Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 81100

yānyeva kāmadhātāvavyañjanaiarupapādukaiḥ
[048|11]
ekamuttare
[048|12]
rūpadhātorārūpyadhāturuttaraḥ /
samāpattitaśca paratvādupapattitaśca pradhānataratvāt /
[048|13]
tasmin ekameva jīvitendriyaṃ vipākaḥ prathamato labhyate nānyat /
[048|14]
ukto lābhaḥ /
[048|15]
tyāga idānīṃ vaktavyaḥ /
kasmindhātau mriyamāṇaḥ katīndriyāṇi nirodhayatīti
[048|16]
nirodhayatyuparamānnārūpye jīvitam manaḥ /
[048|17]
upekṣāṃ caiva rūpe 'ṣṭau
[048|18]
rūpadhātau mriyalmāṇo 'ṣṭau nirodhayati /
tāni ca trīṇi cakṣurādīni pañca /
[048|18-048|19]
sarve hyupapādukāḥ samagrendriyā upapadyante mriyante ca /
[048|20]
kāme daśa navāṣṭau vā
[048|21]
kāmadhātau mriyamāṇa ubhayavyañjanī daśendriyāṇi nirodhayati /
[048|21-048|22]
tāni cāṣṭau strī puruṣendriye ca /
[048|22]
ekavyañjano nava /
avyañjano 'ṣṭau /
sakṛnmaraṇa eṣa nyāyaḥ /
[048|23]
kramamṛtyau tu catvāri /
[048|24]
krameṇa tu mriyamāṇaścatvārīndriyāṇi nirodhayati /
kāyajīvitamanaupekṣendriyāṇi /
[048|25]
nahyeṣāṃ pṛthagnirodhaḥ /
eṣa ca nyāyaḥ kliṣṭāvyākṛtacittasya maraṇe veditavyaḥ /

[048|26]
yadā tu kuśale cetasi sthito mriyate tadā
[049|01]
ṣubhe sarvatra pañca ca /
[049|02]
kuśale cetasi mriyamāṇaḥ sarvatra yathoktamindriyāṇi nirodhayati /
[049|02-049|03]
śraddhādīni ca pañcādhikāni /
[049|03]
eṣāṃ kuśale cetasyavaśyaṃbhāvaḥ /
[049|03-049|04]
evamārūpyeṣvaṣṭau nirodhayati rūpeṣu trayodaśāeti vistareṇa gaṇanīyam /
[049|05]
indriyaprakaraṇe sarva indriyadharmā vicāryante /
[049|05-049|06]
atha katamacchrāmaṇyaphalaṃ katibhirindriyaiḥ prāpyate /
[049|07]
navāptirantya phalayoḥ
[049|08]
navabhirindriyaiḥ praptirantyaphalayoḥ /
ke punarantye /
srota āpattiphalamarhattvaṃ ca /
[049|09]
ke madhye /
sakṛdāgāmiphalamanāgāmiphalaṃ ca /
[049|09-049|10]
tatra srota āpattiphalasya śraddhādibhirājñātāvīndriyavarjyairmanaupekṣendriyābhyāṃ ceti navabhiḥ /
[049|10-049|11]
ājñāsyāmīndriyamānantaryamārge veditavyamājñendriyaṃ ca vimuktimārge /
[049|11-049|12]
ubhābhyāṃ hi tasya prāptirvisaṃyiogaprāpterāvāhakasanniśrayatvādyathākramam /
[049|12-049|13]
arhattvamasya punaḥ śraddhādibhirājñāsyāmīndriyavarjyairmanaindriyeṇa sukhasaumanasyopekṣendriyāṇāṃ cānyatameneti navabhiḥ /
[049|14]
saptāṣṭnavabhirdvayoḥ
[049|15]
sakṛdāgāmyanāgāmiphalayoḥ pratyekaṃ saptabhiraṣṭabhirnavabhiṣcendriyaiḥ prāptiḥ /
[049|15-049|16]
kathaṃ kṛtvā /
[049|16-049|17]

sakṛdāgāmiphalaṃ tāvadyadyānupūrvikaḥ prāpnoti sa ca laukikena mārgeṇa tasya saptabhirindriyaiḥ prāptiḥ /
[049|17]
pañcabhiḥ śraddhādibhirupekṣāmanaindriyābhyāṃ ceti /
[049|17-049|18]
atha lokottareṇa mārgeṇa tasyāṣṭabhirindriyai praptiḥ /
[049|18]
ājñendriyamaṣṭamaṃ bhavati /
[049|18-049|19]
atha bhūyovītarāgaḥ prāpnoti tasya navabhiryeneva srota āpattiphalasya /
[049|19-049|20]
anāgāmiphalaṃ yadyānupūrvikaḥ prāpnoti sa ca laukikena mārgeṇa tasya saptabhirindriyaiḥ prāptiḥ /
[049|21]
yathā sakṛdāgāmiphalasya /
[049|21-049|22]
atha lokottareṇa mārgeṇa tasyāṣṭabhistathaiva /
[049|22]
atha vītarāgaḥ prāpnoti tasya navabhiḥ /
[049|22-049|23]
yathā srota āpattiphalasya /
04923-04923]
ayaṃ tu viśeṣaḥ /
[049|23-049|24]
sukhasaumanasyopekṣendriyāṇāmanyatamaṃ bhavati /
[049|24]
niśrayaviśeṣāt /
[049|24-049|26]
yadāpyayamānupūrviko navame vimūktimārge tīkṣṇenriyatvā ddhyānaṃ praviśāti laukikena mārgeṇa tadāpyaṣṭābhirindriyairanāgāmiphalaṃ prāpnoti /
[049|26]
tatrahi navame vimuktimārge saumanasyendriyamaṣṭamaṃ /
[049|26-049|27]
bhavatyānantaryamārge tūpekṣendriyameva nityamubhābhyāṃ ca tasya prāptiḥ /
[049|27-049|28]
atha lokottareṇa praviśāti tasya navabhirindriyaiḥ prāptiḥ /
[049|28]
ājñenriyaṃ navamaṃ bhavati /
[049|28-050|01]
yattarhyabhidharma uktaṃ "katibhirindriyairarhattvaṃ prapnotītyāha ekādaśbhhiriti" /
[050|01-050|02]
tat kathaṃ navabhirityucyate /
[050|02]

navabhireva tat prāpnoti /
[050|03]
ekādaśabhirarhattavamuktaṃ tvekasya saṃbhavāt /
[050|04-050|05]
asti saṃbhavo yadekaḥ pudgalaḥ parihāya parihāya sukhasaumanasyīpekṣābhirarhattvaṃ prāpnuyādata ekādaśabhirityuktam /
[050|05-050|06]
natu khalu saṃbhavo 'sti sukhādīnāmekasmin kāle /
[050|06]
kathamanāgābhino 'pyeṣa prasaṅgo na bhavati /
[050|06-050|07]
nahyasau parihīṇaḥ kadācitsukhendriyeṇa prāpnnoti na ca vītarāgapūrvī parihīyate /
[050|07-050|08]
tadvairāgyasya dvimārgaprāpaṇāt /
[050|09]
idaṃ vicāryate/
katamenendriyeṇa samanvāgataḥ katibhiḥ avaśyaṃ samanvāgato bhavati /
[050|10]
tatra
[050|11]
upekṣājīvitamanoyukto 'vaśyaṃ trayānvitaḥ
[050|12-050|13]
ya eṣāmupekṣādīnāmanyatamena samanvāgataḥ so 'vaśyaṃ tribhirindriyaiḥ samanvāgato bhavatyebhireva /
[050|13]
nahyeṣāmanyo 'ynena vinā samanvāgamaḥ /
śeṣaistvaniyamaḥ /
[050|13-050|14]
syātsamanvāgataḥ syādasamanvāgataḥ /
[050|14-050|15]
tatra tāvaccakṣuḥśrotraghrāṇajihvendriyai rārūpyopapanno na samanvāgataḥ /
[050|15]
kāmadhātau ca yenāpratilabdhavihīnāni /
[050|15-050|16]
kāyendriyeṇārūpyopapanno na samanvāgataḥ /
[050|16]
strīndriyeṇa rūpārūpyopapannaḥ /
kāmadhatau yenāpratilabdhavihīnam /
[050|16-050|17]
evaṃ puruṣendriyeṇa /
[050|17]
sukhendriyeṇa caturdhyānārūpyopapannaḥ pṛthagjano na samanvāgataḥ /

[050|18]
saumanasyendriyeṇa tṛtīyacaturthadhyānārūpyopapannaḥ pṛthagjana eva /
[050|18-050|19]
duḥkhendriyeṇa rūpārūpyopapannaḥ /
[050|19]
daurmanasyena kāmavītarāgaḥ /
[050|19-050|20]
śraddhādibhiḥ samucchinnakuśalamūlaḥ /
[050|20]
ājñāsyāmīndriyeṇa pṛthagjanaphalathānasamanvāgatāḥ /
[050|20-050|21]
ājñendriyeṇa pṛthagjanadarśanāśaikṣamārgasthāḥ /
[050|21]
ājñātāvīndriyeṇa pṛthagjanaśaikṣaikṣyā asamanvāgatāḥ /
[050|22]
apratipiddhāsvavasthāsu yathoktasamanvāgato veditavyaḥ /
[050|23]
caturbhiḥ sukha kāyābhyāṃ
[050|24-050|25]
yaḥ sukhendriyeṇa samanvāgataḥ so 'vaśyaṃ caturbhirindriyaistaiśca tribhirupekṣādibhiḥ sukhendriyeṇa ca /
[050|25]
yaḥ kāyendriyeṇa so 'pi caturbhistaiśca tribhiḥ kāyendriyeṇa ca /
[051|01]
pañcabhiścakṣurādimān /
[051|02]
yaścakṣurindriyeṇa so 'vaśyaṃ pañcabhirupekṣājīvitamanaḥ kāyendriyaistena ca/
[051|02-051|03]
evaṃ śrotraghrāṇajihvendriyairveditavyam /
[051|04]
saumanasyī ca
[051|05]
yaścāpi saumanasyendriyeṇa so 'vaśyaṃ pañcabhirupekṣājīvitamanaḥsukhasaumanasyaiḥ /
[051|06]
dvitīyadhyānajastṛtīyadhyānālābhī katamena sukhendriyeṇa samanvāgato bhavati /
[051|07]
kliṣṭena tṛtīyadhyānabhūmikena /
[051|08]
duḥkhī tu saptabhiḥ /
[051|09]
yo duḥkhendriyeṇa so 'vaśyaṃ saptabhiḥ kāyajīvitamanobhiścaturbhirvedanendriyaiḥ /

[051|10]
strīndriyādimān
[051|11]
aṣṭābhiḥ
[051|12]
yaḥ strīndriyeṇa samanvāgataḥ so 'vaśyamaṣṭabhiḥ taiśca saptabhiḥ strīndriyeṇaca /
[051|13]
ādiśabdena puruṣendriyadaurmanasyaśaraddhādīnāṃ saṃgrahaḥ /
[051|13-051|14]
tadvānapi pratyekamaṣṭābhiḥ samanvāgato bhavati /
[051|14]
taiśca saptabhiraṣṭamena ca puruṣendriyeṇa /
evaṃ daurmanasyendriyeṇa /
[051|14-051|15]
śraddhādimāṃstu taiśca pañcabhirupekṣājīvitamanobhiśca /
[051|16]
ekādaśabhistvājñājñātendriyānvitaḥ /
[051|17]
ājñāta indriyamājñātendriyam /
[051|17-051|18]
ya ājñātendriyeṇa samanvāgataḥ so 'vaśyamekādaśabhiḥ sukhasaumanasyopekṣājīvitamanaśraddhādibahirājñendriyeṇa ca /
[051|19]
evamājñā tāvīndriyeṇāpi /
taireva daśabhirājñātāvīndriyeṇa ca /
[051|20]
ājñāsyāmīndriyopetastrayodaśabhiranvitaḥ
[051|21]
katamaistrayodaśabhiḥ /
[051|21-051|22]
manojīvitakāyendriyaiḥ catasṛbhirvedanābhiḥ śraddhādibhirājñāsyāmīndriyeṇa ca //
[051|23]
atha yaḥ srvālpaiḥ samanvāgataḥ sa kiyadbhirindriyaiḥ /
[051|24]
sarvālpairniḥśubho 'ṣṭābhirvinmanaḥkāyajīvitaiḥ /
[051|25]
yuktaḥ
[051|26]
samucchinnakuśamūlo niḥśubhaḥ /
sa sarvālpairaṣṭābhirindriyaiḥ samanvāgataḥ /
[051|26-052|01]

pañcabhirvedanādibhiḥ kāyamanojīvitaiśca /
[052|01]
vedanā hi vit vedayata iti kṛtvā /
vedanaṃ vā vit /
[052|02]
yathā saṃpadanaṃ saṃpat /
yathā ca niḥśāubhaḥ sarvālpairaṣṭābhirindriyairyuktaḥ
[052|03]
bālastathārūpye
[052|04]
bāla iti pṛthagjanasyākhyā /
katamairaṣṭābhiḥ /
[052|05]
upekṣāyurmanaḥśubhaiḥ
[052|06]
upekṣājīvitamanobhiḥ śraddhādibhiśca //
[052|06-052|07]
ekāntakuśalatvāt śraddhādīni śubhagrahaṇena gṛhyante /
[052|07]
ājñāsyāmīndriyādīnāmapi grahaṇaprasaṅgaḥ /
na /
[052|07-052|08]
aṣṭādhikārād dvālādhikārācca //
[052|09]
atha yaḥ sarvabahubhirindriyaiḥ samanvāgataḥ sa kiyadbhiḥ /
[052|10]
bahubhiryukta ekānnaviṃāśatyā 'malavarjitaiḥ /
[052|11]
anā sravaṇi trīṇi varjayitvā /
sa punaḥ /
[052|12]
dviliṅgaḥ
[052|13]
dvivyañjano yaḥ samagrendriyaḥ ekānnaviṃśatyā samanvāgataḥ /
kaścāparaḥ /
[052|14]
āryo rāgī
[052|15]
avītarāgo 'pi śaikṣaḥ sarvabahubhirekānnaviṃśatyā samanvāgataḥ /
[052|16]

ekaliṅgadvayamalavarjitaiḥ
[052|17]
ekaṃ vyañjanaṃ dve cānāsrave varjayitvā /
ājñātāvīndriyaṃ dvayośācānyatarat /
[052|17-052|18]
ukta indriyāṇāṃ dhātuprabhedaprasaṅgenāgatānāṃ vistareṇa prabhedaḥ /
[052|19]
idamidānīṃ vicāryate /
[052|19-052|20]
kimete saṃskṛtā dharmā yathā bhinnalakṣaṇā evaṃ bhinnotpādā utāho niyatasahotpādā api kecitsanti /
[052|20]
santītyāha /
[052|20-052|21
sarva ime dharmāḥ pañca bhavanti /
[052|21]
rūpaṃ cittaṃ caitasikāścttaviprayuktāḥ saṃskārā asaṃskṛtaṃ ca /
[052|22]
tatrāsaṃskṛtaṃ naivotpadyate /
rūpiṇāṃ tu dharmāṇāmayaṃ niyamaḥ /
[052|23]
kāme 'ṣṭadravyako 'śabdaḥ paramāṇuranindriyaḥ /
[052|24]
sarvasūkṣmo hi rūpasaṃghātaḥ paramāṇur ity ucyāte /
yato nānyataro vijñāyeta /
[052|24-052|25]
sa kāma ghātāvaśabdako 'nindriyaścāṣṭadravyaka utpadyate nānyatamena hīnaḥ/
[052|25-053|01]
aṣṭo dravyāṇicatvāri mahābhūtāni catvāri copādāyarūpāṇi rūpagandharasaspraṣṭavyāni /
[053|01-053|02]
sendriyastu paramāṇuraśabdako navadravyaka utpadyate daśadravyako vā /
[053|02]
tatra tāvat
[053|03]
kāyendriyī navadravyaḥ
[053|04]
kāyendriyamatrāstīti so 'yaṃ kāyendriyī /
tatra navadravyāṇi /
tāni cāṣṭau kāyendriyaṃ ca /
[053|05]
daśadravyo 'parendriyaḥ

[053|06]
aparamindriyaṃ yatra paramāṇau tatra daśa dravyāṇi /
[053|06-053|07]
tānyeva nava cakṣuḥśrotraghrāṇajihvendriyāṇāṃ cānyatamam /
[053|07-053|08]
saśabdā punarete paramāṇava utpadyamānā yathākramaṃ navadaśaikādaśa dravyakā utpadyante /
[053|08-053|09]
asti hīndriyāvinirbhāgī śabdo 'pi ya upāttamahābhūtahetukaḥ /
[053|09-053|10]
kathamihāvinirbhāge bhūtānāṃ kaścideva saṃghātaḥ kaṭhina utpadyate kaścideva drava uṣṇo vā samudīraṇo vā /
[053|10-053|11]
yadyatra paṭutamaṃ prabhāvata udbhūtaṃ tasya tatropalabdhiḥ /
[053|11]
sūcītūnī kalāpasparśavat saktulavaṇacūrṇarasavacca /
[053|11-053|12]
kathaṃ punasteṣu śeṣāstitvaṃ gamyate /
[053|12]
karmataḥ saṃgrahaghṛtipaktivyūhanāt /
[053|12-053|13]
pratyayalābhe ca sati kaṭhinādīnāṃ dravaṇā dibhāvāt apsu śaityātiśayādauṣṇyaṃ gamyata ityapare /
[053|13-053|14]
avyati bhede 'pi tu syācchaityātiśayaḥ /
[053|14]
śabdavedanātiśayavat /
[053|14-053|15]
bījatas teṣu teṣāṃ bhāvo na svarūpata ityapare /
[053|15]
"santyasmin dāruskandhe vividhā dhātava"iti vacanāt /
[053|15-053|16]
kathaṃ vāyau varṇasadbhāvaḥ /
[053|16]
śraddhānīya eṣo 'rtho nānumānīyaḥ /
[053|16-053|17]
saṃspandato gandhagrahaṇāt tasya varṇāvyabhicārāt /
[053|17-053|18]
rūpadhātau gandharasayorabhāva uktastena tatratyāḥ paramāṇavaḥ ṣaṭsaptāṣṭadravyakā ityuktarūpatvāt na punarucyante /
[053|19]
kiṃ punaratra dravyameva dravyaṃ gṛhyate āhosvidāyatanam /
kiṃ cātaḥ /
[053|19-053|20]

yadi dravyameva dravyaṃ gṛhyate atyalpamidamucyate aṣṭadravyako navadaśādravyaka iti /
[053|20-053|21]
avaśyaṃ hi taddravyasaṃsthānenāpi bhavitavyam /
[053|21]
tasyāpi paramāṇusaṃcitatvāt /
[053|21-053|22]
gurutvalaghutvayoścānyatareṇa ślakṣṇatvakarkaśatvayośca /
[053|22-053|23]
śītenāpi kvacit jighatsayā pipāsayā ca /
[053|23]
athāpyāyatanadravyaṃ gṛhyate ayivahṇidamucyate aṣṭadravyaka iti /
[053|23-053|24]
caturdravyako hi vaktavyo yāvatā bhūtānyapi spraṣṭavyāyatanam /
[053|24-053|25]
kiñcidatra dravyameva dravyaṃ gṛhyate yadāśrayabhūtaṃ kiñcidatrāyatanaṃ dravyaṃ gṛhyate yadāśritabhūtam /
[053|25-053|26]
evamapi bhūyāṃsi bhūtadravyāṇi bhavantyupādāyarūpāṇāṃ pratyekaṃ bhūtacatuṣkāśritatvāt /
[054|01]
atra punarjātidravyaṃ gṛhyate /
bhūtacatuṣkāntarāṇāṃ svajātyanatikramāt /
[054|01-054|02]
kaḥ punaryatsa evaṃ vikalpena vaktum /
[054|02]
cchandato 'pi hi vācāṃ pravṛttirarthastu parīkṣyaḥ /
[054|03]
ukto rūpiṇāṃ sahotpādaniyamaḥ /
śeṣāṇāṃ vaktavyastatra tāvat /
[054|04]
cittaṃ caittāḥ sahavaśyaṃ /
[054|05]
nahyete vinā 'nyonyaṃ bhavitumutsahante /
[054|06]
sarvaṃ saṃskṛtalakṣaṇaiḥ /
[054|07]
sahāvaśyamiti varttate /
[054|07-054|08]
yatkiṃ cidutpadyate rūpaṃ cittaṃ caitasikā viprayuktā vā sarvaṃ saṃskṛtalakṣaṇaiḥ sārdhamutpadyate /
[054|09]
prāptyā vā /
[054|10-054|410]

prāptyā saha satvākhyamevotpadyate nānyaditi vikalpārtho vāśabdaḥ /
[054|11]
caittā ityucyante /
ka ime caittāḥ /
[054|12]
pañcadhā caittā mahābhūmyādibhedataḥ
[054|13-054|14]
pañca prakārāścaittā mahābhūmikāḥ kuśalamahābhūmikāḥ kleśamahābhūmikāḥ akuśalamahābhūmikāḥ parīttakleśamahābhūmikāśca /
[054|14]
bhūmirnāma gativiśayaḥ /
[054|14-054|15]
yo hi yasya gativiśayaḥ sa tasya bhūmirityucyate /
[054|15-054|16
tatra mahatī bhūmireśāmiti mahābhūmikāḥ ye sarvatra cetasi bhavanti /
[054|16]
ke punaḥ sarvatra cetasi /
[054|17-054|18]
vedanā cetanā saṃjñā cchandaḥ sparśo matiḥ smṛtiḥ /
manaskāro 'dhimokṣaśca samādhiḥ sarvacetasi
[054|19]
ime kila daśa dharmāḥ sarvatra cittakṣaṇe samagrā bhavanti /
tatra vedanā trividho 'nubhavaḥ /
[054|20]
sukho duḥkho 'duḥkhā sukhaśca /
cetanā cittābhisaṃskāro manaskarma /
[054|20-054|21]
saṃjñā saṃjñānaṃ viṣayanimittodrūha /
[054|21]
cchandaḥ karttṛkāmatā /
[054|21-054|22]
sparśa indriyaviṣayavijñānasannipātajā spṛṣṭiḥ /
[054|22]
matiḥ prajñā dharmapravicayaḥ /
[054|22-054|23]
smṛtirālambanāsaṃpramoṣaḥ /
[054|23]
manaskāraścetasa ābhogaḥ /
adhimokṣo 'dhimuktiḥ /
[054|23-054|24]
samādhiścittasyaikāgratā /

[054|24]
sūkṣmo hi cittacaittānāṃ viśeṣaḥ /
[054|24-054|25]
sa eva duḥparicchedaḥ pravāheṣvapi tāvat kiṃ punaḥ kṣaṇeṣu /
[054|25-055|02]
rūpiṇīnāmapi tāvadoṣadhīnāṃ bahurasānāṃ kāsaṃcidindriyagrāhyā rasaviśeṣā duravadhārā bhavanti kiṃ punarye dharmā arūpiṇo buddhigrāhyāḥ /
[055|02-055|03]
kuśalā mahābhūmireṣāṃ ta ime kuśala mahābhūmikā ye sarvadā kuśale cetasibhavanti /
[055|03]
ke punasta iti /
[055|04-055|05]
śraddhā 'pramādaḥ praśrabdhirupekṣā hrīrapatrapā /
mūladvayamahiṃsā ca vīryaṃ ca kuśale sadā
[055|06]
ime daśa dharmā kuśale cetasi nityaṃ bhavanti /
tatra śraddhā cetasaḥ prasādaḥ /
[055|06-055|07]
satyaratna karmaphalābhisaṃpratyaya ityapare /
[055|07]
apramādaḥ duśalānāṃ dharmāṇāṃ bhāvanāḥ /
[055|07-055|08]
kā punaste bhyo 'nyā bhāvanā /
[055|08]
yā teṣvavahitatā /
[055|08-055|09]
cetasa ārakṣeti nikāyāntarītāḥ sūtre paṭhanti /
[055|09]
praśrabdhiścittakarmaṇyatā /
nanu ca sūtre kāyapraśrabdhirapyuktā /
[055|09-055|10]
na khalu noktā /
[055|10]
sā tu yathā kāyikī vedanā tathā veditavyā /
[055|10-055|11]
kathaṃ sā bodhyaṅgeṣu yokṣyate /
[055|11]
tatra tarhi kāyakarmaṇyataiva kāyikī praśrabdhirveditavyā /
[055|11-055|12]
kathaṃ sā bodhyaṅgamitayucyate /
[055|12]

bodhyaṅgānukūlyāt /
[055|12-055|13]
sā hi kāyakarmaṇyatā cittakarmaṇyatā bodhyaṅgamāvahati /
[055|13]
asti punaḥ svacit anyatrāpyevaṃ dṛśyate /
astītyāha /
[055|13-055|14]
tadyathā prītiḥ prītisthānīyāśca dharmāḥ prītisaṃbodhyaṅgamuktaṃ bhagavatā /
[055|14-055|15]
pratighaḥ pratighanimittaṃ ca vyāpādanivaraṇamuktam /
[055|15-055|16]
samyakdṛṣṭisaṃkalpavyāyāmāśca prajñāskandha uktāḥ /
[055|16-055|17]
naca saṃkalpavyāyāmau prajñāsvabhāvau tasyāstvanuguṇāviti tāsyātvanuguṇāviti tācchaydyaṃ labhete /
[055|17-055|18]
evaṃ kāyapraśrabdhirapi bodhyaṅgānuguṇyādvodhyaṅgaśabdaṃ labhate /
[055|18]
upekṣā cittasamatā cittānābhogatā /
kathamidānīmetadyokṣyate /
[055|18-055|19]
"tatraiva citte ābhogātmako manaskāro 'nābhogātmikā copekṣe"ti /
[055|19-055|20]
nanu coktaṃ "durjñāna eṣāṃ viśeṣa" iti /
[055|20]
asti hi nāma durjñānamapi jñāyate /
[055|20-055|21]
idam tu khalvatidurjñānaṃ yadvirodhe 'pyavirodha iti /
[055|21]
anyatrābhogo 'nyatrānābhoga iti ko 'tra virodhaḥ /
[055|21-055|22]
na tarhīdānīmekālambanāḥ sarve saṃprayuktāḥ prāpnuvanti /
[055|22-055|23]
evañjātīyakamatrānyadapyāyāsyatīti yastasya nayaḥ so 'syāpi veditavyaḥ /
[055|23]
hrīrapatrāpyaṃ ca paścādvakṣyate /
[055|23-055|24]
mūladvayaṃ dve kuśalamūle alobhādveṣau /
[055|24]
amoho 'pyasti sa tu prajñātmakaḥ /
[055|24-055|25]

prajñā ca mahābhūmiketi nāsau kuśalamahābhūmika evocyate /
[055|25]
avihiṃsā aviheṭhanā /
vīryaṃ cetaso 'bhyutsāhaḥ /
[056|01]
uktāḥ kuśalā mahābhūmikāḥ /
[056|02]
mahatī bhūmirmahābhūmiḥ /
[056|02-056|03]
kleśā mahābhūmireṣāṃ ta ime kleśamahābhūmikā ye dharmāḥ sadaiva kliṣṭe cetasi bhavanti /
[056|03]
ke punaste sadaiva kliṣṭe cetasi bhavanti /
[056|04]
mohaḥ pramādaḥ kauśīdyamā śraddhyaṃ styānmuddhavaḥ /
[056|05]
kliṣṭe sadaiva
[056|06]
tatra moho nāmāvidyā 'jñānamasaṃprakhyānam /
[056|06-056|07]
pramādaḥ kuśalānāṃ dharmāṇāmabhāvanā 'pramāda vipakṣo dharmaḥ /
[056|07]
kauśīdyaṃ cetaso nābhyutsāhho vīryavipakṣaḥ /
[056|07-056|08]
āśraddhyaṃ cetaso 'prasādaḥ śraddhāvipakṣaḥ /
[056|08]
styānaṃ katamat /
[056|08-056|09]
yā kāyagurutā cittagurutā kāyākarmaṇyatā cittākarmaṇyatā /
[056|09]
kāyikaṃ satyānaṃ caitasikaṃ styānamityuktamabhidharme /
[056|10]
kathaṃ caitasiko dharmaḥ kāyika ityucyate /
yathā kāyikī vedanā /
[056|10-056|11]
auddhatyaṃ punaścetaso 'vyupaśamaḥ /
[056|11]
itīme ṣaṭ kleśamahābhūmikāḥ /
[056|11-056|12]
nanu cābhidharme daśa kleśamahābhūmikāḥ paṭhyante /
[056|12-056|13]

"āśraddhyaṃ kauśīdyaṃ muṣitasmṛtitā cetaso vikṣepaḥ avidyā asaṃprajanyamayoniśomanaskāro mithyādhimokṣa auddhatyaṃ pramādaśce" ti /
[056|14]
praptijño devānāṃ priyo na tviṣṭijñaḥ /
kā punaratreṣṭiḥ /
[056|14-056|16]
muṣitasmṛtivikṣepāsaṃprajanyāyoniśomanasikāramithyādhimokṣā mahābhūmikatvāt na kleśamahābhūmikā evāvadhāryante /
[056|16]
yathivāmohaḥ kuśalamahābhūmiko nāvadhāryate prajñāsvabhāvatvāt /
[056|17]
smṛtireva hi kliṣṭā muṣitasmṛtitā /
samādhireva kliṣṭo vikṣepa ityevamādi /
[056|18-056|19]
ata evocyate "ye mahābhūmikāḥ kleśamahābhūmikā api ta" iti /
[056|19]
catuṣkoṭikaḥ /
prathamā koṭirvedanā cetanā saṃjñā cchandaḥ sparśaśca /
[056|19-056|20]
dvitīyā 'śrāddhyaṃ kauśīdyamavidyā auddhatyaṃ pramādaśca /
[056|20-056|21]
tṛtīyā muṣitasmṛtyādayaḥ pañca kliṣṭā yaṭhoktāḥ /
[056|21]
caturthyetānākārān sthāpayitveti /
[056|21-056|22]
kecittu mithyāsamādheranyacetaso vikṣepamicchanti /
[056|22]
teṣāmanyathā catuṣkoṭikaḥ /
[056|22-056|23]
styānaṃ punariṣyate sarvakleśasaṃprayogīti kleśamahābhūmikeṣu tasyāpāṭhe kasyāparādhaḥ /
[056|23-056|24]
evaṃ tvāhuḥ paṭhitavyaṃ bhavetsamādhyanuguṇatvāttu na paṭhitam /
[056|24-056|25]
kṣiprataraṃ kila styānacaritaḥ samādhimutpādayennauddhatyacarita iti /
[056|25-056|26]
kaḥ punaḥ styānacarito yo nauddhatyacaritaḥ ko vā auddhatyacarito yo na styānacaritaḥ /
[056|26]
nahyete jātu sahacariṣṇutāṃ jahītaḥ /
[056|26-056|27]
tathāpi yadyasyādhimātraṃ sa taccarito jñātavyaḥ /
[056|27]
ataḥ ṣaḍeva kleśamahābhūmikāḥ siddhyanti /

[056|28]
ete hi sadā kleṣṭa eva cetasi bhavanti nānyatra //
[057|01]
akuśale tvāhrīkyamanapatrapā
[057|02-057|03]
akuśale tu cetasyāhrīkyamanapatrāpyaṃ ca nityaṃ bhavata ityetau dvau dharmāvakuśalamahābhūmikāvucyete /
[057|03]
tayośca paścāllakṣaṇaṃ vakṣyate /
[057|04-057|05]
krodhopanāhaśāṭhyerṣyāpradāsamrakṣamatsarāḥ /
māyāmada vihiṃsāśca parīttakleśbhūmikāḥ
[057|06-057|07]
parīttakleśā bhūmireṣāṃ ta ime parīttakleśabhūmikā avidyāmātreṇa bhāvanāheyena manobhūmikenaiva ca saṃprayogāt /
[057|07]
eṣāṃ tu nirdekśa upakleśeṣu kariṣyate /
[057|08]
uktā ime pañcaprakārāścaittāḥ /
[057|08-057|09]
anye 'pi cāniyatāḥ santi vitarkavicārakaukṛtyamiddhādayaḥ /
[057|09]
tatra vaktavyaṃ kasmiṃścitte kati caittā avaśyaṃ bhavantīti /
[057|10]
kāmāvacaraṃ tāvat pañcavidhaṃ cittam /
kuśalamakuśalam /
[057|10-057|11]
tatrākuśalaṃ dvividhamāveṇikamanyakleśasaṃprayuktaṃ ca /
[057|11-057|12]
avyākṛtaṃ dvividhaṃ nivṛtāvyākṛtam anivṛtāvyākṛtaṃ ca /
[057|12]
tatra tāvat kāmāvacaracittamavaśyaṃ savitarkaṃ savicāram /
ato 'tra
[057|13]
savitarkavicāratvāt kuśale kāmacetasi /
[057|14]
dvāviṃśatiścaitasikāḥ
[057|15]
avaśyaṃ bhavanti /
daśa mahābhūmikā daśa kuśalamahābhūmikā vitarko vicāraśca /
[057|16]
kaukṛtyamadhikaṃ kvacit

[057|17]
nahi sarvatra kuśale cetasi kaukṛtyamasti /
[057|17-057|18]
yatra tvasti tatra tadevādhikaṃ kṛtvā trayoviṃśatiścaittā bhavanti /
[057|18]
kimidaṃ kaukṛtyaṃ nāma /
kukṛtasya bhāvaḥ kaukṛtyam /
[057|19]
iha tu punaḥ kaukṛtyālambano dharmaḥ kaukṛtyamucyate cetaso vipratisāraḥ /
[057|19-057|21]
tadyathā śūnyatālalmvanaṃ vimokṣamukhṃ śūnyatetyucyate aśubhālambanaścālobho 'śubha iti /
[057|21-057|22]
loke 'pi ca dṛṣṭaḥ sthānena sthānināmatideśaḥ sarvo grāma āgataḥ sarvo deśa āgata iti /
[057|22]
sthānabhūtaṃ ca kaukṛtyaṃ vipratisārasya /
[057|22-057|23]
phale vā hetūpacāro 'yam /
[057|23-057|24]
yathoktaṃ "ṣaḍimāni sparśāyatanāni paurāṇaṃ karma veditavyami"ti /
[057|24]
yattarhi akṛtālambanaṃ tat kathaṃ kaukṛtyam /
akṛte 'pi kṛtākhyā bhavati /
[058|01]
na mayā sādhu kṛtaṃ yanna kṛtamiti /
katamat kaukṛtyaṃ kuśalam /
[058|01-058|02]
yatkuśalamakṛtvātapyate akuśalaṃ ca kṛtvā /
[058|02]
viparyayādakuśalaṃ kaukṛtyam /
[058|02-058|03]
tadetadubhayamapyubhayādhiṣṭānam /
[058|04]
āveṇike tvakuśale dṛṣṭiyukte ca viṃśātiḥ /
[058|05]
yadakuśalaṃ cittamāveṇikaṃ tatra viṃśatiścaittāḥ /
[058|05-058|06]
daśa mahābhūmikāḥ ṣaṭ kleāśamahābhūmikā dvāvakuśalamahābhūmikau vitarkovicāraśca /
[058|06-058|07]
āveṇikaṃ nāma cittaṃ yatrāvidyaiva kevalā nānyaḥ kleśo 'sti rāgādiḥ /
[058|07-058|08]

dṛṣṭiyukte 'pyakuśale viṃśatirya evāveṇike /
[058|08]
nanu ca dṛṣṭyadhikatvādeka viṃśatirbhavanti /
na bhavanti /
[058|08-058|09]
yasmānmahābhūmika eva kaścit prajñāviśeṣo dṛṣṭirityucyate /
[058|09-058|10]
tatrākuśalaṃ dṛṣṭiyuktaṃ yatra mithyādṛṣṭirvā dṛṣṭiparāmarśo vā śīlavrataparāmarśo vā /
[058|11]
kleśaiścaturbhiḥ krodhādyaiḥ kaukṛtyenaikaviṃśatiḥ
[058|12-058|13]
yatra punaścaturbhiḥ kleśaiḥ saṃprayuktamakuśalaṃ cittaṃ rāgeṇa va pratighena vā mānena vā vicikitsayā vā tatraikaviṃśatirbhavanti /
[058|13-058|14]
sa ca kleśaḥ āveṇikoktāśca viṃśatiḥ /
[058|14-058|15]
krodhādibhirapyupakleśairyathoktaiḥ saṃprayukte citte ete ca viṃśatiḥ sa copakleśa ityekaviṃśatirbhavanti /
[058|15]
kaukṛtyenāpyekaviṃśatiḥ /
[058|15-058|16]
tadeva kaukṛtyamekaviṃśatitamaṃ bhavati /
[058|16]
samāsata āveṇike cetasyakuśale dṛṣṭiyukte ca viṃśatiḥ /
[058|16-058|17]
anyakleśopakleśasaṃprayukte tvekaviṃśatiḥ /
[058|18]
nivṛte 'ṣṭadaśa
[058|19-058|18]
satkāyāntagrāhadṛṣṭisaṃprayuktaṃ cittaṃ kāmadhātau nivṛtāvyākṛtam /
[058|19-058|20]
tatrāṣṭādaśa caittāḥ /
[058|20]
daśa mahābhūmikāḥ ṣaṭ kleśamahābhūmikāḥ vitarkavicārau ca /
[058|20-058|21]
dṛṣṭiḥ pūrvavadeva nādhikā bhavati /
[058|22]
aynatra dvādaśāvyākṛte matāḥ /
[058|23]
nivṛtādanyadavyākṛtamanivṛtāvyākṛtam /
tatra dvādaśa caittā iṣṭāḥ /
[058|23-058|24]

daśa mahābhūmikā vitarkavicārau ca /
[058|24]
bahirdeśakā avyākṛtamapi kaukṛtyamicchanti /
[058|24-058|25]
teṣāṃ tatsaṃprayukte cetasi trayodaśa bhavanti /
[058|26]
middhaṃ sarvāvirodhitvādyatra syādadhikam hi tat
[058|27]
sarvairebhiryathoktai ścaitairmiddhamaviruddhaṃ kuśalākuśalāvyākṛtatvāt /
[058|27-059|01]
ato tatra tatsyāt tatrādhikaṃ tadveditavyam /
[059|01-059|02]
yatra dvāviṃśatistatra trayoviṃśatiryatra trayoviṃśatistatra caturviṃśatirityevamādi /
[059|02]
ya eva kāmadhātau caittānāṃ niyama uktaḥ
[059|03]
kaukṛtyamiddhākuśalānyādye dhyāne na santyataḥ /
[059|04]
ato yathoktāt kaukṛtyaṃ middhaṃ ca sarvathā nāsti prathame dhyāne yat kiñcidakuśalam /
[059|05]
pratighaḥ śāṭhyamadamāyāvarjyāśca krodhādaya āhrīkyānapatrāpye ca /
anyatsarva tathaiva /
[059|06]
ya eva prathame dhyāne na santi ta eva
[059|07]
dhyānāntare vitarkaśca
[059|08]
nāsti /
śeṣaṃ tathaiva /
[059|09]
vicāraścāpyataḥ param
[059|10-059|11]
dhyānāntarāt pareṇa dvitīyādiṣu dhyāneṣvārūpyeṣu ca yathāpratiṣiddhaṃ nāsti vicāraśca /
[059|11]
māyā śāṭhyaṃ cetyapiśabdāt /
śeṣaṃ tathaiva /
[059|11-059|12]
brahmaṇo hi yāvacchāṭhyaṃ paṭhyate parṣatsambandhatvānnordhvam /
[059|12-059|13]
sa hi svasyāṃ parṣadyaśvajitā bhikṣuṇā praśnaṃ pṛṣṭaḥ "kutremāni brahman catavāri mahābhūtānyapariśeṣaṃ nirudhyante" iti /

[059|13-059|14]
aprajānan kṣepamakārṣīt /
[059|14-059|15]
"ahamasmin brahmā īśvaraḥ kartā nirmātā sraṣṭā sṛjaḥ pitṛbhūto bhūtānāmi"ti /
[059|15]
uktametadyasyāṃ bhūmau yatra citte yāvantaścaittāḥ //
[059|16]
idānīṃ keṣāñcideva caittānāṃ tantravihitaṃ nānākāraṇaṃ vakṣyate /
[059|16-059|17]
āhrīkyasyānapatrāpyasya ca kiṃ nānākāraṇam /
[059|18]
ahrīragurutā
[059|19-059|20]
guṇeṣu guṇavatsu cāgauravatā apratīśatā abhayamavaśavartitā āhrīkyaṃ gauravapratidvandvo dharmaḥ //
[059|21]
avadye bhayādarśitvamatrapā /
[059|22]
avadyaṃ nāma yadvigarhitaṃ sadbhiḥ /
tatrābhayadarśitā 'napatrāpyam /
[059|22-059|23]
bhayamatrāniṣṭaṃ phalaṃ bhīyate 'smāditi /
[059|23-059|24]
kathamidaṃ vijñātavyam abhayasya darśanamabhayadarśitā āhosvit bhayasyādarśanam /
[059|24]
kiṃ cātaḥ /
[059|24-059|25]
abhayasya darśanaṃ cet prajñā vijñāsyate bhayasyādarśanaṃ cedavidyā vijñāsyate /
[059|25]
naiva hi darśanaṃ darśitā nāpyadarśanamadarśitā /
kiṃ tarhi /
[059|25-059|26]
yastayornimittamupakleśastaccānapatrāpyamiti /
[059|26]
anye punarāhuḥ /
[059|26-060|01]
ātmāpekṣayā doṣairalajjana māhrīkyaṃ parāpekṣayā 'napatrāpyamiti /
[060|01]
evamapi dve apekṣe yugapat kathaṃ setsyataḥ /
[060|01-060|03]
na khalūcyate yugapadātmānaṃ paraṃ cāpekṣata ityapi tvastyasau kadācidalajjā yā ātmānamapekṣamāṇasyāpi pravartate sā āhrīkyam /

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc