Agni Purana · Chapter 24
:e ity ādimahāpurāṇe āgneye ādimūrtyādipūjāvidhirnāma
trayoviṃśo 'dhyāyaḥ
% Chapter {24}
:ś atha caturviṃśo 'dhyāyaḥ
kuṇḍanirmāṇādividhiḥ
nārada uvāca
agnikāryaṃ pravakṣyāmi yena syātsarvakāmabhāk /AP_24.001ab/
caturabhyadhikaṃ viṃśamaṅgulaṃ caturasrakaṃ
sūtreṇa sūtrayitvā tu kṣetraṃ tāvat khanetsamaṃ /AP_24.002ab/
khātasya mekhalā kāryā tyaktvā caivāṅguladvayaṃ
sattvādisañjñā(1) pūrvāśā dvādaśāṅgulamucchritā /AP_24.003ab/
aṣṭāṅgulā dvyaṅulātha caturaṅgulavistṛtā
yonirdaśāṅgulā ramyā ṣaṭcaturdvyaṅgulāgragā /AP_24.004ab/
kramānnimnā tu kartavyā paścimāśāvyavasthitā
aśvatthapatrasadṛśī kiñcit kuṇḍe niveśitā /AP_24.005ab/
turyāṅgulāyatā nālaṃ pañcadaśāṅgulāyataṃ
mūlantu tryaṅgulaṃ(2) yonyā agraṃ tasyāḥ ṣaḍaṅgulaṃ /AP_24.006ab/
lakṣaṇañcaikahastasya dviguṇaṃ dvikarādiṣu
ekatrimekhalaṃ kuṇḍaṃ vartulādi vadāmyahaṃ /AP_24.007ab/
:n
1 sadmādisañjñā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 malantu dvyaṅgulamiti ga,cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 59
kuṇḍārdhe tu sthitaṃ sūtraṃ koṇe yadatiricyate
tadardhaṃ diśi saṃsthāpya bhrāmitaṃ vartulaṃ bhavet /AP_24.008ab/
kuṇḍārdhaṃ koṇabhāgārdhaṃ diśiścottarato vahiḥ
pūrvapaścimato yatnāllāñchayitvā tu madhyataḥ /AP_24.009ab/
saṃsthāpya bhrāmitaṃ kuṇḍamardhacandraṃ bhavet śubhaṃ
padmākāre dalāni syurmekhalānāntu vartule /AP_24.010ab/
bāhudaṇḍapramāṇantu homārthaṃ kārayet srucaṃ
saptapañcāṅgulaṃ vāpi caturasrantu kārayet /AP_24.011ab/
tribhāgena bhavedgartaṃ madhye vṛttaṃ suśobhanam
tiryagūrdhvaṃ samaṃ khātādvahirardhantu śodhayet /AP_24.012ab/
aṅgulasya caturthāṃśaṃ śeṣārdhārdhaṃ tathāntataḥ
khātasya mekhalāṃ ramyāṃ śeṣārdhena tu kārayet /AP_24.013ab/
kaṇṭhaṃ tribhāgavistāraṃ aṅguṣṭhakasamāyataṃ
sārdhamaṅguṣṭhakaṃ vā syāttadagre tu mukhaṃ bhavet /AP_24.014ab/
caturaṅgulavistāraṃ pañcāṅgulamathāpi vā
trikaṃ dvyaṅgulakaṃ tat syānmadhyantasya suśobhanam /AP_24.015ab/
āyāmastatsamastasya madhyanimnaḥ suśobhanaḥ
śuṣiraṃ kaṇṭhadeśe syādviśed yāvat kanīyasī /AP_24.016ab/
śeṣakuṇḍantu kartavyaṃ yathāruci vicitritaṃ
sruvantu hastamātraṃ syāddaṇḍakena samanvitaṃ (1) /AP_24.017ab/
vaṭukaṃ dvyaṅgulaṃ(2) vṛttaṃ kartavyantu suśobhanaṃ
:n
1 kuṇḍakena samanvitamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 kaṇṭhakaṃ dvyaṅgulamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ candrābhaṃ
dvyaṅgulamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 60
gopadantu yathā magnamalpapaṅke tathā bhavet /AP_24.018ab/
upalipya likhedrekhāmaṅgulāṃ vajranāsikāṃ(1)
saumyāgrā prathamā tasyāṃ rekhe pūrvamukhe tayoḥ /AP_24.019ab/
madhye tisras tathā kuryāddakṣiṇādikrameṇa tu
evamullikhya cābhyukṣya praṇavena tu mantravit /AP_24.020ab/
viṣṭaraṃ kalpayettena tasmin śaktintu vaiṣṇavīṃ
alaṃ kṛtvā mūrtimatīṃ kṣipedagniṃ hariṃ smaran /AP_24.021ab/
prādeśamātrāḥ samidho datvā parisamuhya taṃ
darbhaistridhā paristīrya pūrvādau tatra pātrakaṃ /AP_24.022ab/
āsādayedidhmavahnī bhūmau ca śrukśruvadvayaṃ
ājyasthālī carusthālī kuśājyañca praṇītayā /AP_24.023ab/
prokṣayitvā prokṣaṇīñca gṛhītvāpūrya vāriṇā
pavitrāntarhite haste pariśrāvya ca tajjalaṃ /AP_24.024ab/
prāṅnītvā prokṣaṇīpātraṇ jyotiragre nidhāya ca
tadadbhistriś ca samprokṣya iddhmaṃ vinyasya cāgrataḥ /AP_24.025ab/
praṇītāyāṃ supuṣpāyāṃ viṣṇuṃ dhyātvottareṇa ca
ājyasthālīmathājyena sampūryāgre nidhāya ca /AP_24.026ab/
samplavotpavanābhyāntu kuryādājyasya saṃskṛtiṃ
akhaṇḍitāgrau nirgarbhau kuśau prādeśamātrakau /AP_24.027ab/
tābhyāmuttānapāṇibhyāmaṅguṣṭhānāmikena tu
ājyaṃ tayostu saṅgṛhya dvirnītvā triravāṅkṣipet(2) /AP_24.028ab/
sruksruvau cāpi saṅgṛhya tābhyāṃ prakṣipya vāriṇa
:n
1 rudranāsikāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ vaktranāsikāmiti ṅa,
cihnitapustakapāṭhaḥ
2 ādyaṃ tayostu sampūjya trīn vārānūrdhvamutkṣipediti ṅa,
cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 61
pratapya darbhaiḥ sammṛjya punaḥ prakṣyālya caiva hi /AP_24.029ab/
niṣṭapya sthāpayitvā(1) tu praṇavenaiva sādhakaḥ
praṇavādinamontena paścāddhomaṃ samācaret /AP_24.030ab/
garbhādhānādikarmāṇi yāvadaṃśavyavasthayā
nāmāntaṃ vratabandhāntaṃ samāvartāvasānakam /AP_24.031ab/
adhikārāvasānaṃ vā karyādaṅgānusārataḥ
praṇavenopacārantu kuryātsarvatra sādhakaḥ /AP_24.032ab/
aṅgair homastu kartavyo yathāvittānusārataḥ
garbhādānantu prathamaṃ tataḥ puṃsavanaṃ smṛtam /AP_24.033ab/
sīmantonnayanaṃ jātakarma nāmānnaprāśanam
cūḍakṛtiṃ vratabandhaṃ vedavratānyaśeṣataḥ(2) /AP_24.034ab/
samāvartanaṃ patnyā ca yogaścāthādhikārakaḥ(3)
hṛdādikramato dhyātvā ekaikaṃ karma pūjya ca /AP_24.035ab/
aṣṭāvaṣṭau tu juhuyāt pratikarmāhutīḥ punaḥ
pūrṇāhutiṃ tato dadyāt śrucā mūlena sādhakaḥ /AP_24.036ab/
vauṣaḍantena mantreṇa plutaṃ susvaramuccaran
viṣṇorvahnintu saṃskṛtya śrapayedvaiṣṇavañcarum /AP_24.037ab/
ārādhya sthiṇḍile viṣṇuṃ mantrān saṃsmṛtya saṃśrapet (4)
āsanādikrameṇaiva sāṅgāvaraṇamuttamam /AP_24.038ab/
gandhapuṣpaiḥ samabhyarcya dhyātā devaṃ surottamam
ādhāyedhmamathāghārāvājyāvagnīśasaṃsthitau /AP_24.039ab/
:n
1 niyujya sthāpayitveti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 devavratānyaśeṣata iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 yogaścāthādhikārata iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
4 mantrān santarpya saṃtrapet iti kha, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ
:p 62
vāyavyanairṛtāśādipravṛttau tu yathākramam
ājyabhāgau tato hutvā cakṣuṣī dakṣiṇottare /AP_24.040ab/
madhyetha juhuyātsarvamantrānarcākrameṇa tu
ājyena tarpayenmūrterdaśāṃśenāṅgahomakam /AP_24.041ab/
śataṃ sahasraṃ vājyādyaiḥ samidbhirvā tilaiḥ saha(1)
samāpyārcāntu homāntāṃ śucīn śiṣyānupoṣitān /AP_24.042ab/
āhūyāgre niveśyātha hy astreṇa prokṣayet paśūn
śiṣyānātmani saṃyojya avidyākarmabandhanaiḥ /AP_24.043ab/
liṅgānuvṛttaś caitanyaṃ saha liṅgena pāśitam(2)
dhyānamārgena samprokṣya vāyuvījena śodhayet /AP_24.044ab/
tato dahanavījena sṛṣṭiṃ brahmāṇḍasañjñikām
nirdagdhāṃ sakalāṃ dhyāyedbhasmakūṭanibhasthitām /AP_24.045ab/
plāvayedvāriṇā bhasma saṃsāraṃ vārmayaṃsmaret(3)AP_24.045cd/
tatra śaktiṃ nyaset paścāt pārthivīṃ bījasañjñikām /AP_24.046ab/
tanmātrābhiḥ samastābhiḥ saṃvṛtaṃ pārthivaṃ śubham
aṇḍantadudbhavandhyāyettadādhārantadātmakam /AP_24.047ab/
tanmadhye cintayenmūrtiṃ pauruṣīṃ praṇavātmikām
liṅgaṃ saṅkrāmayet paścādātmasthaṃ pūrvasaṃskṛtam (4) /AP_24.048ab/
vibhaktendriyasaṃsthānaṃ kramād vṛddhaṃ vicintayet
tatoṇḍamabdamekaṃ tu sthitvā dviśakalīkṛtam /AP_24.049ab/
:n
1 samidbhirvā tilais tathā iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 saha liṅgena darśitamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 saṃsārañcākṣayaṃ smarediti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
4 sthaṇḍile pūrvasaṃskṛtamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 63
dyāvāpṛthivyau śakale tayormadhye prajāpatim
jātaṃ dhyātvā punaḥ prokṣya praṇavena tu saṃśritam /AP_24.050ab/
mantrātmakatanuṃ kṛtvā yathānyāsaṃ puroditam
viṣṇurhastaṃ tato mūrdhni datvā dhyātvā tu vaiṣṇavam /AP_24.051ab/
evamekaṃ bahūn vāpi janitvā dhyānayogataḥ
karau saṅgṛhya mūlena netre baddhvā tu vāsasā /AP_24.052ab/
netramantreṇa mantrī tān sadanenāhatena tu
kṛtapūjo guruḥ samyak devadevasya tattvavān /AP_24.053ab/
śiṣyān puṣpāñjalibhṛtaḥ prāṅmukhānupaveśayet
arcayeyuś ca tepyevamprasūtā guruṇā harim /AP_24.054ab/
kṣiptvā puṣpāñjaliṃ tatra puṣpādibhiranantaram
amantramarcanaṃ kṛtvā(1) guroḥ pādārcanantataḥ /AP_24.055ab/
vidhāya dakṣiṇāṃ dadyāt sarvasvaṃ cārdhameva vā
guruḥ saṃśikṣayecchiṣyān taiḥ pūjyo nāmabhirhariḥ /AP_24.056ab/
viśvaksenaṃ yajedīśaṃ śaṅkhacakragadādharam
tajjapantañca tarjanyā maṇḍalasthaṃ visarjayet //57
viṣṇunirmālyamakhilaṃ viṣvaksenāya cārpayet /AP_24.058ab/
praṇītābhis tathātmānamabhiṣicya ca kuṇḍagaṃ
vahnimātmani saṃyojya viṣvaksenaṃ visarjayet /AP_24.059ab/
bubhukṣuḥ sarvamāpnoti mumukṣur līyate harau
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0