્ પઞ્ચ ભોગસ્યૈવ તુ સઙ્ગરે

પક્ષાદીનામથૈકેન હત્વા શેષૈઃ પરિક્ષિપેત્ ।અપ્_241.061અબ્।
ઉરસા વા સમાહત્ય કોટિભ્યાં પરિવેષ્ટયેત્(1)

પરે કોટી સમાક્રમ્ય પક્ષાભ્યામપ્રતિગ્રહાત્ ।અપ્_241.062અબ્।
કોટિભ્યાઞ્જઘનં હન્યાદુરસા ચ પ્રપીડયેત્

યતઃ ફલ્ગુ યતો ભિન્નં યતશ્ચાન્યૈર્ અધિષ્ઠિતં ।અપ્_241.063અબ્।
તતશ્ચારિબલં હન્યાદાત્મનશ્ચોપવૃંહયેત્

સારં દ્વિગુણસારેણ ફલ્ગુસારેણ પીડયેત્ ।અપ્_241.064અબ્।
સંહતઞ્ચ ગજાનીકૈઃ પ્રચણ્ડૈર્ દારયેદ્બલં

સ્યાત્ કક્ષપક્ષોરસ્યશ્ ચ વર્તમાનસ્તુ દણ્ડકઃ ।અપ્_241.065અબ્।
તત્ર પ્રયોગો ડણ્ડસ્ય સ્થાનન્તુર્યેણ દર્શયેત્

સ્યાદ્દણ્ડસમપક્ષાભ્યામતિક્રાન્તો દૃઢઃ સ્મૃતઃ ।અપ્_241.066અબ્।
ભવેત્સ પક્ષકક્ષાભ્યામતિક્રાન્તઃ પ્રદારકઃ

કક્ષાભ્યાઞ્ચ પ્રતિક્રાન્તવ્યૂહો ઽસહ્યઃ સ્મૃતો યથા ।અપ્_241.067અબ્।
કક્ષપક્ષાવધઃ સ્થપ્યોરસ્યૈઃ કાન્તશ્ ચ ખાતકઃ

દ્વૌ દણ્ડૌ બલયઃ પ્રોક્તો કાન્તશ્ ચ ખાતકઃ ।અપ્_241.068અબ્।
દુર્જયશ્ ચતુર્વલયઃ શત્રોર્બલવિમર્દનઃ

કક્ષપક્ષૌરસ્યૈર્ ભોગો વિષયં પરિવર્તયન્ ।અપ્_241.069અબ્।
:ન્
1 કોટિભ્યાં પરિકલ્પયેદિતિ ઘ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 382
સર્પચારી ગોમૂત્રિકા શર્કટઃ શકટાકૃતિઃ

વિપર્યયો ઽમરઃ પ્રોક્તઃ સર્વશત્રુવિમર્દકઃ ।અપ્_241.070અબ્।
સ્યાત્ કક્ષપક્ષોરસ્યાનામેકીભાવસ્તુ મણ્ડલઃ

ચક્રપદ્માદયો ભેદા મણ્ડલસ્ય પ્રભેદકાઃ ।અપ્_241.071અબ્।
એવઞ્ચ સર્વતોભદ્રો વજ્રાક્ષવરકાકવત્

અર્ધચન્દ્રશ્ ચ શૃઙ્ગાટો હ્ય્ અચલો નામરૂપતઃ(1) ।અપ્_241.072અબ્।
વ્યૂહા યથાસુખં કર્યાઃ શત્રૂણાં બલવારણાઃ

અગ્નિર્ ઉવાચરામસ્તુ રાવણં હત્વા અયોધ્યાં પ્રાપ્તવાન્ દ્વિજ ।અપ્_241.073અબ્।
રામોક્તનીત્યેન્દ્રજિતં હતવાંલ્લક્ષ્મણઃ પુરા