Abhidharmakośabhāṣya · Part 101120
[060|03-060|04]
asti yā paramapekṣamāṇasya pravarttate sā 'napatrāpyam /
[060|04]
viparyayeṇa hrīrapatrāpyaṃ ca veditavyam /
[060|04-060|05]
pratahamena tāvat kalpena sagauravatā sapratīśatā na bhayavaśavrtitā hrīḥ /
[060|05]
avadyeṣvabhayadarśiatā 'patrāpyam /
[060|06]
dvitīyena kalpenātmaparāpekṣābhyāṃ lajjane /
[060|07]
premṇo gauravasya ca kiṃ nānākāraṇam /
[060|08]
prema śraddhā /
[060|09]
dvividhaṃ hi prema kliṣāṭamakliṣṭaṃ ca /
tatra kliṣṭaṃ tṛṣṇā yathā putradārādiṣu /
[060|09-060|10]
akliṣṭaṃ śraddhā śāstṛguruguṇānviteṣu /
[060|10]
syācchraddhā naprema /
[060|10-060|11]
duḥdhasamudayālambanā śraddhā /
[060|11]
syāt prema na śraddhā /
kliṣṭaṃ prema /
[060|11-060|12]
ubhayaṃ nirodhamārgālambanā śraddhā /
[060|12]
nobhayametānākārān sthāpayitvā /
[060|12-060|13]
pudgaleṣu tu prema na gauravaṃ putradārasārdhaṃ vihāryantevāsiṣu /
[060|13]
gauravaṃ na prema anyaguruṣu /
ubhayaṃ svaguruṣu /
[060|13-060|14]
nobhayam etānākārān sthāpayitvā /
[060|14]
śraddhā hi nāma guṇasaṃbhāvanā /
tatpūrvikā ca priyatā prema /
[060|15]
tasmānna saiva premetyapare /
[060|16]
gurutvaṃ hrīḥ /
[060|17]
gauravaṃ hi nāma sapratīśatā /
tatpūrvikā ca lajjā hrīḥ /
[060|17-060|18]
ato na gauravameva hlīrityapare /
[060|19]
te punaḥ kāmarūpayoḥ
[060|20]
ārūpyadhātau premagaurave na staḥ /
[060|20-060|21]
nanu ca śraddhā hrīśca kuśalamahābhūmikatvāttatrāpi vidyete /
[060|21]
dvividhā hi śraddhā dharmeṣu pudgaleṣu ca /
evaṃ sapratīśatā 'pi /
[060|21-060|22]
tatra ye pudgalālambane śraddhāhriyau te tatra na staḥ /
[060|22]
te ceha premagaurave abhiprete /
[060|23]
vitarkavicārayoḥ kiṃ nānākāraṇam /
[060|24]
vitarkacārā vaudāryasūkṣmate /
[060|25]
kasya /
cetasa iti paścādvakṣyati /
cittaudārikatā vitarkaḥ /
cittasūkṣmatā vicāraḥ /
[060|25-060|26]
kathaṃ punaḥ anayorekatra citte yogaḥ /
[060|26]
kecidāhuḥ /
[060|26-061|01]
yathā 'pyasuniṣṭhyūtaṃ sarpiḥ sūryaraśmibhirūpariṣṭātspṛṣṭaṃ nātiśyāyate nātivilīyate evaṃvitarkavicārayogāccittaṃ nātisūkṣmaṃ bhavati nātyodārika mityubhayorapi tatrāsti vyāpāraḥ /
[061|01-061|03]
evaṃ tarhi nimiṭtabhūtau vitarkavicārāvaudārika sūkṣmatayoḥ prāpnuto yathā payaścā tapaścasarpiṣaḥ śyānatva vilīnatvayornatu punastatsvabhāvau /
[061|03-061|04]
āpekṣikī caudārikasūkṣmatā bhūmiprakārabhedādityābhavāgrādvitarkavicārau syātām /
[061|04-061|05]
nacaudārikasūkṣmātayā jātibhedo yukataḥ //
[061|05]
anye punarāhuḥ /
[061|05-061|06]
vāksaṃskārā vitrkavicārāḥ sūtra uktāḥ /
[061|06]
"vitarkya vicārya vācaṃ bhāṣate nāvitasryāvicārye"ti /
[061|06-061|07]
tatra ye audārikāste vitarkāḥ ye sūkṣmāste vicārāḥ /
[061|07-061|08]
yadi caikatra citte 'nyo dharma audāriko 'nyaḥ sūkṣmaḥ ko 'tra virodha iti /
[061|08-061|09]
na syādvirodho yadi jātibhedaḥ syādvedanāsaṃjñāvat /
[061|09]
ekasyāṃ jātau mṛdvadhimātratā yugapanna saṃbhavati /
[061|10]
jātibhedo /pyasti /
sa tarhi vaktavyaḥ /
durvaco hyasāvato mṛdvadhimātratayā vyajyate /
[061|11]
naivaṃ vyakto bhavati /
pratyekaṃ jātīnāṃ mṛdvadhimātratavāt /
[061|11-061|12]
naiva hi vitarkavicārāvekatra citte bhavata ityapare /
[061|12]
kathamidānīṃ prathamaṃ dhyānaṃ pañcāṅgayuktam /
[061|13]
bhūmitastat pañcāṅgayukataṃ na kṣaṇataḥ //
[061|14]
mānamadayoḥ kiṃ nānākāraṇam /
[061|15-061|16]
māna unnatiḥ /
madaḥ svadharme raktasya paryādānaṃ tu cetasaḥ
[061|17]
yena kenacit parato viśeṣaparikalpena cetasa unnatiḥ mānaḥ /
[061|17-061|18]
madastu svadharmeṣveva raktasya yaccetasaḥ paryādānam /
[061|18]
yathā madyaja evaṃ rāgajaḥ /
[061|18-061|19]
saṃprahaṛśaṇaviśeṣo mada ityapare /
[061|20]
uktāḥ saha cittena caittāḥ prakāraśa steṣāṃ punarimāḥ saṃjñāḥ paribhāṣyante /
[061|21]
pravacana etābhiḥ sadvyavahārāt /
[061|22]
cittaṃ mano 'tha vijñānamekārthaṃ
[061|23]
cinotīti cittam /
manuta iti manaḥ /
vijānātīti vijñānam /
[061|23-062|01]
cittaṃ śubhāśubhairdhātubhiriti cittam /
[062|01]
tadevāśrayabhutaṃ manaḥ /
āśritabhūtaṃ vijñānamityapare /
[062|01-062|02]
yathā cittaṃ mano vijñānamityeko 'rthaḥ /
[062|02]
evaṃ /
[062|03]
cittacaitasāḥ /
[062|04]
sāśrayā lambanākārāḥ saṃparayuktāśca /
[062|05]
eko 'rthaḥ /
ta eva hi cittacaittāḥ sāśrayā ucyante indriyāśritatvāt /
[062|05-062|06]
sālambanā viṣayagrahaṇāt /
[062|06]
sākārāstasyaivālambanasya prakāraśa ākaraṇāt /
[062|06-062|07]
samprayuktāḥ samaṃ prayuktatvāt /
[062|07]
kena prakāreṇa samaṃ parayuktā ityāha
[062|08]
pañcadhā
[062|09]
pañcabhiḥ samatāprākārairāśrayālambanākārakāladravyasamatābhiḥ /
keyaṃ samatā /
[062|09-062|10]
yathaiva hyekaṃ cittamevaṃ caittā apyekaikā iti /
[062|10]
nirdiṣṭāścittacaittāḥ savistaraprabhedāḥ /
[062|11-062|12]
viprayuktāstu saṃskārāḥ prāptyaprāptī sabhāgatā /
āsaṃjñikaṃ samāpattī jīvitaṃ lakṣaṇāni ca
[062|13]
nāmakāyādayaśceti
[062|14]
ime saṃskārā na cittena asaṃprayuktā naca rūpasvabhāvā iti cittaviprayuktāucyante /
[062|15]
tatra tāvat
[062|16]
praptirlābhaḥ samanvayaḥ /
[062|17]
dvividhā hi prāptiraprāptavihīnasya ca lābhaḥ pratilabdhena ca samanvāgamaḥ /
[062|18]
viparyayādaprāptiriti siddham /
kasya punarime prāptyaprāptī /
[062|19]
prāptyaprāptī svasaṃtāna patitānāṃ
[062|20]
na parasaṃtānapatitānām /
nahi parakīryaiḥ kaścitsamanvāgataḥ nāpyasaṃtatipatitānām /
[062|21]
na hyasatatvasaṃkhyātaiḥ kaścitsamanvāgataḥ /
eṣa tāvat saṃskṛteṣu niyamaḥ /
[062|21-062|22]
asaṃskṛteṣu punaḥ prāptyaprāptī
[062|23]
nirodhayoḥ
[062|24]
sarvasattvā apratisaṃkhyānirodhena samanvāgatāḥ /
[062|24-062|25]
ata eva hi cottamabhidharme "anāsravairdharmaḥ kaḥ samanvāgataḥ /
[062|25]
āha /
[062|25-062|26]
sarvasattvā" iti /
[062|26-063|01]
pratisaṃkhyānirodhena sakalabandhanādikṣaṇasthavarjyāḥ sarva āryāḥ pṛthagjanāśca kecitsamanvāgatāḥ /
[063|01-063|02]
ākāśena tu nāsti kaścitsamanvāgataḥ /
[063|02]
tasmādasya nāsati prāptiḥ /
[063|02-063|03]
yasya ca nāsti prāptistastasyāprāptirapi nāstīti siddhāntaḥ /
[063|03]
prāptirnāmāsti kiñcit bhāvāntarmiti /
kuta etat /
[063|04]
āha sūtrāt /
[063|04-063|05]
sūtre hyustaṃ "sa eṣāṃ daśānāmaśaikṣāṇāṃ dharmaṇāmutpādāt pratilambhātsamanvāgamādaryo bhavati pañcāṅgaviprahīṇa" iti vistaraḥ /
[063|06]
tena tarhi asattvākhyairapi samanvāgamaḥ prāpnoti parasattvaiśca /
kiṃ kāraṇam /
[063|07]
sūtra vacanāt /
"rājā bhikṣavaścakravarti saptabhī ratnaiḥ samanvāgata" iti vistaraḥ /
[063|08]
vaśitvamatra samanvāgamaśabdenoktam /
tasya teṣu ratneṣu vaśitvaṃ kāmacāra iti /
[063|09]
atra vaśitvaṃ samanvāgamo 'nyatra punardravyāntaramiti /
kuta etat kaḥ punarevamayogaḥ /
[063|10-063|11]
ayam ayogaḥ yad asyā naiva svabhāvaḥ prajñāyate rūpaśabdādivad rāgadveṣādivad vā na cāpi kṛtyaṃ cakṣuḥśrotrādivat /
[063|11]
tasmāt dravyadharmāsaṃbhavādayogaḥ /
[063|11-063|12]
utpattiheturdharmāṇāṃ prāptiriti cet /
[063|12]
asaṃskṛtasya na syāt /
[063|12-063|13]
ye ca dharmā aprāptā ye ca tyaktā bhūmisaṃcāravaiarāgyatasteṣāṃ kathamutpattiḥ syāt /
[063|13]
sahajaprāptihetukā cet /
[063|13-063|14]
jātiridānīṃ kiṅkarī jātijātirvā /
[063|14-063|15]
sakalabandhanānāṃ khalvapi mṛdumadhyādhimātrakleśotpattibhedo na syāt prāptyabhedāt /
[063|15]
yato vā sa bhedastata evāstu tadutpattiḥ /
[063|15-063|16]
tasmānnotpattihetuḥ prāptiḥ /
[063|16]
kaścaivamāhotpattihetuḥ prāptiriti /
kiṃ tarhi /
[063|16-063|17]
vyavasthā hetuḥ /
[063|17-063|18]
asatyāṃ hi prāptau laukikamānasānāmāryapṛthagjanānāmāryā ime pṛthagjanā ima iti na syād vyavasthānam /
[063|18-063|19]
prahīṇāprahīṇa kleśatāviśeṣādetat bhavitumarhati /
[063|19-063|20]
etaccaiva kathaṃ bhaviṣyatyeṣāṃ prahīṇaḥ kleśa eṣāmaprahīṇa iti /
[063|20]
praptau satyāmetatsidhyati tadvigamāvigamāt /
āśrayaviśeṣādetatsidhyati /
[063|21-063|22]
āśrayo hi sa āryāṇāṃ darśanabhāvanāmārgasāmarthyāttathā parāvṛtto bhavati yathā na punastatpraheyāṇāṃ kleśānāṃ prarohasamartho bhavati /
[063|22-063|23]
ato 'gnidagdhavrīhivadavījībhūte āśraye kleśānāṃ prahīṇakleśa ityucyate /
[063|23]
upahatavījabhāve vā laukikena mārgeṇa /
[063|24]
viparyayādaprahīṇakleśaḥ /
[063|24-063|25]
yaścāprahīṇastena samanvāgato yaḥ prahīṇastenā samanvāgata iti prajñapyate /
[063|25-063|26]
kuśalā api dharmā dviprakārā ayatnabhāvino yatnabhāvinaśca ye ta ucyante utpattipratilambhikāḥ prāyogikāśceti /
[063|26-063|27]
tatrāyatnabhāvibhirāśrayasya tadvījabhāvānupaghātāt samanvāgata upaghātādasamanvāgata ucyate samucchinnakuāśalamūlaḥ /
[063|27-064|01]
tasya tūpaghāto mithyādṛṣṭyā veditavyaḥ /
[064|01-064|02]
na tu khalu kuśalānāṃ dharmāṇāṃ vījabhāvasyātyantaṃ santatau samudghātaḥ /
[064|02-064|03]
yepunaryatnabhāvinastairutpannaistadutpattirvaśitvā vighātātsantateḥ samanvāgata ucyate /
[064|03-064|05]
tasmādvījamevātrānapoddhṛtamanupahatam paripṛṣṭaṃ ca vāśiatvakāle samanvāgamākhyāṃ tabhate nānyad dravyam /
[064|05]
kiṃ punaridaṃ bījaṃ nāma /
[064|05-064|06]
yannāmarūpaṃ phalotpattau samartha sākṣāt pāraṃparyeṇa vā /
[064|06]
santatipariṇāmaviśeṣāt /
ko 'yaṃ pariṇāmo nāma /
[064|06-064|07]
santateranyathātvam / kā ceyaṃ santatiḥ/
[064|07]
hetuphalabhūtastraiyadhvikāḥ saṃskārāḥ /
[064|07-064|08]
yat tūkta "lobhena samanvāgato 'bhavyaścatvāri smṛtyupasthānāni bhāvayitumi"ti /
[064|08-064|09]
tatrādhivāsanaṃ lobhasyāvinodanaṃ vā samanvāgamaḥ /
[064|09-064|10]
yāvaddhi tasyādhivāsako 'vinodako bhavati tāvat bhavyastāni bhāvayitum /
[064|10-064|11]
evamayaṃ samanvāgamaḥ sarvāthā prajñaptidharmo na tu dravyadharmaḥ /
[064|11]
tasya ca pratiṣedho 'samanvāgama iti /
[064|11-064|12]
dravyameva tu vaibhāṣikāḥ ubhayaṃ varṇayanti /
[064|12]
kiṃ kāraṇam /
eṣa hi naḥ siddhānta iti /
sā kilaiṣā praptiḥ
[064|13]
traiyadhvikānāṃ trividhā
[064|14]
atītānāṃ dharmāṇāmatītā 'pi prāptirastyanāgatyā 'pi pratyutpannā 'pi /
[064|14-064|15]
evamanāgataparatyutpannānāṃ pratyekaṃ trividhā /
[064|16]
ṣubhādīnāṃ ṣubhādikā /
[064|17]
kuśalākuśalāvyākṛtānāṃ kuāśalākuśalāvyākṛtaiva yathākramaṃ prāptiḥ /
[064|18]
svadhātukā tadāptānāṃ
[064|19]
ye dharmāstaddhātvāptāsteṣāṃ svadhātukā prāptiḥ /
[064|19-064|20]
kāmarūpārūpyāvacarāṇāṃ kāmarūpārūpyāvacarī yathākramam /
[064|21]
anāptā nāṃ caturvidhā
[064|22]
anāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ caturvidhā praptiḥ /
samāsena traidhātukī cānāsravā ca /
[064|23-064|24]
tatrāpraptiṃsaṃṅkhyānirodhasya traidhātukī pratisaṃkhyānirodhasya rūpārūpyāvacarī cānāsravā ca /
[064|24]
mārgasatyasyānāsravaiva /
seyaṃ samasya caturvidhā bhavati /
[064|25]
śaikṣāṇāṃ dharmāṇāṃ śaikṣaiva prāptiḥ akṣaikṣāṇāmaśaikṣānāśaikṣāṇāntubhedaḥ /
[065|01]
sa nirdiśyate
[065|02]
tridhā naśaikṣā 'śaikṣāṇāṃ
[065|03]
naivaśaikṣānāśaikṣā dharmā ucyante sāsravā dharmā asaṃskāṛtaṃ ca /
[065|03-065|04]
teṣāṃ śaikṣādibhedena trividhā prāptiḥ /
[065|04]
sāsravāṇāṃ tāvat naivaśaikṣānāśaikṣī prāptiḥ /
[065|04-065|05]
apratisaṃkhyānirodhasya ca pratisaṃkhyānirodhasya cānāryeṇa praptasya /
[065|05-065|06]
tasyaiva śaikṣeṇa mārgeṇa praptasya śaikṣī aśaikṣeṇāśaikṣī /
[065|06-065|07]
darśanabhāvanāheyānāṃ yathākramaṃ darāśanabhāvanāheyaiva parāptiḥ /
[065|07]
aheyānāṃ tu bhedaḥ /
sa nirdiśyate
[065|08]
aheyānāṃ dvidhā matā /
[065|09-065|10]
apraheyādharmā anāsravāḥ /
teṣāmapratisaṃkhyānirodhasya bhāvanāheyā prāptiḥ anāryaprāptasya ca pratisaṃkhyānirodhasya /
[065|10-065|11]
tasyaivāryamārgaprāptasyānāsravā 'heyā mārgasatyasya ca /
[065|12]
yaduktaṃ "traiyadhvikānāṃ trividhe" ti tasyotsargasyāyamapavādaḥ
[065|13]
avyākṛtāptiḥ sahajā
[065|14]
anivṛtāvyākṛtānāṃ sahajaiva prāptirnāgrajā na paścātkālajā /
durbalatvāt /
[065|14-065|15]
tenateṣāmatītānāmatītaiva yāvat pratyutpannānāṃ pratyutpannaiva /
[065|15-065|16]
kiṃ sarvasyaivānivṛtāvyākṛtasya /
[065|16]
na sarvasya /
[065|17]
abhijñānairmāṇikādṛte
[065|18]
dve abhijñe avyākṛte nirmāṇacittaṃ ca varjayitvā /
[065|18-065|19]
teṣāṃ hi balavattvāt prayogaviśeṣaniṣpatteḥ pūrva paścāt sahajā prāptiḥ /
[065|19-065|20]
śailpasthānikasyāpi kasyacidīryāpathikasyā
tyarthamabhyastasyecchanti /
[065|21]
kimanivṛtāvyākṛtasyaiva sahajā praptirityāha
[065|22]
nivṛtasya ca rūpasya
[065|23-065|24]
nivṛtāvyākṛtasyāpi vijñaptirūpasya saharjaiva prāptiradhimātreṇāpyavijñaptyanutthāpanādaurbalyasiddheḥ /
[065|25-065|26]
yathā 'vyākṛtānāṃ dharmāṇāmayaṃ praptibhedaḥ kimevaṃ kuśalākuśalānāmapikaścit prāptibhedo 'sti /
[065|26]
astītyāha /
[065|27]
kāme rūpasya nāgrajā /
[065|28]
kāmāvacarasya vijñaptyavijñaptirūpasyāgrajā praptiḥ sarvathā nāsti /
[065|28-065|29]
sahajā cāsti paścātkālajā ca /
[065|30]
kimaprāpterapi prāptivatprakārabhedaḥ /
netyāha /
kiṃ tarhi /
[066|01]
akliṣṭāvyākṛtā 'prāptiḥ
[066|02]
aprāptiranivṛtāvyākṛtaiva sarvā /
adhvabhedena punaḥ
[066|03]
sā 'tītājātayostridhā
[066|04]
pratyutpannasya nāratyaprāptiḥ pratyutpannā /
[066|04-066|05]
atītānāgatayostu traiyadhvikī /
[066|06]
kāmādyāptāmalānāṃ ca
[066|07]
trividheti varttate /
kāmāptānāṃ kāmarūpārūpyāvacarī /
[066|07-066|08]
evaṃ rūpārūpyāptānāmanāsravāṇāṃ ca nāstyanāsravā kācidaprāptiḥ /
[066|08]
tathāhi /
[066|09]
mārgasyāprāptiriṣyate /
[066|10]
pṛthagjanatvam
[066|11]
"pṛthagjanatvaṃ katamat /
āryadharmāṇāmalābha" iti śāstrapāṭhaḥ /
[066|11-066|12]
alābhaśca nāmāprāptiḥ /
[066|12]
naca pṛthagjanatvamanāsravaṃ bhavitumarhati /
[066|12-066|13]
katameṣāmāryadharmāṇāmalābhaḥ /
[066|13]
sarveṣāmaviśeṣavacanāt /
sa tu yo vinā lābhenālābhaḥ /
[066|13-066|14]
anyathā hi cuddho 'pi śrāvakapratyekabuddhagotrakai rasamanvāgamādanāryaḥ syāt /
[066|14-066|15]
evaśabdastarhi paṭhitavyaḥ /
[066|15]
na paṭhitavyaḥ /
ekapadānyapi hyavadhāraṇāni bhavanti /
[066|15-066|16]
tadyathā abbhakṣo vāyubhakṣa iti /
[066|16]
duḥkhe dharmajñānakṣāntitatsahabhuvāmalābha ityapare /
[066|16-066|17]
na ca tadyogā danāryatvaprasaṅgaḥ /
[066|17]
tadalābhasyātyantaṃ hatatvāt /
[066|17-066|18]
te tarhi trigotrā iti katameṣāmalābhaḥ /
[066|18]
sarveṣām /
evaṃ tarhi sa eva doṣaḥ /
punaḥ sa eva parihāraḥ /
[066|18-066|19]
yatnastarhi vyarthaḥ /
[066|19]
evaṃ tu sādhu yathā sautrāntikānām /
kathaṃ ca sautrāntikānām /
[066|20]
"anutpannāryadharmasantatiḥ pṛthagjanatvami"ti /
[066|21]
atheyamaprāptiḥ kathaṃ vihīyate /
yasya yā dharmasya prāptirasau
[066|22]
tatprāptibhusaṃcārād vihīyate
[066|23-066|24]
yathā tāvadāryamārgasyālābhaḥ pṛthagjanatvaṃ tasya lābhāttadvihīyate bhūmisaṃcārācca /
[066|24]
evamanyeṣāmapi yojyam /
[066|24-066|25]
vihīyata iti tasyā aprāpteraprāptirutpadyate prāptiśchidyate /
[066|25-066|26]
kiṃ punaraprāptiprāptyorapi prāptyaprāptī bhavataḥ /
[066|26]
ubhayorapyubhayaṃ bhavtītyāhuḥ /
[066|26-066|27]
nanu caivamanavasthā prasaṅgaḥ praptīnām /
[066|27]
nānavasthāprasaṅgaḥ /
parasparasamanvāgamāt /
[066|27-067|01]
ātmanā tṛtīyo hi dharma utpadyate /
[067|01]
sa ca dharmastasya prāptiḥ prāptiprāptiśca /
[067|01-067|02]
tatra prāptyutpādāttena dharmeṇa samanvāgato bhavati prāptiprāptyā ca /
[067|02-067|03]
prāptiprāptyutpādāt punaḥ prāptyaiva samanvāgato bhavatyato nānavsthā /
[067|03-067|04]
evaṃ ca kṛtva ātmanā tṛtīyasya dharmasya kuśalasya kliṣṭasya kliṣṭasya vā dvitīye kṣaṇe tisraḥ prāptayo jāyante /
[067|04-067|05]
tāsāṃ ca punastisro 'nuprāptaya iti ṣaḍ bhavanti /
[067|05-067|06]
tṛtīye kṣaṇe prathamadvitīyakṣaṇotpannānāṃ dravyāṇāṃ nava prāptayaḥ sārdhamanuprāptibhirityaṣṭādāśa bhavanti /
[067|06-067|10]
evamuttarottaravāṛddhiprasaṇṅgenaitāḥ praptayo visarpantyaḥ sarveṣāmatītānāgatānāṃ kleśopakleśakṣaṇānāmupapattilābhikānāṃ ca kuśalakṣaṇānāṃ saṃprayoga sahabhuvāmanādyantasaṃsāraparyāpannānāmanantā ekasya prāṇinaḥ kṣaṇe kṣaṇe upajāyante ityanantadravyāḥ pratisantānamātmabhāvakṣaṇāḥ sattvānāṃ bhavanti /
[067|10]
atyutsavo vatāyaṃ prāptīnāṃ varttate /
[067|11]
kevalaṃ tu apratighātinyo yato 'vakāśamākāśe labhante /
[067|11-067|12]
itarathā hyākāśe 'pyava kāśo na syāt dvitīyasya prāṇinaḥ //
[067|13]
atha keyaṃ sabhāgatā /
[067|14]
sabhāgatā sattvasāmyaṃ
[067|15]
sabhāgatā nāma dravyam /
sattvānāṃ sākṛśyaṃ nikāyasa bhāga ityasyāḥ śāstre saṃjñā /
[067|16]
sā punarabhinnā bhinnā ca /
abhinnā sarvasattvānāṃ sattvasabhāgatā /
[067|16-067|17]
pratisattvaṃ sarveṣu bhāvāt /
[067|17-067|18]
bhinnā punasteṣāmeva sattvānāṃ dhātubhūmigatiyonijātistrīpuruṣopāsakabhikṣuśaikṣā śaikṣyādibhedena pratiniyatā dharmasabhāgatā /
[067|18-067|20]
punaḥ skndhāyatanadhātutaḥ yadi satvasabhāgatā dravyamaviśiṣtaṃ na syāt anyonyaviśeṣabhinneṣu sattveṣu sattvasttva ityabhedena buddhirna syāt prajñaptiśca /
[067|20-067|21]
evaṃ skandhādi buddhiprajñaptayyo 'pi yojyāḥ /
[067|21]
syāccyavetopapadyeta na ca sattvasabhāgatāṃ vijahyānna ca pratilabheteti /
[067|22]
catuṣkoṭikaḥ /
prathamā koṭiḥ yataścyavate tatraivopapadyamānaḥ /
[067|22-067|23]
dvitīyā niyāmamavkrāman /
[067|23]
sa hi pṛthagjanasabhāgatāṃ vijahyādāryasabhāgatāṃ pratilabhate /
[067|24]
tṛtīyā gatisaṃcārāt /
caturthyetānākārān sthāpayitvā /
[067|25]
yadi pṛthagjanasabhāgatā nāma dravyamasti kiṃ punaḥ pṛthagjanatvena /
[067|26]
nahi manuṣyasabhāgatāyā anyanmanuṣyatvaṃ kalpyete /
[067|26-068|02]
naiva ca lokaḥ sabhāgatāṃ paśyatyarūpiṇītvāt nacaināṃ prajñayā paricchinatti pratipadyate ca satvānāṃ jātyabhedamiti satyā api tasyāḥ kathaṃ tatra vyāpāraḥ /
[068|02]
apicāsattvasabhāgatā 'pi kiṃ neṣyate /
[068|03-068|04]
śāliyavamudgamāsāmrapanasalohakāñcanādīnāṃ svajātisādṛśyāt tāsāṃ ca sabhāgatānāmanyonyabhinnānāṃ kathamabhedena sabhāgatā prajñaptiḥ kriyate /
[068|04-068|05]
vaiśeṣikāścaivaṃ dyotitā bhavanti /
[068|05]
teṣāmapi hyeṣa siddhāntaḥ /
[068|05-068|06]
sāmānyapadārtho nāmāsti yataḥ samānapratyayotpattiratulyaprakāreṣvapīti /
[068|06]
ayaṃ tu teṣāṃ viśeṣaḥ /
[068|06-068|07]
sa eko 'pyanekasmin varttate yadi dyotitā yadi na dyotitā /
[068|07-068|08]
astyeṣā tu sabhāgatā sūtre vacanāditi vaibhāṣikāḥ /
[068|08-068|09]
ustaṃ hi bhagavatā "sa ceditthantvamāgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāmi"ti /
[068|09]
uktametannatūktaṃ dravyāntaramiti /
kā tarhi sā /
[068|09-068|10]
ta eva hi tathābhūtāḥ saṃskārā yeṣu manuṣyādiprajñaptiḥ śālyādiṣu sabhāgatāvat /
[068|10-068|11]
tattvetanna varṇayanti /
[068|12]
atha kimidamāsaṃjñikaṃ nāma /
[068|13]
āsaṃjñikamasaṃjñiṣu /
[068|14]
nirodhaścittacaittānāṃ
[068|15-068|17]
asaṃjñisattveṣu devepūpapannānāṃ yaścittacaittānāṃ nirodhastadāsaṃjñikaṃnāma dravyaṃ yena cittacaittā anāgate 'dhvani kālāntaraṃ saṃnirudhyante notpattuṃ labhante /
[681|7-06817]
nadītoyasaṃnirodhavat /
[068|17]
tat punarekāntena
[068|18]
vipākaḥ
[068|19]
kasya vipākaḥ /
asaṃjñisamāpatteḥ /
katame te sattvā yeṣvasaṃjñisattvāḥ /
[068|20]
te bṛhatphalāḥ
[068|21]
bṛhatphalā nāma devā yeṣāṃ kecidasaṃjñisattvāḥ pradeśe bhavanti dhyānāntarikāvat /
[068|22]
kiṃ punastenaiva kadāciat saṃśino bhavanti /
bhavantyupapattikāle cyutikāle ca /
[068|23-068|24]
"prakṛṣṭamapi kālaṃ sthitvā saha saṃjñotpādātteṣāṃ sattvānāṃ tatsthānāt cyutirbhavatī"ti sūtre pāthaḥ /
[068|24-068|25]
te ca tato dīrghasvapnavyutthitā iva cyutvā kāmadhātāvupapadyante nānyatra /
[068|25-068|26]
pūrvasamāpattisaṃskāraparikṣayāt apūrvānupacayācca kṣiptā iva kṣīṇavegā iṣavaḥ pṛthivīṃ patanti /
[068|26-068|27]
yena ca tatropapattavyaṃ tasyāvaśyaṃ kāmāvacaraṃ karmāparaparyāyavedanīyaṃbhavati /
[068|27]
yathottarakauravāṇāṃ devopapāttivedanīyam /
[068|28]
atha samāpattī iti yaduktaṃ katame te samāpattī /
[068|28-068|29]
asaṃjñisamāpattirnirodhasamāpattiśca /
[068|29]
keyamasaṃjñisamāpattiḥ /
[068|29-068|30]
yathaivāsaṃjñikamuktaṃ "niarodhaścittacaittānāmi"ti /
[069|01]
tathā 'saṃjñisamāpattiḥ
[069|02]
asaṃjñināṃ samāpattirasaṃjñā ve tyasaṃjñisamāpattiḥ /
[069|02-069|03]
sā 'pi cittacaittānāṃ nirodhaḥ /
[069|03]
etāvattathāśabdenānvākṛṣyate /
sā tu samāpattiḥ /
[069|04]
dhyāne 'ntye
[069|05]
antyadhyānaṃ caturthaṃ tatparyāpannā 'sau nānyabhumikā /
kimarthamenāṃ samāpadyante /
[069|06]
niḥsṛtīcchayā /
[069|07]
niḥsaraṇameṣāṃ manyante /
ato mokṣakāmatayā samāpadyante /
[069|07-069|08]
āsaṃjñikaṃ vipākatvāt avyākṛtamiti siddham /
[069|08]
iyaṃ tu
[069|09]
śubhā
[069|10]
kuśalaivāsaṃjñisamāpattiḥ /
tasyā asaṃjñisattveṣu pañcaskandhako vipākaḥ /
kuśalā satī
[069|11]
upapadyavedyaiva
[069|12]
upapadyavedanīyaiva /
na dṛṣṭadharmaparyāyavedanīyā nāpi aniyatā /
[069|12-069|13]
yo 'pyenāmutpādya parihīyate so 'pi kilāvaśyaṃ punarutpādyāsaṃjñisattveṣūpapadyata iti /
[069|13-069|14]
ata eva tallābhī niyāmaṃ nāvakrāmati /
[069|14]
seyaṃ pṛthagjanasyaiveṣyate /
[069|15]
nāryasya
[069|16]
nahyāryāṃ asaṃjñisamāpattiṃ samāpadyante vinipātasthānamivaitāṃ paśyantaḥ/
[069|16-069|17]
niḥsaraṇasaṃjñino hi tāṃ samāpadyante /
[069|17-069|18]
atha kimenāmāryāścaturthadhyānalābhādatītānāgatāṃ pratilabhante dhyānavat /
[069|18]
anye 'pi atāvanna pratilabhante /
kiṃ kāraṇam /
[069|18-069|19]
eṣā hyucitā 'pi satī mahābhisaṃskārasādhyatvādacittakatvācca /
[069|20]
ekādhvikāpyate
[069|21]
ekakāliketyarthaḥ /
varttamānakālikaiva labhyate
[069|21-069|22]
yathā prātimokṣasaṃvaraḥ /
[069|22-069|23]
labdhayā tu dvitaīyādiṣu kṣaṇeṣvatītayā 'pi samanvāgato bhavati yāvanna tyajati /
[069|23]
acittaka tvānnānāgatā bhāvyate /
[069|24]
nirodhasamāpattiridāniṃ katamā /
[070|01]
nirodhākhyā tathaiveyaṃ
[070|02]
yathaivāsaṃjñimāpatthiḥ /
tathāśabdena kaḥ prakāro gṛhyate /
"nirodhaścittacaittānāmi"ti /
[070|03]
ayaṃ tvasyā viśeṣaḥ /
iyaṃ
[070|04]
vihārārthaṃ
[070|05]
śāntavihārasaṃjñāpūarvakeṇa manasikāreṇa enāṃ samāpadyante /
[070|05-070|06]
tāṃ tu niḥsaraṇasaṃjñā pūrvakeṇa /
[070|06]
sā khalvapi caturthadhyānabhūmikā /
iyaṃ tu
[070|07]
bhavāgrajā /
[070|08]
naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanabhūmikaiva /
sā ceyaṃ
[070|09]
śubhā
[070|10]
kuśalaiva na klilṣṭā nāvyākāṛtā /
kuśalā satī
[070|11]
dvivedyā 'niyatā ca /
[070|12]
dvayoḥ kālayorvedyā upapadyavedanīyā cāparaparyāyavedanīyā ca /
[070|12-070|13]
aniyatā ca vipākaṃ prati kadācinna vipacyate /
[070|13-070|14]
yadīha pariniarvāyāt tasyā hi bhavāgre catuḥskandhako vipākaḥ /
[070|14]
sā ceyamekāntena
[070|15]
āryasya
[070|16-070|17]
nahi pṛthagjanā nirodhasamāpattimutpādayituṃ śaknuvantyucchedabhīrutvādāryamārgabalena cotpādanāddṛṣṭadharmanirvāṇasya tadadhimuktitaḥ /
[070|17]
āryasyāpi ceyaṃ na vairāgyalabhyā /
[070|18]
kiṃ tarhi /
[070|19]
āpyā prayogataḥ
[070|20]
prayogalabhyaiveyam /
na cātītā labhyate nāpyanāgata bhāvyate /
[070|20-070|21]
cittabalena tadbhāvanāt /
[070|21]
kiṃ bhagavato 'pi parāyogikī /
netyāha /
[070|22]
bodhilabhyā muneḥ
[070|23-070|24]
kṣayajñānasamanaṃ kālaṃ buddhā bhagavanta enāṃ labhante nāsti kiñcidbuddhānāṃ prāyogikaṃ nāma /
[070|24]
icchāmātrapratibaddho hi teṣāṃ sarvaguṇasaṃpātsaṃmukhībhāvaḥ /
[070|25]
tasmādeṣāṃ sarvavairāgyalābhikam /
[070|25-070|26]
kathaṃ khalvi dānīmanutpāditāyāṃ nirodhasamāpattau kṣayajñānakāle bhagavānubhayotobhāgavimuktaḥ sidhyati /
[070|27-071|01]
sidhyatyutpāditāyāmiva tasyāṃ vaśitvāt prāgeva tāṃ bodhisattvaḥ śaikṣyāvasthāyāmutpādayatīti pāścattyāḥ /
[071|01]
atha kasmādevaṃ neṣyate /
[071|01-071|02]
evaṃ ca sthaviropaguptasyāpīdaṃ netrīpadaṃ prāmāṇikaṃ bhaviṣyati /
[071|02-071|03]
"nirodhasamāpattimutpādya kṣayajñānamutpādayatīti vaktavyaṃ tathāgata"iti /
[071|04]
na prāk
[071|05]
nahi pūrvaṃ tasyā utapādanaṃ yujyata iti kāśmīrakāḥ /
kiṃ kāraṇam /
[071|06]
catustriṃśatkṣaṇāptitaḥ /
[071|07]
catusriṃśatā kila cittakṣaṇairbodhisattvo bodhimanuprāptaḥ /
[071|07-071|09]
satyābhisamaye ṣoḍaśabhirbhavāgravairāgye cāṣṭādaśabhirnavaprakārāṇāṃ kleśānāṃ prahāṇāya navānantaryavimuktimārgotpādanāt /
[071|09]
ta ete catustriṃśat bhavanti /
[071|09-071|10]
ākiñcanyāyatanavītarāgasyāsyaniyāmāvakramaṇādadhobhūmikā na punaḥḥ praheyā bhavanti /
[071|10-071|11]
ata etasminnantare visabhāgacittāsaṃbhavānnirodhasamāpatterayoga iti /
[071|11-071|12]
kiṃ punaḥ syādyadi visabhāgacittamantarā saṃmukhīkkuryāt /
[071|12-071|13]
vyutthānāśayaḥ syādavyutthānāśayāśca bodhisattvāḥ /
[071|13]
satyamavyutthānāśayā natu āsrava mārgāvyutthānāt /
[071|13-071|14]
kathaṃ tarhi "na tāvat bhetsyāmi paryaṅkamaprāpte āsravakṣaya" iti /
[071|14-071|15]
asyāśayasyāvyutthānā dekāyana eva sarvārthaparisamāpteriti bahirdeśakāḥ /
[071|15-071|16]
pūrvameva tu varṇayanti kāśmīrāḥ /
[071|16]
yadyapyanayoḥ samāpattyorbahuprakāro viśeṣaḥ /
[071|17]
kāmarūpāśraye bhūte
[071|18]
ubhe api tvete asaṃjñinirodhasamāpattī kāmadhātau rūpadhātau cotpatsyete /
[071|18-071|19]
ye tvasaṃjñisamāpattiṃ rūpadhātau necchanti teṣāmayaṃ grantho virudhyate /
[071|19-071|20]
syādrūpabhavo na cāsau bhavaḥ pañcavyavacāraḥ /
[071|20-071|22]
syādrūpāvacarāṇāṃ sattvānāṃ saṃjñināṃ devānāṃ visabhāge citte sthitānāmasaṃjñisamāpattiṃ nirodhasamāparttiṃ ca samāpannānāmasaṃjñināṃ ca devānāmāsaṃjñike pratilabdhe yo bhava" iti /
[071|22]
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0