અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 24

:એ ઇત્ય્ આદિમહાપુરાણે આગ્નેયે આદિમૂર્ત્યાદિપૂજાવિધિર્નામ
ત્રયોવિંશો ઽધ્યાયઃ
% છપ્તેર્ {24}
:શ્ અથ ચતુર્વિંશો ઽધ્યાયઃ
કુણ્ડનિર્માણાદિવિધિઃ
નારદ ઉવાચ
અગ્નિકાર્યં પ્રવક્ષ્યામિ યેન સ્યાત્સર્વકામભાક્ ।અપ્_24.001અબ્।
ચતુરભ્યધિકં વિંશમઙ્ગુલં ચતુરસ્રકં

સૂત્રેણ સૂત્રયિત્વા તુ ક્ષેત્રં તાવત્ ખનેત્સમં ।અપ્_24.002અબ્।
ખાતસ્ય મેખલા કાર્યા ત્યક્ત્વા ચૈવાઙ્ગુલદ્વયં

સત્ત્વાદિસઞ્જ્ઞા(1) પૂર્વાશા દ્વાદશાઙ્ગુલમુચ્છ્રિતા ।અપ્_24.003અબ્।
અષ્ટાઙ્ગુલા દ્વ્યઙુલાથ ચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતા

યોનિર્દશાઙ્ગુલા રમ્યા ષટ્ચતુર્દ્વ્યઙ્ગુલાગ્રગા ।અપ્_24.004અબ્।
ક્રમાન્નિમ્ના તુ કર્તવ્યા પશ્ચિમાશાવ્યવસ્થિતા

અશ્વત્થપત્રસદૃશી કિઞ્ચિત્ કુણ્ડે નિવેશિતા ।અપ્_24.005અબ્।
તુર્યાઙ્ગુલાયતા નાલં પઞ્ચદશાઙ્ગુલાયતં

મૂલન્તુ ત્ર્યઙ્ગુલં(2) યોન્યા અગ્રં તસ્યાઃ ષડઙ્ગુલં ।અપ્_24.006અબ્।
લક્ષણઞ્ચૈકહસ્તસ્ય દ્વિગુણં દ્વિકરાદિષુ

એકત્રિમેખલં કુણ્ડં વર્તુલાદિ વદામ્યહં ।અપ્_24.007અબ્।
:ન્
1 સદ્માદિસઞ્જ્ઞા ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 મલન્તુ દ્વ્યઙ્ગુલમિતિ ગ,ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 59
કુણ્ડાર્ધે તુ સ્થિતં સૂત્રં કોણે યદતિરિચ્યતે

તદર્ધં દિશિ સંસ્થાપ્ય ભ્રામિતં વર્તુલં ભવેત્ ।અપ્_24.008અબ્।
કુણ્ડાર્ધં કોણભાગાર્ધં દિશિશ્ચોત્તરતો વહિઃ

પૂર્વપશ્ચિમતો યત્નાલ્લાઞ્છયિત્વા તુ મધ્યતઃ ।અપ્_24.009અબ્।
સંસ્થાપ્ય ભ્રામિતં કુણ્ડમર્ધચન્દ્રં ભવેત્ શુભં

પદ્માકારે દલાનિ સ્યુર્મેખલાનાન્તુ વર્તુલે ।અપ્_24.010અબ્।
બાહુદણ્ડપ્રમાણન્તુ હોમાર્થં કારયેત્ સ્રુચં

સપ્તપઞ્ચાઙ્ગુલં વાપિ ચતુરસ્રન્તુ કારયેત્ ।અપ્_24.011અબ્।
ત્રિભાગેન ભવેદ્ગર્તં મધ્યે વૃત્તં સુશોભનમ્

તિર્યગૂર્ધ્વં સમં ખાતાદ્વહિરર્ધન્તુ શોધયેત્ ।અપ્_24.012અબ્।
અઙ્ગુલસ્ય ચતુર્થાંશં શેષાર્ધાર્ધં તથાન્તતઃ

ખાતસ્ય મેખલાં રમ્યાં શેષાર્ધેન તુ કારયેત્ ।અપ્_24.013અબ્।
કણ્ઠં ત્રિભાગવિસ્તારં અઙ્ગુષ્ઠકસમાયતં

સાર્ધમઙ્ગુષ્ઠકં વા સ્યાત્તદગ્રે તુ મુખં ભવેત્ ।અપ્_24.014અબ્।
ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારં પઞ્ચાઙ્ગુલમથાપિ વા

ત્રિકં દ્વ્યઙ્ગુલકં તત્ સ્યાન્મધ્યન્તસ્ય સુશોભનમ્ ।અપ્_24.015અબ્।
આયામસ્તત્સમસ્તસ્ય મધ્યનિમ્નઃ સુશોભનઃ

શુષિરં કણ્ઠદેશે સ્યાદ્વિશેદ્ યાવત્ કનીયસી ।અપ્_24.016અબ્।
શેષકુણ્ડન્તુ કર્તવ્યં યથારુચિ વિચિત્રિતં

સ્રુવન્તુ હસ્તમાત્રં સ્યાદ્દણ્ડકેન સમન્વિતં (1) ।અપ્_24.017અબ્।
વટુકં દ્વ્યઙ્ગુલં(2) વૃત્તં કર્તવ્યન્તુ સુશોભનં

:ન્
1 કુણ્ડકેન સમન્વિતમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 કણ્ઠકં દ્વ્યઙ્ગુલમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ ચન્દ્રાભં
દ્વ્યઙ્ગુલમિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 60
ગોપદન્તુ યથા મગ્નમલ્પપઙ્કે તથા ભવેત્ ।અપ્_24.018અબ્।
ઉપલિપ્ય લિખેદ્રેખામઙ્ગુલાં વજ્રનાસિકાં(1)

સૌમ્યાગ્રા પ્રથમા તસ્યાં રેખે પૂર્વમુખે તયોઃ ।અપ્_24.019અબ્।
મધ્યે તિસ્રસ્ તથા કુર્યાદ્દક્ષિણાદિક્રમેણ તુ

એવમુલ્લિખ્ય ચાભ્યુક્ષ્ય પ્રણવેન તુ મન્ત્રવિત્ ।અપ્_24.020અબ્।
વિષ્ટરં કલ્પયેત્તેન તસ્મિન્ શક્તિન્તુ વૈષ્ણવીં

અલં કૃત્વા મૂર્તિમતીં ક્ષિપેદગ્નિં હરિં સ્મરન્ ।અપ્_24.021અબ્।
પ્રાદેશમાત્રાઃ સમિધો દત્વા પરિસમુહ્ય તં

દર્ભૈસ્ત્રિધા પરિસ્તીર્ય પૂર્વાદૌ તત્ર પાત્રકં ।અપ્_24.022અબ્।
આસાદયેદિધ્મવહ્ની ભૂમૌ ચ શ્રુક્શ્રુવદ્વયં

આજ્યસ્થાલી ચરુસ્થાલી કુશાજ્યઞ્ચ પ્રણીતયા ।અપ્_24.023અબ્।
પ્રોક્ષયિત્વા પ્રોક્ષણીઞ્ચ ગૃહીત્વાપૂર્ય વારિણા

પવિત્રાન્તર્હિતે હસ્તે પરિશ્રાવ્ય ચ તજ્જલં ।અપ્_24.024અબ્।
પ્રાઙ્નીત્વા પ્રોક્ષણીપાત્રણ્ જ્યોતિરગ્રે નિધાય ચ

તદદ્ભિસ્ત્રિશ્ ચ સમ્પ્રોક્ષ્ય ઇદ્ધ્મં વિન્યસ્ય ચાગ્રતઃ ।અપ્_24.025અબ્।
પ્રણીતાયાં સુપુષ્પાયાં વિષ્ણું ધ્યાત્વોત્તરેણ ચ

આજ્યસ્થાલીમથાજ્યેન સમ્પૂર્યાગ્રે નિધાય ચ ।અપ્_24.026અબ્।
સમ્પ્લવોત્પવનાભ્યાન્તુ કુર્યાદાજ્યસ્ય સંસ્કૃતિં

અખણ્ડિતાગ્રૌ નિર્ગર્ભૌ કુશૌ પ્રાદેશમાત્રકૌ ।અપ્_24.027અબ્।
તાભ્યામુત્તાનપાણિભ્યામઙ્ગુષ્ઠાનામિકેન તુ

આજ્યં તયોસ્તુ સઙ્ગૃહ્ય દ્વિર્નીત્વા ત્રિરવાઙ્ક્ષિપેત્(2) ।અપ્_24.028અબ્।
સ્રુક્સ્રુવૌ ચાપિ સઙ્ગૃહ્ય તાભ્યાં પ્રક્ષિપ્ય વારિણ

:ન્
1 રુદ્રનાસિકામિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ વક્ત્રનાસિકામિતિ ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 આદ્યં તયોસ્તુ સમ્પૂજ્ય ત્રીન્ વારાનૂર્ધ્વમુત્ક્ષિપેદિતિ ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 61
પ્રતપ્ય દર્ભૈઃ સમ્મૃજ્ય પુનઃ પ્રક્ષ્યાલ્ય ચૈવ હિ ।અપ્_24.029અબ્।
નિષ્ટપ્ય સ્થાપયિત્વા(1) તુ પ્રણવેનૈવ સાધકઃ

પ્રણવાદિનમોન્તેન પશ્ચાદ્ધોમં સમાચરેત્ ।અપ્_24.030અબ્।
ગર્ભાધાનાદિકર્માણિ યાવદંશવ્યવસ્થયા

નામાન્તં વ્રતબન્ધાન્તં સમાવર્તાવસાનકમ્ ।અપ્_24.031અબ્।
અધિકારાવસાનં વા કર્યાદઙ્ગાનુસારતઃ

પ્રણવેનોપચારન્તુ કુર્યાત્સર્વત્ર સાધકઃ ।અપ્_24.032અબ્।
અઙ્ગૈર્ હોમસ્તુ કર્તવ્યો યથાવિત્તાનુસારતઃ

ગર્ભાદાનન્તુ પ્રથમં તતઃ પુંસવનં સ્મૃતમ્ ।અપ્_24.033અબ્।
સીમન્તોન્નયનં જાતકર્મ નામાન્નપ્રાશનમ્

ચૂડકૃતિં વ્રતબન્ધં વેદવ્રતાન્યશેષતઃ(2) ।અપ્_24.034અબ્।
સમાવર્તનં પત્ન્યા ચ યોગશ્ચાથાધિકારકઃ(3)

હૃદાદિક્રમતો ધ્યાત્વા એકૈકં કર્મ પૂજ્ય ચ ।અપ્_24.035અબ્।
અષ્ટાવષ્ટૌ તુ જુહુયાત્ પ્રતિકર્માહુતીઃ પુનઃ

પૂર્ણાહુતિં તતો દદ્યાત્ શ્રુચા મૂલેન સાધકઃ ।અપ્_24.036અબ્।
વૌષડન્તેન મન્ત્રેણ પ્લુતં સુસ્વરમુચ્ચરન્

વિષ્ણોર્વહ્નિન્તુ સંસ્કૃત્ય શ્રપયેદ્વૈષ્ણવઞ્ચરુમ્ ।અપ્_24.037અબ્।
આરાધ્ય સ્થિણ્ડિલે વિષ્ણું મન્ત્રાન્ સંસ્મૃત્ય સંશ્રપેત્ (4)

આસનાદિક્રમેણૈવ સાઙ્ગાવરણમુત્તમમ્ ।અપ્_24.038અબ્।
ગન્ધપુષ્પૈઃ સમભ્યર્ચ્ય ધ્યાતા દેવં સુરોત્તમમ્

આધાયેધ્મમથાઘારાવાજ્યાવગ્નીશસંસ્થિતૌ ।અપ્_24.039અબ્।
:ન્
1 નિયુજ્ય સ્થાપયિત્વેતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 દેવવ્રતાન્યશેષત ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 યોગશ્ચાથાધિકારત ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 મન્ત્રાન્ સન્તર્પ્ય સંત્રપેત્ ઇતિ ખ, ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ
:પ્ 62
વાયવ્યનૈરૃતાશાદિપ્રવૃત્તૌ તુ યથાક્રમમ્

આજ્યભાગૌ તતો હુત્વા ચક્ષુષી દક્ષિણોત્તરે ।અપ્_24.040અબ્।
મધ્યેથ જુહુયાત્સર્વમન્ત્રાનર્ચાક્રમેણ તુ

આજ્યેન તર્પયેન્મૂર્તેર્દશાંશેનાઙ્ગહોમકમ્ ।અપ્_24.041અબ્।
શતં સહસ્રં વાજ્યાદ્યૈઃ સમિદ્ભિર્વા તિલૈઃ સહ(1)

સમાપ્યાર્ચાન્તુ હોમાન્તાં શુચીન્ શિષ્યાનુપોષિતાન્ ।અપ્_24.042અબ્।
આહૂયાગ્રે નિવેશ્યાથ હ્ય્ અસ્ત્રેણ પ્રોક્ષયેત્ પશૂન્

શિષ્યાનાત્મનિ સંયોજ્ય અવિદ્યાકર્મબન્ધનૈઃ ।અપ્_24.043અબ્।
લિઙ્ગાનુવૃત્તશ્ ચૈતન્યં સહ લિઙ્ગેન પાશિતમ્(2)

ધ્યાનમાર્ગેન સમ્પ્રોક્ષ્ય વાયુવીજેન શોધયેત્ ।અપ્_24.044અબ્।
તતો દહનવીજેન સૃષ્ટિં બ્રહ્માણ્ડસઞ્જ્ઞિકામ્

નિર્દગ્ધાં સકલાં ધ્યાયેદ્ભસ્મકૂટનિભસ્થિતામ્ ।અપ્_24.045અબ્।
પ્લાવયેદ્વારિણા ભસ્મ સંસારં વાર્મયંસ્મરેત્(3)અપ્_24.045ચ્દ્।
તત્ર શક્તિં ન્યસેત્ પશ્ચાત્ પાર્થિવીં બીજસઞ્જ્ઞિકામ્ ।અપ્_24.046અબ્।
તન્માત્રાભિઃ સમસ્તાભિઃ સંવૃતં પાર્થિવં શુભમ્

અણ્ડન્તદુદ્ભવન્ધ્યાયેત્તદાધારન્તદાત્મકમ્ ।અપ્_24.047અબ્।
તન્મધ્યે ચિન્તયેન્મૂર્તિં પૌરુષીં પ્રણવાત્મિકામ્

લિઙ્ગં સઙ્ક્રામયેત્ પશ્ચાદાત્મસ્થં પૂર્વસંસ્કૃતમ્ (4) ।અપ્_24.048અબ્।
વિભક્તેન્દ્રિયસંસ્થાનં ક્રમાદ્ વૃદ્ધં વિચિન્તયેત્

તતોણ્ડમબ્દમેકં તુ સ્થિત્વા દ્વિશકલીકૃતમ્ ।અપ્_24.049અબ્।
:ન્
1 સમિદ્ભિર્વા તિલૈસ્ તથા ઇતિ ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 સહ લિઙ્ગેન દર્શિતમિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 સંસારઞ્ચાક્ષયં સ્મરેદિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 સ્થણ્ડિલે પૂર્વસંસ્કૃતમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 63
દ્યાવાપૃથિવ્યૌ શકલે તયોર્મધ્યે પ્રજાપતિમ્

જાતં ધ્યાત્વા પુનઃ પ્રોક્ષ્ય પ્રણવેન તુ સંશ્રિતમ્ ।અપ્_24.050અબ્।
મન્ત્રાત્મકતનું કૃત્વા યથાન્યાસં પુરોદિતમ્

વિષ્ણુર્હસ્તં તતો મૂર્ધ્નિ દત્વા ધ્યાત્વા તુ વૈષ્ણવમ્ ।અપ્_24.051અબ્।
એવમેકં બહૂન્ વાપિ જનિત્વા ધ્યાનયોગતઃ

કરૌ સઙ્ગૃહ્ય મૂલેન નેત્રે બદ્ધ્વા તુ વાસસા ।અપ્_24.052અબ્।
નેત્રમન્ત્રેણ મન્ત્રી તાન્ સદનેનાહતેન તુ

કૃતપૂજો ગુરુઃ સમ્યક્ દેવદેવસ્ય તત્ત્વવાન્ ।અપ્_24.053અબ્।
શિષ્યાન્ પુષ્પાઞ્જલિભૃતઃ પ્રાઙ્મુખાનુપવેશયેત્

અર્ચયેયુશ્ ચ તેપ્યેવમ્પ્રસૂતા ગુરુણા હરિમ્ ।અપ્_24.054અબ્।
ક્ષિપ્ત્વા પુષ્પાઞ્જલિં તત્ર પુષ્પાદિભિરનન્તરમ્

અમન્ત્રમર્ચનં કૃત્વા(1) ગુરોઃ પાદાર્ચનન્તતઃ ।અપ્_24.055અબ્।
વિધાય દક્ષિણાં દદ્યાત્ સર્વસ્વં ચાર્ધમેવ વા

ગુરુઃ સંશિક્ષયેચ્છિષ્યાન્ તૈઃ પૂજ્યો નામભિર્હરિઃ ।અપ્_24.056અબ્।
વિશ્વક્સેનં યજેદીશં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

તજ્જપન્તઞ્ચ તર્જન્યા મણ્ડલસ્થં વિસર્જયેત્ ॥57

વિષ્ણુનિર્માલ્યમખિલં વિષ્વક્સેનાય ચાર્પયેત્ ।અપ્_24.058અબ્।
પ્રણીતાભિસ્ તથાત્માનમભિષિચ્ય ચ કુણ્ડગં

વહ્નિમાત્મનિ સંયોજ્ય વિષ્વક્સેનં વિસર્જયેત્ ।અપ્_24.059અબ્।
બુભુક્ષુઃ સર્વમાપ્નોતિ મુમુક્ષુર્ લીયતે હરૌ