અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 240

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે ષાડ્ગુણ્યં નામ
એકોનચત્વાર્તિંશદધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
:ન્
1 ઉભયોરિત્યાદિઃ, સ્વયં વ્રજેદિત્યન્તઃ પાઠઃ જ.. પુસ્તકે
નાસ્તિ
2 બલોત્કરમિતિ ગ.. , ઘ.. , જ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 369
% છપ્તેર્ {240}
:શ્ અથ ચત્વારિંશદધિકદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
સમાદિઃ
રામ ઉવાચ
પ્રભવોત્સાહશક્તિભ્યાં મન્ત્રશક્તિઃ પ્રશસ્યતે ।અપ્_240.001અબ્।
પ્રભાવોત્સાહવાન્ કાવ્યો જિતો દેવપુરોધસા

મન્ત્રયેતેહ કાર્યાણિ નાનાપ્તૈર્ નાવિપશ્ચિતા ।અપ્_240.002અબ્।
અશક્યારમ્ભવૃત્તીનાં કુતઃ ક્લેશાદૃતે ફલં

અવિજ્ઞાતસ્ય વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાતસ્ય ચ નિશ્ ચયઃ ।અપ્_240.003અબ્।
અર્થદ્વૈધસ્ય સન્દેહચ્છેદનં શેષદર્શનં

સહાયાઃ સાધનોપાયા વિભાગો દેશકાલયોઃ ।અપ્_240.004અબ્।
વિપત્તેશ્ ચ પ્રતીકારઃ પઞ્ચાઙ્ગો મન્ત્ર ઇષ્યતે(1)

મનઃપ્રસાદઃ શ્રદ્ધા ચ તથા કરણપાટવં ।અપ્_240.005અબ્।
સહાયોત્થાનસમ્પચ્ચ કર્મણાં સિદ્ધિલક્ષણં

મદઃ પ્રમાદઃ કામશ્ ચ સુપ્તપ્રલપિતાનિ ચ ।અપ્_240.006અબ્।
ભિન્દન્તિ મન્ત્રં પ્રચ્છન્નાઃ કામિન્યો રમતાન્તથા

પ્રગલ્ભઃ સ્મૃતિમાન્વાગ્મીશસ્ત્રે શાસ્ત્રે ચ નિષ્ઠિતઃ ।અપ્_240.007અબ્।
અભ્યસ્તકર્મા નૃપતેર્દૂતો ભવિતુર્મર્હતિ

નિસૃષ્ટાર્થો મિતાર્થશ્ ચ તથા શાસનહારકઃ(2) ।અપ્_240.008અબ્।
સામર્થ્યાત્ પાદતો હીનો દૂતસ્તુ ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ

નાવિજ્ઞાતં પુરં શત્રોઃ પ્રવિશેચ્ચ ન શંસદં ।અપ્_240.009અબ્।
:ન્
1 નય ઇષ્યતે ઇતિ ખ.. , ઘ.. ચ
2 શાસનશાસક ઇતિ ખ.. , છ.. ચ
:પ્ 370
કાલમીક્ષેત કાર્યાર્થમનુજ્ઞાતશ્ ચ નિષ્પતેત્

છિદ્રઞ્ચ શત્રોર્જાનીયાત્ કોષમિત્રબલાનિ ચ ।અપ્_240.010અબ્।
રાગાપરાગૌ જાનીયાદ્ દૃષ્ટિગાત્રવિચેષ્ટિતૈઃ(1)

કુર્યાચ્ચતુર્વિધં સ્તોર્ત્રં પક્ષયોરુભયોરપિ ।અપ્_240.011અબ્।
તપસ્વિવ્યઞ્જનોપેતૈઃ સુચરૈઃ(2) સહ સંવસેત્

ચરઃ પ્રકાશો દૂતઃ સ્યાદપ્રકાશશ્ ચરો દ્વિધા ।અપ્_240.012અબ્।
બણિક્ કૃષીબલો લિઙ્ગી ભિક્ષુકાદ્યાત્મકાશ્ ચરાઃ

યાયાદરિં વ્યસનિનં નિષ્ફલે(3) દૂતચેષ્ટિતે ।અપ્_240.013અબ્।
પ્રકૃતવ્યસનં યત્સ્યાત્તત્ સમીક્ષ્ય સમુત્પતેત્

અનયાદ્વ્યસ્યતિ શ્રેયસ્તસ્માત્તદ્વ્યસનં સ્મૃતં ।અપ્_240.014અબ્।
હુતાશનો જલં વ્યાધિર્દુર્ભિક્ષં મરકં તથા

ઇતિ પઞ્ચવિધં દૈવં વ્યસનં માનુષં પરં ।અપ્_240.015અબ્।
દૈવં પુરુષકારેણ શાન્ત્યા ચ પ્રશમન્નયેત્

ઉત્થાપિતેન નીત્યા ચ માનુષં વ્યસનં હરેત્ ।અપ્_240.016અબ્।
મન્ત્રો મન્ત્રફલાવાપ્તિઃ કાર્યાનુષ્ઠાનમાયતિઃ

આયવ્યયૌ દણ્ડનીતિરમિત્રપ્રતિષેધનં ।અપ્_240.017અબ્।
વ્યસનસ્ય પ્રતીકારો રાજ્યરાજાભિરક્ષણં

ઇત્યમાત્યસ્ય કર્મેદં હન્તિ સવ્યસનાન્વિતઃ ।અપ્_240.018અબ્।
હિરણ્યધાન્યવસ્ત્રાણિ વાહનં પ્રજયા ભવેત્

તથાન્યે દ્રવ્યનિચયા દન્તિ સવ્યસના પ્રજા ।અપ્_240.019અબ્।
પ્રજાનામાપદિસ્થાનાં રક્ષણં કોષદણ્ડયોઃ

:ન્
1 દૃષ્ટિવક્ત્રવિચેષ્ટિતૈર્ ઇતિ ગ.. , ઘ.. , છ.. , ઝ.. , ઞ.. ચ
2 સ્વચરૈર્ ઇતિ જ..
3 વિફલે ઇતિ ઘ.. , ઝ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 371
પૌરાદ્યાશ્ચોપકુર્વન્તિ સંશ્રયાદિહ દુર્દિનં ।અપ્_240.020અબ્।
તૂષ્ણીં યુદ્ધં જનત્રાણં મિત્રામિત્રપરિગ્રહઃ

સામન્તાદિ કૃતે દોષે નશ્યેત્તદ્વ્યસનાચ્ચ તત્ ।અપ્_240.021અબ્।
ભૃત્યાનાં ભરણં દાનં પ્રજામિત્રપરિગ્રહઃ

ધર્મકામાદિભેદશ્ ચ દુર્ગસંસ્કારભૂષણં ।અપ્_240.022અબ્।
કોષાત્તદ્વ્યસનાદ્ધન્તિ કોષમૂલો હિ ભૂપતિઃ

મિત્રામિત્રાવનીહેમસાધનં રિપુમર્દનં ।અપ્_240.023અબ્।
દૂરકાર્યાશુકારિત્વં દણ્ડાત્તદ્વ્યસનાદ્ધરેત્

સસ્તમ્ભયતિ મિત્રાણિ અમિત્રં નાશયત્યપિ ।અપ્_240.024અબ્।
ધનાદ્યૈર્ ઉપકારિત્વં મિત્રાત્તદ્વ્યસનાદ્ધરેત્(1)

રાજા સવ્યસની હન્યાદ્રાજકાર્યાણિ યાનિ ચ ।અપ્_240.025અબ્।
વાગ્દણ્ડયોશ્ ચ પારુષ્યમર્થદૂષણમેવ ચ

પાનં સ્ત્રી મૃગયા દ્યૂતં વ્યસનાનિ મહીપતેઃ ।અપ્_240.026અબ્।
આલસ્યં સ્તબ્ધતા દર્પઃ પ્રમાદો દ્વૈધકારિતા

ઇતિ પૂર્વોપદિષ્ટઞ્ચ સચિવવ્યસનં સ્મૃતં ।અપ્_240.027અબ્।
અનાવૃષ્ટિશ્ ચ પીડાદૌ રાષ્ટ્રવ્યસનમુચ્યતે

વિશીર્ણયન્ત્રપ્રાકારપરિખાત્વમશસ્ત્રતા ।અપ્_240.028અબ્।
ક્ષીણયા સેનયા નદ્ધં દુર્ગવ્યસનમુચ્યતે

વ્યયીકૃતઃ પરિક્ષિપ્તો ઽપ્રજિતો ઽસઞ્ચિતસ્ તથા ।અપ્_240.029અબ્।
દષિતો દરસંસ્થશ્ ચ કોષવ્યસનમુચ્યતે

ઉપરુદ્ધં પરિક્ષિપ્તમમાનિતવિમાનિતં ।અપ્_240.030અબ્।
:ન્
1 સંસ્તમ્ભયતીત્યાદિઃ, મિત્રાત્તદ્વ્યસનાદ્ધરેદિત્યન્તઃ
પાઠઃ છ.પુઅતકે નાસ્તિ
:પ્ 372
અભૂતં વ્યાધિતં શ્રાન્તં દૂરાયાતન્નવાગતં

પરિક્ષીણં પ્રતિહતં પ્રહતાગ્રતરન્તથા ।અપ્_240.031અબ્।
આશાનિર્વેદભૂયિષ્ઠમનૃતપ્રાપ્તમેવ ચ

કલત્રગર્ભન્નિક્ષિપ્તમન્તઃશલ્પં તથૈવ ચ ।અપ્_240.032અબ્।
વિચ્છિન્નવીવધાસારં શૂન્યમૂલં તથૈવ ચ

અસ્વામ્યસંહતં વાપિ ભિન્નકૂટં તથૈવ ચ ।અપ્_240.033અબ્।
દુષ્પાર્ષ્ણિગ્રાહમર્થઞ્ચ બલવ્યસનમુચ્યતે

દૈવોપપીડિતં મિત્રં ગ્રસ્તં શત્રુબલેન ચ ।અપ્_240.034અબ્।
કામક્રોધાદિસંયુક્તમુત્સાહાદરિભિર્ભવેત્

અર્થસ્ય દૂષણં ક્રોધાત્ પારુષ્યં વાક્યદણ્ડયોઃ ।અપ્_240.035અબ્।
કામજં મૃગયા દ્યૂતં વ્યસનં પાનકં સ્ત્રિયઃ

વાક્પારુષ્યં પરં લોકે ઉદ્વેજનમનર્થકં ।અપ્_240.036અબ્।
અસિદ્ધસાધનં દણ્ડસ્તં યુક્ત્યાનયેન્નૃપઃ

ઉદ્વેજયતિ ભૂતાનિ દણ્ડપારુષ્યવાન્ નૃપઃ ।અપ્_240.037અબ્।
ભૂતાન્યુદ્વેજ્યમાનાનિ દ્વિષતાં યાન્તિ સંશ્રયં

વિવૃદ્ધાઃ શત્રવશ્ ચૈવ વિનાશાય ભવન્તિ તે ।અપ્_240.038અબ્।
દૂષ્યસ્ય દૂષણાર્થઞ્ચ પરિત્યાગો મહીયસઃ

અર્થસ્ય નીતિતત્ત્વજ્ઞૈર્ અર્થદૂષણમુચ્યતે ।અપ્_240.039અબ્।
પાનાત્ કાર્યાદિનો જ્ઞાનં મૃગયાતો ઽરિતઃ ક્ષયઃ

જિતશ્રમાર્થં મૃગયાં વિચરેદ્રક્ષિતે વને ।અપ્_240.040અબ્।
ધર્માર્થપ્રાણમાશાદિ દ્યૂતે સ્યાત્ કલહાદિકં

કાલાતિપાતો ધર્માર્થપી.રા સ્ત્રીવ્યસનાદ્ભવેત્ ।અપ્_240.041અબ્।
પાનદોષાત્ પ્રાણનાશઃ કાર્યાકાર્યાવિનિશ્ ચયઃ

:પ્ 373
સ્કન્ધાવારનિવેશજ્ઞો નિમિત્તજ્ઞો રિપું જયેત્ ।અપ્_240.042અબ્।
સ્કન્ધાવારસ્ય મધ્યે તુ સકોષં નૃપતેર્ગૃહં

મૌલીભૂતં શ્રેણિસુહૃદ્દ્વિષદાટવિકં બલં ।અપ્_240.043અબ્।
રાજહર્મ્યં સમાવૃત્ય ક્રમેણ વિનિવેશયેત્(1)

સૈન્યૈકદેશઃ સન્નદ્ધઃ સેનાપતિપુરઃસરઃ ।અપ્_240.044અબ્।
પરિભ્રમેચ્ચત્વરાંશ્ ચ મણ્ડલેન વહિર્ નિશિ

વાર્તાઃ સ્વકા વિજાનીયાદ્દરસીમાન્તચારિણઃ ।અપ્_240.045અબ્।
નિર્ગચ્છેત્ પ્રવિશેચ્ચૈવ સર્વ એવોપલક્ષિતઃ

સામદાનં ચ ભેદશ્ ચ દણ્ડોપેક્ષેન્દ્રજાલકં ।અપ્_240.046અબ્।
માયોપાયાઃ સપ્ત પરે નિક્ષિપેત્સાધનાય તાન્

ચતુર્વિધં સ્મૃતં સામ ઉપકારાનુકીર્તનાત્ ।અપ્_240.047અબ્।
મિથઃસમ્બન્હ્દકથનં મૃદુપૂર્વં ચ ભાષણં

આયાતે દર્શનં વાચા તવાહમિતિ ચાર્પણં ।અપ્_240.048અબ્।
યઃ સમ્પ્રાપ્તધનોત્સર્ગ ઉત્તમાધમમધ્યમઃ

પ્રતિદાનં તદા તસ્ય ગૃહીતસ્યાનુમોદનં ।અપ્_240.049અબ્।
દ્રવ્યદાનમપૂર્વં ચ સ્વયઙ્ગ્રાહપ્રવર્તનં(2)

દેયશ્ ચ પ્રતિમોક્ષશ્ ચ દાનં પઞ્ચવિધં સ્મૃતં ।અપ્_240.050અબ્।
સ્નેહરાગાપનયનસંહર્ષોત્પાદનં તથા

મિથો ભેદશ્ ચ ભેદજ્ઞૈર્ ભેદશ્ ચ ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ।અપ્_240.051અબ્।
બધો ઽર્થહરણં ચૈવ પરિક્લેશસ્ત્રિધા દમઃ

પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ ચ લોકદ્વિષ્ટાન્ પ્રકાશતઃ ।અપ્_240.052અબ્।
ઉદ્વિજેત હતૈર્ લોકસ્તેષુ પિણ્ડઃ પ્રશસ્યતે

:ન્
1 પરિવેશયેદિતિ ખ..
2 તથૈવ સુપ્રવર્તનમિતિ જ.. , ટ.. ચ
:પ્ 374
વિશેષેણોપનિષિદ્યોગૈર્ હન્યાચ્છસ્ત્રાદિના દ્વિષઃ ।અપ્_240.053અબ્।
જાતિમાત્રં દ્વિજં નૈવ હન્યાત્ સામોત્તરં વશે

પ્રલિમ્પન્નિવ ચેતાંસિ દૃષ્ટ્વાસાધુ પિબન્નિવ ।અપ્_240.054અબ્।
ગ્રસન્નિવામૃતં સામ પ્રયુઞ્જીત પ્રિયં વચઃ

મિથ્યાભિશસ્તઃ શ્રીકામ આહૂયાપ્રતિમાનિતઃ ।અપ્_240.055અબ્।
રાજદ્વેષી ચાતિકર આત્મસમ્ભાવિતસ્ તથા

વિચ્છિન્નધર્મકામાર્થઃ ક્રુદ્ધો માની વિમાનિતઃ ।અપ્_240.056અબ્।
અકારણાત્ પરિત્યક્તઃ કૃતવૈરો ઽપિ સાન્ત્વિતઃ

હૃતદ્રવ્યકલત્રશ્ ચ પૂજાર્હો ઽપ્રતિપૂજિતઃ ।અપ્_240.057અબ્।
એતાંસ્તુ ભેદયેચ્છત્રૌ સ્થિતાન્નિત્યાન્ સુશઙ્કિતાન્

આગતાન્ પૂજયેત્ કામૈર્ નિજાંશ્ ચ પ્રશમન્નયેત્ ।અપ્_240.058અબ્।
સામદૃષ્ટાનુસન્ધાનમત્યુગ્રભયદર્શનં

પ્રધાનદાનમાનં ચ ભેદોપાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।અપ્_240.059અબ્।
મિત્રં હતં કાષ્ઠમિવ ઘુણજગ્ધં વિશીર્યતે

ત્રિશક્તિર્દેશકાલજ્ઞો દણ્ડેનાસ્તં નયેદરીન્ ।અપ્_240.060અબ્।
મૈત્રીપ્રધાનં કલ્યાણબુદ્ધિં સાન્ત્વેન સાધયેત્

લુબ્ધં ક્ષીણઞ્ચ દાનેન મિત્રાનન્યોન્યશઙ્કયા ।અપ્_240.061અબ્।
દણ્ડસ્ય દર્શનાદ્દુષ્ટાન્ પુત્રભ્રાતાદિ સામતઃ

દાનભેદૈશ્ ચમૂમુખ્યાન્ યોધાન્(1) જનપદદિકાન્ ।અપ્_240.062અબ્।
સામાન્તાટવિકાન્ ભેદદણ્ડાભ્યામપરાદ્ધકાન્

દેવતાપ્રતિમાનન્તુ પૂજયાન્તર્ગતૈર્ નરૈઃ ।અપ્_240.063અબ્।
પુમાન્ સ્ત્રીવસ્ત્રસંવીતો નિશિ ચાદ્ભુતદર્શનઃ

:ન્
1 દાનભેદૈશ્ ચૈવ મુખ્યાન્ પૌરાનિતિ જ..
:પ્ 375
વેતાલોલ્કાપિશાચાનાં શિવાનાં ચ સ્વરૂપકી ।અપ્_240.064અબ્।
કામતો રૂપધારિત્વં શસ્ત્રાગ્ન્યશ્મામ્બુવર્ષણં

તમો ઽનિલો ઽનલો મેઘ ઇતિ માયા હ્ય્ અમાનુષી ।અપ્_240.065અબ્।
જઘાન કીચકં ભીમ આસ્થિતઃ સ્ત્રીરૂપતાં

અન્યાયે વ્યસને યુદ્ધે પ્રવૃત્તસ્યાનિવારણં ।અપ્_240.066અબ્।
ઉપેક્ષેયં સ્મૃતા ભ્રાતોપેક્ષિતશ્ ચ હિડિમ્બયા

મેઘાન્ધકારવૃષ્ટ્યગ્નિપર્વતાદ્ભુતદર્શનં ।અપ્_240.067અબ્।
દરસ્થાનં ચ સૈન્યાનાં દર્શનં ધ્વજશાલિનાં

છિન્નપાટિતભિન્નાનાં સંસૃતાનાં ચ દર્શનં ।અપ્_240.068અબ્।
ઇતીન્દ્રજાલં દ્વિષતામ્ભોત્યર્થમુપકલ્પયેત્