Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 6180

"na kāyasyādharaṃ śrotramūrdhvaṃ śabdo na ca śruteḥ /
vijñānaṃ cāsya śabdastu kāyasyobhe ca sarvataḥ //"iti
[036|07]
vistareṇa yojyam /
[036|08]
trayāṇāṃ tu sarvameva svabhūmikam /
[036|09]
ghrāṇajihvākāyadhātūnāṃ kāyaviṣayavijñānāni svabhūmikānyeva /
[036|09-036|10]
ityutsargaviśeṣeṇa kṛtvā punarviśeṣaṇārthamapavāda ārabhyate /
[036|11]
kāyavijñānamadharasvabhūmi
[036|12]
kāyaḥ kāyadhātuḥ spraṣṭavyaṃ ca svabhūmikānyeva nityaṃ bhavanti /
[036|12-036|13]
kāyavijñānaṃ tu keṣāñcit svabhūmikaṃ yathākāmadhātuprathamadhyānopapannāṃ /
[036|13-036|14]
keṣāñcidadharabhūmikaṃ yathā dvitīyādidhyānopapannānāmiti /
[036|15]
aniyataṃ manaḥ
[036|16-036|17]
kadācit kāyamanovijñānadharmaiḥ samānabhūmikaṃ mano bhavati kadācidūrdhvādhobhūmikam /
[036|17-036|19]
pañcabhūmike 'pi hi kāye sarvabhūmikāni mana ādīni bhavanti samāpattyupapattikāle yathāyogamiti vistareṇa samāpattinirdeśe kośasthāna etadākhyāyiṣyate /
[036|19-036|20]
atihahugranthabhāraparihārārthaṃ tu nedānīṃ punarākhyāyate /
[036|20]
alpaṃ ca prayojanaṃ mahāṃśca śrama iti samāpta ānuṣaṅgikaḥ prasaṅgaḥ /
[036|21]
idamidānīṃ vicāryate /
[036|21-036|22]
aṣṭādaśānāṃ cdātūnāṃ ṣaṇṇāṃ ca vijñānānāṃ kaḥ kena vijñeyaḥ /
[036|22]
āha /
[036|23]
pañca bāhyā dvivijñeyāḥ
[036|24-036|25]
rūpaśabagandharasaspraṣṭavyadhātavo yathāsaṃkhyaṃ cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyavijñānairanubhūtā manovijñānena vijñāyante /
[036|25]
evamete pratyekaṃ dvābhyāṃ vijñānābhyāṃ vijñeyā bhavanti /

[036|26-036|27]
śeṣāstrayodaśa dhātavaḥ pañcānāṃ vijñānakāyānāmaviṣayatvādekena manovijñānena vijñeyā ityākhyātaṃ bhavati /
[037|01]
eṣāmaṣṭādaśānāṃ dhātūnāṃ madhye kati nityāḥ katyanityāḥ /
[037|01-037|02]
na kaśct sakalo 'sti nityo dhāturapi tu
[037|03]
nityā dharmā asaṃskṛtāḥ /
[037|04]
tena dhārmadhātvekadeśo nityaḥ śeṣā anityāḥ /
[037|05]
katīndriyaṃ kati nendriyam /
[037|06]
dharmārdhamindriyaṃ ye ca dvādaśādhyātmikāḥ smṛtāḥ
[037|07]
dvāviṃśatirindriyāṇyuktāni sūtre /
[037|07-037|11]
cakṣurindriyaṃ śrotrendriyaṃ ghrāṇendriyaṃ jihvendriyaṃ kāyendriyaṃ manaindriyaṃ strīndriyaṃ puruṣendriyaṃ jīvitendriyaṃ sukhendriyaṃ duḥkhendriyaṃ saumanasyendriyaṃ daurmanasyendraiyaṃ upekṣendriyaṃ śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtīndriyaṃ smādhīndriyaṃ prajñendariyaṃ anājñātamājñāsyāmīndariyam ājñendriyaṃ ājñātāvīndriyamiti /
[037|11-037|12]
ābhidhārmikāstu ṣaḍāyatanavyavasthānamādṛtya jīvitendriyānantaraṃ manaindriyaṃ paṭhanti /
[037|12]
sālambanatvāt /
[037|12-037|13]
tatra dharmārdhaṃ jīvitendriyādīnyekādaśendriyāṇi trayāṇāṃ ca bhāgo dharmadhātupradeśatvāt /
[037|13-037|14]
dvādaśānāmādhyātmikānāṃ cakṣurādayaḥ pañca svanāmoktāḥ /
[037|14-037|15]
sapta cittadhātavo manaindriyaṃ stripuruṣendriye kāyadhātupradeś iti paścād vakṣyati /
[037|15-037|16]
śeṣāḥ pañca dhātavo dharmadhātupradeśaśca nendriyamiti siddham //
[037|17]
abhidharmakośabhāṣye dhātunirdeśo nāma
[037|18]
prathamaṃ kośasthānaṃ samāptam iti /
[037|19-037|21]
ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat /
teṣāṃ ca yo nirhodha evaṃvādīu mahāśramaṇaḥ //
[037|22]
likhāpitamidaṃ śrīlāmāvākeneti /
dvitīyaṃ kośasthānam

=====================================================================
[038|02]
oṃ namo buddhāya /
=====================================================================
[038|03]
uktānīndriyāṇi /
kaḥ punarindriyārthaḥ /
"idi paramaiśvarye" /
[038|03-038|04]
tasya indantīti indriyāṇi /
[038|04]
ata ādhipatyārtha indriyārthaḥ /
kasya caiṣāṃ kvādhipatyam /
[038|05]
caturṣvartheṣu pañcānāmādhipatyaṃ
[038|06]
cakṣuḥśrotrayostāvat pratyekaṃ caturṣvarthevādhipatyam /
[038|06-038|07]
ātmabhāvaśobhāyāmandhabadhirayorakāntarūpatvāt /
[038|07]
ātmabhāvaparikarṣaṇe dṛṣṭvā śrutvā ca viṣamaparivarjanāt /
[038|08]
cakṣuḥśrotravijñānayoḥ sasaṃprayogayorutpattau /
[038|08-038|09]
rūpadarśanaśabdaśāravaṇayoścāsādhāraṇakāraṇatve /
[038|09]
ghrāṇajihvākāyānāmātmabhāvaśobhāyāṃ pūrvavat /
[038|09-038|10]
ātmabhāvaparikarṣaṇe taiḥ kavaḍīkārāhāraparibhogāt /
[038|10]
ghrāṇādivijñānānāṃ sasaṃprayogāṇāmutpattau /
[038|11]
gandhaghrāṇarasāsvādanaspraṣṭavyaspaṛśanānāṃ cāsādhāraṇakāraṇatva iti /
[038|12]
dvayoḥ kila /
[038|13]
caturṇāṃ
[038|14]
strīpuruṣajīvitamanaindriyāṇāṃ /
dvayorarthayoḥ pratyekamādhipatyam /

[038|14-038|15]
strī puruśendriyayyostāvatsattvabhedavikalpayoḥ /
[038|15]
tatra sattvabhedaḥ stri puruṣa iti /
[038|15-038|16]
sattvavikalpaḥ stanādisaṃsthānasvarācārānyathātvam /
[038|16]
saṃsleśavyavadānayorityapare /
[038|17-038|18]
tathā hi tadviprayuktavikalpānāṃ ṣaṇḍha paṇḍakobhayavyañjanānāmasaṃvarānantāryakuāśalamulasamucchedā na bhavanti saṃvaraphalaprāptivairāgyāṇi ceti /
[038|19]
jīvitendriyasya nikāyasabhāgasaṃbandhasādhāraṇayoḥ /
[038|19-038|20]
manaindriyasya punarbhavasaṃbandhavaśibhāvānuvarttanayoḥ /
[038|20-038|22]
tatra punrbhavasaṃbandhe yathoktaṃ "gandharvasya tasmin samaye dvayościttayoranyatarānyataracittaṃ saṃmukhībhūtaṃ bhavatyanunayasahagataṃ vā pratighasahagataṃ ve"ti /
[038|22]
vaśibhāvānuvarttane yathoktaṃ "cittenāyaṃ loko nīyata" iti vistaraḥ /
[038|22-038|23]
yat punaḥ sukhādīndriyapañcakaṃ yāni cāṣṭau śraddhādīni teṣāṃ
[038|24]
pañcakāṣṭānaṃ saṃkleśavyavadānayoḥ
[038|25]
ādhipatyaṃ yathākramaṃ pañcānāṃ sukhādīnāṃ saṃkleśe /
rāgādīnāṃ tadanuśāyitvāt /
[038|25-039|01]
śraddhādīnāṃ vyavadāne /
[039|01]
tai rvyavadāyate /
vyavadāne 'pi sukhādīnāmādhipatyamityapare /
[039|01-039|02]
"yasmāt sukhitasya cittaṃ samādhīyate" /
[039|02-039|03]
duḥdhupaniṣacchraddhāṣaṇnaiṣkramyāśritāḥ saumanasyādaya iti vaibhāṣikāḥ /
[039|03]
apare punarāhuḥ /
[039|03-039|04]
naiva cakṣuḥśrītrābhyāmātmabhāvaparikaṛṣaṇaṃ vijñāya viṣamaparihārāt /
[039|04]
vijñāne tu tayorādhipatyam /

[039|04-039|05]
nāpi vijñānādanyadrūpadarśanaṃ śabdaśravaṇaṃ vā 'sti /
[039|05]
yatastayorasādhāraṇakāraṇatve pṛthagādhipatyaṃ yujyeta /
[039|05-039|06]
tasmānnaivameṣāmindriyatvam /
[039|06]
kathaṃ tarhi /
[039|07]
svārthopalabdhyādhipatyāt sarvasya ca ṣaḍindriyam /
[039|08]
cakṣurādīnāṃpañcānāṃ svasyasvasyārthasyopalabdhādhipatyam /
[039|08-039|09]
manasaḥ punaḥ sarvārthopalabdhāvādhipatyam /
[039|09]
ata etāni ṣaṭ pratyekamindriyam /
[039|09-039|10]
nanu cārthānāmapyatrādhipatyam /
[039|10]
nādhipatyam /
adhikaṃ hi prabhutvamādhipatyam /
[039|10-039|11]
cakṣuṣaścakṣūrūpopalabdhāvadhikamaiśvaryam /
[039|11-039|12]
sarvarūpopalabdhau sāmānyakāraṇatvāttatpaṭumandatādyanuvidhānāccopalabdheḥ /
[039|12]
na rūpasya /
tadvi paryayāt /
evaṃ yāvat manaso dharmeṣu yojyam /
[039|13]
srītva puṃstvādhipatyāttu kāyāt strīpuruṣendriye
[039|14]
kāyendriyādeva strīpuruṣendriye pṛthak vyavasthāpyete /
nārthantarabhūte /
[039|14-039|15]
kaścidasau kāyendriyabhāga upastha pradeśo yaḥ strīpuruṣendriyākhyāṃ paratilabhate /
[039|15-039|16]
yathākramaṃ strītvapuṃstvayyorādhipatyāt /
[039|16]
tatra strībhāvaḥ striyākṛtiḥ svaraceṣṭā abhiprāyāḥ /

[039|16-039|17]
etaddhi striyā strītvam /
[039|17]
puṃbhāvaḥ puruṣākṛtiḥ svaraceṣṭā abhiprāyāḥ /
etaddhi puṃsaḥ puṃstvam /
[039|18-039|19]
nikāyasthitisaṃkleśavyavadānādhipatyataḥ /
jīvitaṃ vedanāḥ pañca śraddhādyāścendriyaṃ matāḥ
[039|20]
nikāyasabhāgasthitau jīvitendriyasyādhipatyaṃ saṃkleśe vedanānām /
[039|20-039|21]
tathāhi sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśete duḥkhāyāṃ pratigho 'duḥkhāsukhāyāmavidyetyuktaṃ sūtre /
[039|21-039|22]
vyavadāne śraddhādīnāṃ pañcānām /
[039|22]
tathāhi taiḥ kleśāśca viṣkabhyante mārgaścāvāhyate /
[039|23]
ata ete 'pi pratyekamindriyamiṣṭāḥ /
[040|01]
ājñāsyā myākhyamājñākhyamājñātāvīndriyaṃ tathā /
[040|02]
uttarottarasaṃprāptinirvāṇādyādhipatyataḥ
[040|03]
pratyekamindrimityupadarśanārthaṃ tathāśabdaḥ /
[040|03-040|04]
tatrājñāsyāmīndriyasyājñendriyasya prāptāvādhipatyam /
[040|04]
ājñendraiyasyājñātāvīndriyaprāptau ājñātāvīndriyasya parinirvāṇe /
[040|05]
nahyavimuktacittasyāsti parinirvāṇamiti /
ādiśabdo 'nyaparyāyadyotanārthaḥ /
[040|06]
katamo 'nyaḥ pāryāyaḥ /
darśnaheyakleśaparihāṇam pratyājñāsyāmīndriyasyādhipatyam /
[040|07]
bhāvanāheyakleāśaprahāṇaṃ pratyājñendriyasya /
dṛṣṭadharmasukhavihāraṃ pratyājñātāvīndriyasya /
[040|08]
vimuktiprītisukhasaṃvedanāditi /
[040|08-040|09]

ādhipātyādindriyatve 'vidyādīnāmupasaṃkhyānaṃ karttavyam /
[040|09-040|10]
avidyādīnāmapi hi saṃskārādiṣvādhipatyamata eṣāmapīndriyatvamupasaṃkhyātavyam /
[040|10]
vāgādīnāṃ ca /
vākyāṇipādapāyūpasthānāmapi cendriyatvamupasaṃkhyātavyam /
[040|11]
vacanādānaviharaṇotsargānandeṣvādhipatyāt /
na khalūpasaṃkhyātavyam /
yasmādiheṣṭam
[040|12-040|13]
cittāśrayastadvikalpaḥ sthitiḥ saṃkleśa eva ca /
saṃbhāro vyavadānaṃ ca yāvatā tāvadindriyam
[040|14]
tatra cittāśrayaḥ ṣaḍindriyāṇi /
etacca ṣaḍāyatanaṃ maulaṃ saṭtvadravyam /
[040|14-040|16]
tasya strīpuruṣavikalpaḥ strīpuruṣendraiyābhyāṃ sthitirjīvitendriyeṇa saṃkleśo vedanā bhiḥ /
[040|16]
vyavadānasaṃbharaṇaṃ pañcabhirvyavadānaṃ tribhiḥ /
[040|16-040|17]
ato nāvidyādīnāmindriyatvamiṣṭam /
[040|18-040|19]
pravṛtterāśrayotpattisthitipratyupabhogataḥ /
caturdaśa tathā 'nyāni nivṛtterindriyāṇi vā
[040|20]
matavikalpārtho vāśabdaḥ /
apare punarāhuḥ /
pravṛtteraśrayaḥ ṣaḍindriyāṇi /
[040|20-040|21]
utpattiḥ strīpuruṣendriye /
[040|21]
tata utpatteḥ /
sthitirjīvitendriyam /
tenāvasthānāt /
[040|21-040|22]
upabhogo vedanābhiḥ /
[040|22]
ata etāni caturdaśendriyāṇi /
tenaiva prakāreṇa nivṛtteranyāni /

[040|22-040|23]
śraddhadīni hi nivṛtterāśrayāḥ /
[040|23-040|24]
ājñāsyāmīndriyaṃ prabhavaḥ sthitirājñendriyam upabhoga ājñātāvīndriyeṇetyata etāvantyevendriyāṇi /
[040|24]
ata eva caīṣāmeṣo 'nukramaḥ /
[040|25]
vācastu nendriyatvaṃ vacane śikṣāviśeṣāpekṣatvāt /
[040|25-040|26]
pāṇipādasya cādānaviharaṇādananyatvāt /
[040|26-040|27]
tadeva hi tadanyathā 'nyatra cotpannamādānaṃ viharaṇaṃ cocyate /
[040|27]
vināpi ca pāṇipādenādānaviharaṇāduragaprabhṛtīṇām /
[040|27-040|28]
pāyorapi nendriyatvamutsarge gurudravyasyākāśe sarvatra patanāt /
[040|28]
vāyunā ca tatpreraṇāt /
[041|01]
upasthasyāpi nendriyatvamānande strīpuruṣendriyakṛtaṃ hi tat saukhyamiti /
[041|01-041|03]
kaṇṭhadantākṣivartmaparvaṇāmapi cābhyavaharaṇacarvaṇonmeṣanimeṣākuñcanavikāśana kriyāsvindriyatvaṃ prasajyeta /
[041|03-041|04]
sarvasya vā kāraṇabhūtasya svasyāṃ kariyāyāmityayukataṃ vāgādīnāmindriyatvam //
[041|05]
tatra cakṣurādīnāṃ puruṣendriyaparyantānāṃ kṛto nirdeśaḥ /
[041|05-041|06]
jīvitendriyasya viprayuktatvādviprayukteṣveva karisyate nirdeśaḥ /
[041|06]
śraddhādīnāṃ caitteṣu kariṣyate /
[041|06-041|07]
sukhādīnāmājñāsyāmīndriyādīnāṃ ca karttavyaḥ /
[041|07]
so 'yaṃ kriyate /
[041|08]
duḥkhendriyamaśātā yā kāyikī vedanā
[041|09]
aśātetyupadhātikā duḥkhetyarthaḥ /
[041|10]
sukham /

[041|11]
śātā
[041|12]
sukhendriyaṃ kāyikī śāta vedanā /
śātetyanugrāhikā sukhetyarthaḥ /
[041|13]
dhyāne tṛtīye tu caitasī sā sukhendriyam
[041|14]
tṛtīye tu dhyāne saiva śātā vedanā caitasī sukhendriyam /
[041|14-041|15]
nahi tatra kāyikī vedanā 'sti /
[041|15]
pañcavijñānakāyābhāvāt /
[041|16]
anyatra sā saumanasyaṃ
[041|17-041|18]
tṛtīyāddhyānādanyatra kāmadhātau prathame dvitīye ca dhyāne sā caiatasikī śātā vedanā saumanasyendriyam /
[041|18-041|19]
tṛtīye tu dhyāne prītivītarāgatvāt sukhendriyameva sā na saumanasyendriyam /
[041|19]
prītirhi saumanasyam /
[041|20]
aśātā caitasī punaḥ /
[041|21]
daurmanasyamupekṣā tu madhyā
[041|22]
naivaśātānāśātā aduḥkhāsukhā vedanā madhyetyucyate /
sopekṣendriyam /
[041|22-041|23]
kiṃ kāyikī caitasikītyāha /
[041|24]
ubhayī
[041|25]
kiṃ punaḥ kāraṇamiyamabhisamasyai kamindriyaṃ kriyate /
[042|01]
avikalpanāt
[042|02]
caitasikaṃ hi sukhaduḥkhaṃ prāyeṇa vikalpanādutpadyate na tu kāyikam /
[042|02-041|03]
viṣayavaśādarhatāmapyutpatteḥ /

[042|03]
atastayorindriyatvena bhedaḥ /
[042|03-042|04]
upekṣā tu svarasenāvikalpayata evotpadyate kāyikī caitasikī ce tyekamindriyam kriyate /
[042|04-042|05]
anyathā ca kāyikam sukhamanugṛhṇātyanyathā caitasikam /
[042|05]
evam duḥkhamanyathā kāyikamupahantyanyathā caitasikam /
[042|05-042|06]
upekṣāyāṃ tveṣa vikalpo nāstyata upekṣaṇaṃ pratyavikalpanādabhedaḥ /
[042|07]
dṛgbhāvanā 'saikṣapathe nava trīṇi
[042|08]
manaḥ sukhasaumanasyopekṣāḥ sraddhādīni ca pañca /
[042|08-042|09]
tāni navendriyāṇi triṣu mārgeṣu trīṇīndriyāṇyucyante /
[042|09-042|10]
darśanamārge anājñātamājñāsyāmīndriyaṃ bhāvanāmārge ājñendriyam aśaikṣamārge ājñātāvīndriyamiti /
[042|10]
kiṃ kāraṇam /
[042|10-042|11]
darśanamārge hyanājñātamājñātuṃ pravṛttaḥ /
[042|11-042|12]
bhāvanāmārge nāstyapūrvamājñeyaṃ tadeva tvājānāti śeṣānuśayaprahāṇārtham /
[042|12]
aśaikṣamārge tvājñātmityavagama ājñātāvaḥ /
[042|12-042|13]
so 'syāstīti ājñātāvī /
[042|13]
ājñātamavituṃ śīlamasyeti vā /
kṣayānutpādijñānalābhāt /
[042|14]
"duḥkhaṃ me parijñātaṃ na punaḥ parijñātavyamiti" tathābhūtasyenriyamājñātāvīnriyam /
[042|15-042|16]
svabhāvanirdeśāṃ kṛtvā prakārabhedo vaktavya kati sāsravāṇi katyanāsravāṇi inriyāṇityevamādi /
[042|16-042|17]
tatra tāvadyadetadanantaroktamājñāsyāmīnriyādikametat /
[042|18]
amalaṃ trayam /
[042|19]

anāsravamityarthaḥ /
malānāmāsravaparyāyatvāt /
[042|20]
rūpīṇi jīvitaṃ duḥkhe sāsravāṇi
[042|21]
rūpīṇi saptendriyāṇi jīvitendriyaṃ dukhaḥdaurmanasyendriye caikāntasāsravāṇi /
[042|22]
rūpīṇi punaḥ sapta cakṣuḥ
śrotraghrāṇajihvākāyastripuruṣendriyāṇi rūpaskandhasaṃgrahāt /
[042|23]
dvidhā nava
[042|24-042|25]
manaḥsukhasaumanasyopekṣāḥ śraddhādīni ca pañca etāni navendriyāṇi sāsravāṇyanāsravāṇyapi /
[042|25]
anāsravāṇyeva śraddhādīnītyeke /
[042|25-042|27]
uktaṃ hi bhagavatā "yasyemāni pañcendriyāṇi sarveṇa srvaṃ na santi tamahaṃ bāhyaṃ pṛthagjanapakṣāvasthitaṃ vadāmī"ti /
[042|27]
nedaṃ jñāpakamanāsravāṇyadhikṛtya vacanāt /
[042|27-042|28]
tathā hyāryapudgalavyavasthānaṃ kṛtvā yasyemānītyāha /
[042|28]
pṛthagjano vā dvividhaḥ /
[043|01]
ābhyantarakaścāsamucchinna kuśalamūlo bāhyakaśca samucchinnakuśalamūlaḥ /
[043|02]
tamadhikāṛtyāha "bāhyaṃ pṛthagjanapakṣāvasthitaṃ vadāmī"ti /
[043|02-032|04]
uktaṃ ca sūtre "santi ca sattvā loke jātā loke vṛddhāstīkṣṇendriyā api madhyendriyā api mṛdvindriyā apī" tyapravarttita eva dharmacakre /
[043|04]
tasmātsantyeva sāsravāṇi śraddhādīni /
[043|05-043|07]
punaścoktaṃ "yāvacchāhameṣāṃ pañcānāmindriyāṇāṃ samudayaṃ cāstagamaṃ ca svādaṃ cādīnavaṃ ca niḥsaraṇaṃ ca yathābhūtaṃ nādhyajñāsiṣaṃ na tāvadahamasmātsadevakāllokādi"ti vistaraḥ /
[043|07]
na cānāsravāṇāṃ dharmāṇāmeṣa parīkṣāprakāraḥ //
[043|08]
katīndriyāṇi vipākaḥ kati na vipākaḥ /
ekāntena tāvat
[043|09]
vipāko jīvitaṃ

[043|10]
atha yadarhan bhikṣurāyuḥsaṃskārān sthāpayati tajjīvitendriyaṃ kasya vipākaḥ /
[043|11]
śāstra ukthaṃ "kathamāyuḥsaṃskārān sthāpayati /
[043|11-043|13]
arhan bhikṣuḥ ṛddhimāṃścetovaśitvaṃ prāptaḥ saṃghāya va pudgalāya vā pātraḥ vā cīvaraṃ vā anyatamānyatamaṃ vā śrāmaṇakaṃ jīvitapariṣkāraṃ vā dattvā tat praṇidhāya prantakoṭikam caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate /
[043|14-043|15]
sa tasmāt vyutthāya cittamutpādayati vācaṃ ca bhāṣate yanme bhogavipākaṃ tadāyurvipākaṃ bhavatviti /
[043|15]
tasya yat bhogavipākaṃ tadāyurvipākaṃ bhavati /
[043|15-043|16
yeṣāṃ punarayamabhiprāyo vipākoccheṣaṃ vipacyata iti /
[043|16-043|17]
ta āhuḥ pūrvajātikṛtasya karmaṇo vipākoccheṣaṃ /
[043|17]
sa bhāvanābalenākṛṣya pratisaṃvedayata" iti /
[043|17-043|18]
kathamāyuḥsaṃskārā nutsṛjati /
[043|18]
tathaīva dānaṃ dattvā praṇidhāya prantakoṭikaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate/
[043|19]
yanme āyurvipākaṃ tat bhogavipākaṃ bhavatviti tasya tathā bhavati /
[043|20]
bhadantaghoṣakastvāha /
[043|20-043|21]
tasminneva āśraye rūpāvacarāṇi mahābhūtāni dhyānabalena saṃmudhakarotyāyuṣo 'nukūlāni vaihodhikāni ca /
[043|21-043|22]
evamāyuḥsaṃskārān sthāpayatyevamutsṛjatīti /
[043|22]
evaṃ tu bhavitavyam /
[043|22-043|24]
samādhiprabhāva eva sa teṣāṃ tadṛśo yena pūrvakarmajaṃ ca sthitikālāvedhamindriyamahābhūtānāṃ vyāvrttayantyapūrvaṃ ca samādhijamāvedhamākṣipanti /
[043|24]
tasmānna tajjīvitendriyaṃ vipākaṃ tato 'nyattu vipākaḥ /
[043|25]
praśnāt praśnāntaramupajāyate /
kimarthamāyuḥsaṃskārānadhitiṣṭhanti /
[043|25-043|26]
parahitārthaṃ śāsansthityarthaṃ vā /
[043|26]

te hyātmanaḥ kṣīṇamāyuḥ paśyanti /
[043|27]
na ca tatrānyaṃ śaktaṃ paśyanti /
atha kimarthamutsṛjanti /
[044|01]
alpaṃ ca parahitaṃ jīvite paśyanti rogābhibhūtaṃ cātmabhāvam /
yathoktaṃ
[044|02-044|03]
"sucīrṇe brahmacarye 'smin mārge caiva subhāvite /
tuṣṭa āyuḥkṣayāt bhavati rogasyāpagame yathā //"
[044|04]
iti /
athaitadāyuḥ saṃskārāṇāṃ sthāpanārthamutsarjanaṃ vā kva kasya vā veditavyam /
[044|05]
manuṣyeṣvevatriṣu dvīpeṣu strīpuruṣayorasamayavimuktasyārhataḥ prāntakoṭikadhyānalābhinaḥ /
[044|06]
tasya hi samādhau vaśitvam /
kleśaiścānupastabdhā santatiḥ /
[044|06-044|07]
sūtra uktam "bhagavān jīvitasaṃskārānadhiṣṭhāyāyuḥsaṃskārānustsṛṣṭavān" /
[044|07-044|08]
teṣāṃ ko viśeṣaḥ /
[044|08]
na kaścidityeke /
tathā hyuktam "jīvitendriyaṃ katamat /
[044|08-044|09]
traidhātukamāyuri"ti /
[044|09]
pūrvakarmaphalamāyuḥsaṃskārāḥ pratyutpannakarmaphalaṃ jīvitasaṃskārā ityapare /
[044|10]
yairvā nikāyasabhāgasthitista āyuḥsaṃskārāḥ /
[044|10-044|11]
yaistu kālāntaraṃ jīvati te jīvitasaṃskārā iti /
[044|11-044|12]
bahuvacanaṃ bahūnāmāyurjīvitasaṃskārakṣaṇānāmutsarjanā dhiṣṭhānāt /
[044|12]
nahyekasya kṣaṇasyotsarjanamadhiṣṭhanaṃ cāsti /
[044|12-044|13]
na ca kālāntarasthāvaramekamāyurdravyamiti dyotanārthamityeke /
[044|13-044|14]

bahuśveva saṃskāreṣvāyurākhyā nāstyekamāyurdravyam /
[044|14]
anyathā naiva saṃskāragrahaṇamakariṣyadityapare /
[044|14-044|15]
kimarthaṃ punarbhagavatā āyuhsaṃskārā utsṛṣṭāścādhiṣṭitāśca /
[044|15-044|16]
maraṇavaśitvajñāpanārthamutsṛṣṭājīvitavaśitvajñāpanārthamadhiṣṭitāḥ /
[044|16]
traimāsyameva nodhrvam vineyakāryābhāvāt /
[044|17-044|18]
yaccāpi tat pratijñātam "evaṃbhāvitairahaṃ caturbhirṛddhi pādairākāṅkṣankalpamapi tiṣṭheyaṃ kalpāvaśeṣamapī"ti /
[044|18]
tasyāpi saṃpādanārtham /
[044|18-044|19]
skandhamaraṇamārayornirjayārthamiti vaibhaṣikāḥ /
[044|19]
bodhimūle kleśadevaputramārau nirjitāviti /
[044|19-044|20]
niṣṭhitamānuṣaṅgikam //
[044|21]
prakṛtamevārabhyate /
[044|22]
dvedhā dvādaśa
[044|23]
katamāni dvādaśa /
[044|24]
antyāṣṭakādṛte /
[044|25]
daurmanasyācca
[044|26]
antyamaṣṭakaṃ śraddhādīni daurmanasyaṃ ca varjayitvā /
[044|27-045|01]
jīvitendriyādanyāni dvādaśa dvividhāni vipākaścāvipākaśca /
[045|01]
tatra cakṣurādīni saptaupacayikāni avipākaḥ /
śeṣāṇi vipākaḥ /
[045|02]
manoduḥkhasukhasaumanasyopekṣendriyāṇi kuśalakliṣṭānya vipākaḥ /
[045|02-045|03]
airyāpathikaśāilpasthānikanairmāṇikāni ca yathāyogam /

[045|03]
śeṣāṇi vipākaḥ /
[045|03-045|04]
jīvitendriyaṃ cakṣurādīni dvādaśa hitvā śeṣāṇyavipāka iti siddham /
[045|04-045|05]
yadi dauarmanasyendriyaṃ na vipāka iti sūtraṃ kathaṃ nīyate "trīṇi kāryāṇi /
[045|05-045|06]
saumanasyavedanīyaṃ karma daurmanasyavedanīyaṃ karma upekṣā vedanīyaṃ karme"ti saṃprayogavedanīyatāmadhikṛtyoktam /
[045|06-045|07]
daurmasyena saṃprayuktaṃ karma daurmanasyavedanīyam /
[045|07]
yathā sukhasaṃparayuktaḥ sparśaḥ sukhavedanīyaḥ /
[045|07-045|08]
saumanasyopekṣāvedanīye api tarhi karmaṇī evaṃ bhaviṣyataḥ /
[045|08]
yathecchasi tathā 'stu /
[045|08-045|09]
saṃprayoge 'pi na doṣaḥ vipāke 'pi na doṣaḥ /
[045|09]
agatyā hyetadevaṃ gamyeta /
[045|09-045|10]
kā punratra yuktirdaurmanasyaṃ na vipāka iti /
[045|10]
daurmanasyaṃ hi parikalpaviśeṣairutpādyate ca vyupaśāmyate ca /
[045|10-045|11]
nacaivam vipākaḥ /
[045|11]
saumanasyamapyevaṃ na syādvipākaḥ /
[045|11-045|12]
yadi tarhi daumanasyaṃ vipākaḥ syādānantaryakāriṇāṃ tannimittaṃ daurmanasyotpādāttatkarma vipakvaṃ syāt /
[045|13]
saumanasyamapyevam /
[045|13-045|14]
yadi saumanasyaṃ vipākaḥ syāt puṇyakāriṇāṃ tannimittaṃ saumanasyotpādāttatkarma vipakvaṃ syāt /
[045|14]
vītarāgāṇāṃ tarhi daurmanasyāsaṃbhavāt /
[045|14-045|15]
na caivaṃ vipākaḥ /
[045|15]
saumanasyamapyeṣāmavyākṛtaṃ kodṛśaṃ vipākaḥ syāt /

yādṛśaṃ tādṛśamastu /
[045|16]
sati tu saṃbhave saumanasyasyāsti vipākāvakāśī na dauarmanasyasya /
[045|16-045|17]
sarvathā 'samudācārāditi nāstyevaṃ daurmanasyaṃ vipāka iti vaibhāṣikāḥ /
[045|17-045|18]
tatra jīvitendriyāṣṭamāni sugatau kuśalasya vipāko durgatāvakuśalasya /
[045|18]
manaindriyamubhayorubhayasya /
[045|18-045|19]
sukhasaumanasyopekṣendriyāṇi kuśalasya /
[045|19]
duḥkhendriyamakuśalasya /
[045|19-045|20]
sugatābubhayavyañjanasyākuśalenatatsthānapratilambhaḥ /
[045|20]
natvindriyasya kuśalākṣepāt /
gatametad /
[045|21]
idaṃ nu vaktavyam /
katīndriyāṇi savipākāni katyavipākāni /
[045|21-045|22]
yadetat daurmanasyamanantaroktaṃ
[045|23]
tattvekaṃ savipākaṃ /
[045|24]
tadekaṃ savipākameva /
tuśabda evakārārtho bhinnakramaśca veditavyaḥ /
[045|24-045|25]
nahi tadavyākṛtamasti nāpyanāsravamasamāhitatvāt /
[045|25]
ato nāstyavipākaṃ daurmanasyam /
[045|26]
daśa dvidhā
[045|27]
savipākānyavipākāni ca /
katamāni daśa /
[046|01]
mano 'nyavittiśraddhādīni
[046|02]

anyavittigrahaṇāt daurmanasyādanyat veditaṃ gṛhyate /
[046|02-046|03]
śraddhādīni śraddhāvīryasmṛtisamāchiprajñāḥ /
[046|03-046|04]
tatra manaḥsukhasaumanasyopekṣā akuāśalāḥ kuśalāḥ sāsravāśca savipākāḥ /
[046|04]
anāsravā avyākṛtāścāvipākāḥ /
[046|04-046|05]
duḥkhendriyaṃ kuśalākuāśalaṃ savipākamavyākṛtamavipākam /
[046|05]
śraddhādīni sasravāṇi savipākānyanāsravāṇyavipākāni /
[046|06]
anyadavipākamiti siddham /
[046|07]
kati kuśalāni katyakuśalāni katyavyākṛtāni /
ekāntena tāvat /
[046|08]
aṣṭakaṃ kuśalaṃ
[046|09]
pañcaśraddhādīni trīṇi cājñāsyāmīndriyādīni /
[046|10]
dvidhā /
[046|11]
daurmanasyaṃ /
[046|12]
kuśalaṃ cākuśalaṃ ca /
[046|13]
mano 'nyā ca vittistredhā
[046|14]
kuśalākuśalāvyākṛtāni /
[046|15]
anyadekadhā
[046|16]
kiñcidanyat /
jīvitāṣṭamaṃ cakṣurādi /
etadavyākṛtameva //
[046|17]
katamadindriyaṃ katamadhātvāptameṣāmindriyāṇām /
[046|18]
kāmāptamamalaṃ hitvā /

[046|19]
kāmapratisaṃyuktaṃ tāvadindriyaṃ veditavyam /
[046|19-046|20]
ekāntānāsravamājñāsyāmīndriyāditrayaṃ hitvā /
[046|20]
taddhyapratisaṃyuktameva /
[046|21]
rūpāptaṃ strīpumindriye /
[046|22]
duḥkhe ca hitvā
[046|23]
amalaṃ ceti varttate /
duḥkhe iti duḥkhadaurmanasye /
[046|23-046|24]
tatra maithunadharmavairāgyādaśobhākaratvācca rūpadhātau strīpuruṣendriye na staḥ /
[046|24]
kathamidānīṃ puruṣāsta ucyante /
[046|25]
kvocyante /
sūtre /
[046|25-046|26]
"asthānamanavakāśo yat strī brahmatvaṃ kārayiṣyati /
[046|26]
nedaṃ sthānaṃ vidyate /
sthānametat vidyate yat puruṣa" iti /
[046|26-046|27]
anyaḥ puruṣabhāvo yaḥ kāmachātau puruṣāṇāṃ bhavati /
[046|27-046|28]
duḥkhendriyaṃ nāstyāśrayasyācchatvādakuśalā bhāvāccha /
[046|28]
daurmanasyendriyaṃ nāsti śamathasnigdhasantānatvādāghātavastvabhāvācca /
[047|01-047|01]
ārūpyāptaṃ sukhe cāpohya rūpi ca
[047|02]
strīpuruṣendriye duḥkhe cāmalaṃ hitveti varttate /
kimavaśāiṣyate /
[047|02-047|03]
manojīvitopekṣendriyāṇi śraddhādīni ca pañca /
[047|03]
etānyārūpyapratisaṃyuktāni santi nānyāni /

[047|04]
katīndriyāṇi darśanaprahātavyāni kati bhāvanāprahātavyāni katyaprahātavyāni /
[047|05]
manovittitrayaṃ tredhā
[047|06]
katamad vittitrayam /
sukhasaumanasyopekṣāḥ /
[047|07]
dviheyā durmanaskatā /
[047|08]
dauarmanasyaṃ dvābhyāṃ praheyaṃ darśanabhāvanābhyām /
[047|09]
nava bhāvanayā /
[047|10]
heyānītyadhikāraḥ /
jīvitāṣṭamāni cakṣurādīni duḥkhendriyaṃ ca bhāvanāheyānyeva /
[047|11]
pañca tvaheyānyapi
[047|12]
śraddhādīni pañca bhāvanāheyānyapyaheyānyapi /
sāsravānāsravatvāt /
[047|13]
na trayam
[047|14]
trayaṃ naiva praheyamājñāsyāmīndriyādikamanāsravatvāt /
nahi nirdoṣaṃ prahāṇārham /
[047|15]
uktaḥ prakārabhedaḥ /
[047|16]
lābha idānīṃ vaktavyaḥ /
[047|16-047|17]
katīndriyāṇi kasmindhātau vipākaḥ prathamato labhyante /
[047|18]
kāmeṣvādau vipāko dve labhyate
[047|19]
kāyendriyaṃ jīvitendriyaṃ ca /
te punaḥ
[047|20]
nopapādukaiḥ /
[047|21]

upapādukapratiṣedhādaṇḍajajarāyujasaṃsvedajaīriti veditavyam /
kasmānna manaupekṣendriye /
[047|22]
pratisandhikāle tayoravaśyaṃ kliṣṭatvāt /
athopapādukaiḥ kati labhyante /
[047|23]
taiḥ ṣaḍa vā
[047|24]
yadyavyañjanā bhavanti /
yathā prāthamakalpikāḥ /
katamāni ṣaṭ /
[047|24-047|25]
cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyajīvitendriyāṇi /
[048|01]
sapta vā
[048|02]
yadyekavyañjanā bhavanti /
[048|02-048|92]
yathā devādiṣu /
[048|03]
aṣṭau vā
[048|04]
yadyubhayavyañjanā bhavanti /
kiṃ punarubhayavyañjanā apyupapādukā bhavanti /
[048|04-048|05]
bhavantyapāyeṣu
[048|05]
evaṃ tāvat kāmadhātau /
atha rūpadhātāvārūpyadhātau ca kathamityāha /
[048|06]
ṣaḍ rūpeṣu
[048|07]
kāmapradhānatvāt kāmadhātuḥ kāmā iti nirdiśyate /
[048|07-048|08]
rūpapradhānatvād rūpadhātū rūpāṇīti /
[048|08-048|09]
sūtre 'pyuktaṃ "ye 'pi te bhikṣavaḥ śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇyārupyā" iti /
[048|09]
tatra rūpadhātau ṣaḍḍindriyāṇi vipākaḥ parathamato labhyante /
[048|09-048|10]

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc