Agni Purana · Chapter 240
:e ity āgneye mahāpurāṇe ṣāḍguṇyaṃ nāma
ekonacatvārtiṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||
:n
1 ubhayorityādiḥ, svayaṃ vrajedityantaḥ pāṭhaḥ ja.. pustake
nāsti
2 balotkaramiti ga.. , gha.. , ja.. , ña.. ca
:p 369
% Chapter {240}
:ś atha catvāriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
samādiḥ
rāma uvāca
prabhavotsāhaśaktibhyāṃ mantraśaktiḥ praśasyate /AP_240.001ab/
prabhāvotsāhavān kāvyo jito devapurodhasā
mantrayeteha kāryāṇi nānāptair nāvipaścitā /AP_240.002ab/
aśakyārambhavṛttīnāṃ kutaḥ kleśādṛte phalaṃ
avijñātasya vijñānaṃ vijñātasya ca niś cayaḥ /AP_240.003ab/
arthadvaidhasya sandehacchedanaṃ śeṣadarśanaṃ
sahāyāḥ sādhanopāyā vibhāgo deśakālayoḥ /AP_240.004ab/
vipatteś ca pratīkāraḥ pañcāṅgo mantra iṣyate(1)
manaḥprasādaḥ śraddhā ca tathā karaṇapāṭavaṃ /AP_240.005ab/
sahāyotthānasampacca karmaṇāṃ siddhilakṣaṇaṃ
madaḥ pramādaḥ kāmaś ca suptapralapitāni ca /AP_240.006ab/
bhindanti mantraṃ pracchannāḥ kāminyo ramatāntathā
pragalbhaḥ smṛtimānvāgmīśastre śāstre ca niṣṭhitaḥ /AP_240.007ab/
abhyastakarmā nṛpaterdūto bhaviturmarhati
nisṛṣṭārtho mitārthaś ca tathā śāsanahārakaḥ(2) /AP_240.008ab/
sāmarthyāt pādato hīno dūtastu trividhaḥ smṛtaḥ
nāvijñātaṃ puraṃ śatroḥ praviśecca na śaṃsadaṃ /AP_240.009ab/
:n
1 naya iṣyate iti kha.. , gha.. ca
2 śāsanaśāsaka iti kha.. , cha.. ca
:p 370
kālamīkṣeta kāryārthamanujñātaś ca niṣpatet
chidrañca śatrorjānīyāt koṣamitrabalāni ca /AP_240.010ab/
rāgāparāgau jānīyād dṛṣṭigātraviceṣṭitaiḥ(1)
kuryāccaturvidhaṃ stortraṃ pakṣayorubhayorapi /AP_240.011ab/
tapasvivyañjanopetaiḥ sucaraiḥ(2) saha saṃvaset
caraḥ prakāśo dūtaḥ syādaprakāśaś caro dvidhā /AP_240.012ab/
baṇik kṛṣībalo liṅgī bhikṣukādyātmakāś carāḥ
yāyādariṃ vyasaninaṃ niṣphale(3) dūtaceṣṭite /AP_240.013ab/
prakṛtavyasanaṃ yatsyāttat samīkṣya samutpatet
anayādvyasyati śreyastasmāttadvyasanaṃ smṛtaṃ /AP_240.014ab/
hutāśano jalaṃ vyādhirdurbhikṣaṃ marakaṃ tathā
iti pañcavidhaṃ daivaṃ vyasanaṃ mānuṣaṃ paraṃ /AP_240.015ab/
daivaṃ puruṣakāreṇa śāntyā ca praśamannayet
utthāpitena nītyā ca mānuṣaṃ vyasanaṃ haret /AP_240.016ab/
mantro mantraphalāvāptiḥ kāryānuṣṭhānamāyatiḥ
āyavyayau daṇḍanītiramitrapratiṣedhanaṃ /AP_240.017ab/
vyasanasya pratīkāro rājyarājābhirakṣaṇaṃ
ityamātyasya karmedaṃ hanti savyasanānvitaḥ /AP_240.018ab/
hiraṇyadhānyavastrāṇi vāhanaṃ prajayā bhavet
tathānye dravyanicayā danti savyasanā prajā /AP_240.019ab/
prajānāmāpadisthānāṃ rakṣaṇaṃ koṣadaṇḍayoḥ
:n
1 dṛṣṭivaktraviceṣṭitair iti ga.. , gha.. , cha.. , jha.. , ña.. ca
2 svacarair iti ja..
3 viphale iti gha.. , jha.. , ña.. ca
:p 371
paurādyāścopakurvanti saṃśrayādiha durdinaṃ /AP_240.020ab/
tūṣṇīṃ yuddhaṃ janatrāṇaṃ mitrāmitraparigrahaḥ
sāmantādi kṛte doṣe naśyettadvyasanācca tat /AP_240.021ab/
bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dānaṃ prajāmitraparigrahaḥ
dharmakāmādibhedaś ca durgasaṃskārabhūṣaṇaṃ /AP_240.022ab/
koṣāttadvyasanāddhanti koṣamūlo hi bhūpatiḥ
mitrāmitrāvanīhemasādhanaṃ ripumardanaṃ /AP_240.023ab/
dūrakāryāśukāritvaṃ daṇḍāttadvyasanāddharet
sastambhayati mitrāṇi amitraṃ nāśayatyapi /AP_240.024ab/
dhanādyair upakāritvaṃ mitrāttadvyasanāddharet(1)
rājā savyasanī hanyādrājakāryāṇi yāni ca /AP_240.025ab/
vāgdaṇḍayoś ca pāruṣyamarthadūṣaṇameva ca
pānaṃ strī mṛgayā dyūtaṃ vyasanāni mahīpateḥ /AP_240.026ab/
ālasyaṃ stabdhatā darpaḥ pramādo dvaidhakāritā
iti pūrvopadiṣṭañca sacivavyasanaṃ smṛtaṃ /AP_240.027ab/
anāvṛṣṭiś ca pīḍādau rāṣṭravyasanamucyate
viśīrṇayantraprākāraparikhātvamaśastratā /AP_240.028ab/
kṣīṇayā senayā naddhaṃ durgavyasanamucyate
vyayīkṛtaḥ parikṣipto 'prajito 'sañcitas tathā /AP_240.029ab/
daṣito darasaṃsthaś ca koṣavyasanamucyate
uparuddhaṃ parikṣiptamamānitavimānitaṃ /AP_240.030ab/
:n
1 saṃstambhayatītyādiḥ, mitrāttadvyasanāddharedityantaḥ
pāṭhaḥ cha.puatake nāsti
:p 372
abhūtaṃ vyādhitaṃ śrāntaṃ dūrāyātannavāgataṃ
parikṣīṇaṃ pratihataṃ prahatāgratarantathā /AP_240.031ab/
āśānirvedabhūyiṣṭhamanṛtaprāptameva ca
kalatragarbhannikṣiptamantaḥśalpaṃ tathaiva ca /AP_240.032ab/
vicchinnavīvadhāsāraṃ śūnyamūlaṃ tathaiva ca
asvāmyasaṃhataṃ vāpi bhinnakūṭaṃ tathaiva ca /AP_240.033ab/
duṣpārṣṇigrāhamarthañca balavyasanamucyate
daivopapīḍitaṃ mitraṃ grastaṃ śatrubalena ca /AP_240.034ab/
kāmakrodhādisaṃyuktamutsāhādaribhirbhavet
arthasya dūṣaṇaṃ krodhāt pāruṣyaṃ vākyadaṇḍayoḥ /AP_240.035ab/
kāmajaṃ mṛgayā dyūtaṃ vyasanaṃ pānakaṃ striyaḥ
vākpāruṣyaṃ paraṃ loke udvejanamanarthakaṃ /AP_240.036ab/
asiddhasādhanaṃ daṇḍastaṃ yuktyānayennṛpaḥ
udvejayati bhūtāni daṇḍapāruṣyavān nṛpaḥ /AP_240.037ab/
bhūtānyudvejyamānāni dviṣatāṃ yānti saṃśrayaṃ
vivṛddhāḥ śatravaś caiva vināśāya bhavanti te /AP_240.038ab/
dūṣyasya dūṣaṇārthañca parityāgo mahīyasaḥ
arthasya nītitattvajñair arthadūṣaṇamucyate /AP_240.039ab/
pānāt kāryādino jñānaṃ mṛgayāto 'ritaḥ kṣayaḥ
jitaśramārthaṃ mṛgayāṃ vicaredrakṣite vane /AP_240.040ab/
dharmārthaprāṇamāśādi dyūte syāt kalahādikaṃ
kālātipāto dharmārthapī.rā strīvyasanādbhavet /AP_240.041ab/
pānadoṣāt prāṇanāśaḥ kāryākāryāviniś cayaḥ
:p 373
skandhāvāraniveśajño nimittajño ripuṃ jayet /AP_240.042ab/
skandhāvārasya madhye tu sakoṣaṃ nṛpatergṛhaṃ
maulībhūtaṃ śreṇisuhṛddviṣadāṭavikaṃ balaṃ /AP_240.043ab/
rājaharmyaṃ samāvṛtya krameṇa viniveśayet(1)
sainyaikadeśaḥ sannaddhaḥ senāpatipuraḥsaraḥ /AP_240.044ab/
paribhrameccatvarāṃś ca maṇḍalena vahir niśi
vārtāḥ svakā vijānīyāddarasīmāntacāriṇaḥ /AP_240.045ab/
nirgacchet praviśeccaiva sarva evopalakṣitaḥ
sāmadānaṃ ca bhedaś ca daṇḍopekṣendrajālakaṃ /AP_240.046ab/
māyopāyāḥ sapta pare nikṣipetsādhanāya tān
caturvidhaṃ smṛtaṃ sāma upakārānukīrtanāt /AP_240.047ab/
mithaḥsambanhdakathanaṃ mṛdupūrvaṃ ca bhāṣaṇaṃ
āyāte darśanaṃ vācā tavāhamiti cārpaṇaṃ /AP_240.048ab/
yaḥ samprāptadhanotsarga uttamādhamamadhyamaḥ
pratidānaṃ tadā tasya gṛhītasyānumodanaṃ /AP_240.049ab/
dravyadānamapūrvaṃ ca svayaṅgrāhapravartanaṃ(2)
deyaś ca pratimokṣaś ca dānaṃ pañcavidhaṃ smṛtaṃ /AP_240.050ab/
sneharāgāpanayanasaṃharṣotpādanaṃ tathā
mitho bhedaś ca bhedajñair bhedaś ca trividhaḥ smṛtaḥ /AP_240.051ab/
badho 'rthaharaṇaṃ caiva parikleśastridhā damaḥ
prakāśaścāprakāśaś ca lokadviṣṭān prakāśataḥ /AP_240.052ab/
udvijeta hatair lokasteṣu piṇḍaḥ praśasyate
:n
1 pariveśayediti kha..
2 tathaiva supravartanamiti ja.. , ṭa.. ca
:p 374
viśeṣeṇopaniṣidyogair hanyācchastrādinā dviṣaḥ /AP_240.053ab/
jātimātraṃ dvijaṃ naiva hanyāt sāmottaraṃ vaśe
pralimpanniva cetāṃsi dṛṣṭvāsādhu pibanniva /AP_240.054ab/
grasannivāmṛtaṃ sāma prayuñjīta priyaṃ vacaḥ
mithyābhiśastaḥ śrīkāma āhūyāpratimānitaḥ /AP_240.055ab/
rājadveṣī cātikara ātmasambhāvitas tathā
vicchinnadharmakāmārthaḥ kruddho mānī vimānitaḥ /AP_240.056ab/
akāraṇāt parityaktaḥ kṛtavairo 'pi sāntvitaḥ
hṛtadravyakalatraś ca pūjārho 'pratipūjitaḥ /AP_240.057ab/
etāṃstu bhedayecchatrau sthitānnityān suśaṅkitān
āgatān pūjayet kāmair nijāṃś ca praśamannayet /AP_240.058ab/
sāmadṛṣṭānusandhānamatyugrabhayadarśanaṃ
pradhānadānamānaṃ ca bhedopāyāḥ prakīrtitāḥ /AP_240.059ab/
mitraṃ hataṃ kāṣṭhamiva ghuṇajagdhaṃ viśīryate
triśaktirdeśakālajño daṇḍenāstaṃ nayedarīn /AP_240.060ab/
maitrīpradhānaṃ kalyāṇabuddhiṃ sāntvena sādhayet
lubdhaṃ kṣīṇañca dānena mitrānanyonyaśaṅkayā /AP_240.061ab/
daṇḍasya darśanādduṣṭān putrabhrātādi sāmataḥ
dānabhedaiś camūmukhyān yodhān(1) janapadadikān /AP_240.062ab/
sāmāntāṭavikān bhedadaṇḍābhyāmaparāddhakān
devatāpratimānantu pūjayāntargatair naraiḥ /AP_240.063ab/
pumān strīvastrasaṃvīto niśi cādbhutadarśanaḥ
:n
1 dānabhedaiś caiva mukhyān paurāniti ja..
:p 375
vetālolkāpiśācānāṃ śivānāṃ ca svarūpakī /AP_240.064ab/
kāmato rūpadhāritvaṃ śastrāgnyaśmāmbuvarṣaṇaṃ
tamo 'nilo 'nalo megha iti māyā hy amānuṣī /AP_240.065ab/
jaghāna kīcakaṃ bhīma āsthitaḥ strīrūpatāṃ
anyāye vyasane yuddhe pravṛttasyānivāraṇaṃ /AP_240.066ab/
upekṣeyaṃ smṛtā bhrātopekṣitaś ca hiḍimbayā
meghāndhakāravṛṣṭyagniparvatādbhutadarśanaṃ /AP_240.067ab/
darasthānaṃ ca sainyānāṃ darśanaṃ dhvajaśālināṃ
chinnapāṭitabhinnānāṃ saṃsṛtānāṃ ca darśanaṃ /AP_240.068ab/
itīndrajālaṃ dviṣatāmbhotyarthamupakalpayet
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0