Abhidharmakośabhāṣya · Part 701720
[461|06-461|07]
ye hi dharmāḥ santi teṣāṃ pratyakṣamupalabdhirbhavatyasatyantarāye /
[461|07]
tadyathā ṣaṇṇāṃ viṣayāṇāṃ manasaśca /
anumānaṃ ca /
[461|08]
tadyathā pañcānāmindriyāṇām /
tatredamanumānam /
[461|08-461|09]
sati kāraṇe kāraṇāntarasyābhāve kāryasyābhāvo dṛṣṭo bhāve ca punarbhāvistadyathāṅkurasya /
[461|09-461|11]
satyeva cābhāsaprāpte viṣaye manaskāre ca kāraṇe viṣayagrahaṇasyābhāvo dṛṣṭaḥ punaśca bhāvo 'ndhavadhirādīnāmanandhāvadhirādīnāṃ ca /
[461|11-461|12]
atastatrāpi kāraṇāntarasyābhāvo bhāvaśca niścīyate /
[461|12]
yacca tatkāraṇāntaraṃ tadindriyamityetadanumānam /
[461|12-461|13]
na caivamātmano 'stīti nāstyātmā /
[461|14]
yattrhi vātsīputriyāḥ pudgalaṃ santimicchanti /
vicāryaṃ tāvadetat /
[461|14-461|15]
kiṃ te dravyata icchantyāhosvit prajñaptitaḥ /
[461|15]
kiṃ cedaṃ dravyata iti kiṃ vā prajñaptitaḥ /
[461|16]
rūpādivat bhāvāntaraṃ cet dravyataḥ /
[461|16-461|17]
kṣīrādivat samudāyaścet prajñaptitaḥ /
[461|17]
kiṃ cātaḥ /
yadi tāvat dravyataḥ /
[461|17-461|18]
saṃbhinna svabhāvatvāt skandhebhyo 'nyo vaktavya itaretaraskandhavat /
[461|18]
kāraṇaṃ cāsya vaktavyam /
asaṃskṛto vā /
[461|19]
atastīrthikadṛṣṭiprasaṅgo niṣprayojanatvaṃ ca /
atha prajñaptitaḥ /
vayamapyevaṃ trūmaḥ /
[461|20]
naiva hi dravyato 'sti nāpi prajñaptitaḥ /
kiṃ tarhi /
[461|20-461|21]
ādhyātmikānupāttānvarttamānān skandhānupādāya pudgalaḥ prajñapyate /
[461|21-461|22]
tadidamandhavacanamanunmīlitārthaṃ na budhyāmahe /
[461|22]
kimidamupādāyeti /
[461|22-461|23]
yadyayamarhtaḥ skandhānāṃ lakṣyate teṣveva pudgalaprajñaptiḥ prāpnoti /
[461|23]
yathā rūpādīnālamvya teṣveva kṣīraprajñaptiḥ /
[461|23-461|24]
athāyamarthaḥ skandhān pratīyeti /
[461|24]
skandhānāṃ pudgalaprajñaptikāraṇatvāt /
sa eva doṣaḥ /
[p46|124-46125]
na sa evaṃ prajñapyate /
[461|25]
kathaṃ tarhi yathendhanamupādāyāgniḥ /
[461|25-462|01]
kathaṃ cendhanamupādāyāgniḥ prajñapyate /
[462|01-462|02]
na hi vinendhanenāgniḥ prajñapyate na cānya indhanādagniḥ śakyate prajñapayituṃ nāpyananyaḥ /
[462|02]
yadi hānyaḥ syādanuṣṇamindhanaṃ syāt /
[462|02-462|03]
athānanyaḥ syāddāhyameva dāhakaṃ syāt /
[462|03]
evaṃ na ca vinā skanvaiḥ pudgalaḥ prajñapyate /
[462|03-462|04]
na cānyaḥ skandhebhyaḥ śakyate pratijñātuṃ śāśvataprasaṅgāt /
[462|04]
nāpyananya ucchedaprasaṅgaditi /
[462|05]
aṅga tāvadbrūhi kigindhanaṃ ko 'nniriti /
[462|05-462|06]
tato jñāsyāmaḥ kathamindhanamupādāyāgniḥ prajñapyata iti /
[462|06-462|07]
kimatra vaktavyaṃ dāhyamindhanaṃ dāhako 'gniḥ /
[462|07]
etadevātra vaktavyaṃ kiṃ dāhyaṃ kok dāhaka iti /
[462|07-462|08]
loke hi tāvadapradīptaṃ kāṣṭḥādikamindhanamucyate dāhyaṃ ca /
[462|08]
pradīptamagnirdāhakaśca /
[462|08-462|09]
yacca bhasvaraṃ coṣṇaṃ ca bhṛśaṃ ca tena hi tadidhyate dhyate ca /
[462|09]
saṃtativikārāpādānāt /
[462|09-462|10]
taccobhayamaṣṭadravyakaṃ taccegdhanaṃ pratītyāgnirutpadyate /
[462|10-462|11]
yathā kṣīraṃ pratītya dadhi madhu pratītyaśuktam /
[462|11]
tasmādhigdhanamupādāyetyucyate /
anyaśca sa tasmādbhinnakālatvāt /
[462|11-462|12]
yadi caiyaṃ pudgalaḥ skandhān pratītyotpadyate sa tebhyo 'nyaścānityaśca prāpnoti /
[462|12-462|14]
atha punastatraiva kāṣṭhādau pradīpte yadīṣṇyaṃ tadagnistatsahajātāni trīṇi bhūtānīndhanamiṣyante /
[462|14]
tayorapi siddhamanyatvaṃ lakṣaṇabhedāt /
[462|15]
upādāyārthastu vaktavyaḥ /
kathaṃ tadindhanamupādāya so 'gniḥ prajñapyata iti /
[462|16]
na hi tattasya kāraṇaṃ nāpi tat prajñapteḥ /
agnireva hi tatprajñapteḥ kāraṇam /
[462|17]
yadyāśrayārtha upādāyārthaḥ sahabhāvārtho vā /
[462|17-462|18]
skandhā apyevaṃ pudgalasyāśrayasahabhūtāḥ prāpnuvantīti vispaṣṭamanyatvaṃ pratijñāyate /
[462|18-462|19]
tadabhāve ca pudgalābhāvaḥ prāpnoti /
[462|19]
indhanabhāva ivāgnyabhāvaḥ /
[462|20]
yattu taduktaṃ yadīndhanādanyo 'gniḥ syādanuṣṇamindhanaṃ syāditi /
[462|20-462|21]
kimidamuṣṇaṃ nāma /
[462|21-462|22]
yadi tāvādīṣṇyam anuṣṇamevendhanamanyabhūtasvabhāvatvāt /
[462|22]
atha yadauṣṇyavat /
[462|22-462|23]
anyadapi taduṣṇasvabhāvādagneruṣṇaṃ sidhyatyīṣṇyayogāditi /
[462|23]
nāstyanyatve doṣaḥ /
[462|23-462|24]
atha punaḥ sarvameva tat pradīptaṃ kāṣṭhādikamindhanaṃ cāgniśceṣyate /
[462|25]
tadupādāyārthaśca vaktavyaḥ /
skandhā eva ca pudgalā ityananyatvamanivāryaṃ prāpnoti /
[462|26]
tasmānna sidhyatyetat /
[462|26-463|01]
yathendhanamupādāyāgniḥ prajñapyate evaṃ skadhānupādāya pudgalaḥ iti /
[463|01-463|02]
yadi cāyamanyaḥ skandhebhyo na vaktavyaḥ "pañcavidhaṃ jñeyamatītānāgataṃ pratyupannamasaṃskṛtamavaktavyami"ti na vaktavyaṃ prāpnoti /
[463|02-463|03]
naiva hi tadatītādibhyaḥ pañcamaṃ nāpañcamaṃ vaktavyam /
[463|03-463|04]
yadā ca pudgalaḥ prajñapyate ki tāvatskandhānupalabhya prajñapyate āhosvit pudgalam /
[463|04-463|05]
yadi tāvat skandhāṃsteṣveva pudgalaprajñaptiḥ prāpnoti /
[463|05]
pudgalasyānupalambhāt /
[463|05-463|06]
atha pudgalaṃ kathamasya skandhānupādāya prajñaptirbhavati /
[463|06]
pudgala eva hi tasyā upādānaṃ prāpnoti /
[463|06-463|07]
atha mataṃ satsu skandheṣu pudgala upalabhyate tataḥ skandhānupādāyāsya prajñaptirucyata iti /
[463|07-463|08]
tadevaṃ rūpasyāpi cakṣurmanaskārālokeṣu satsūpalambhāt tānupādāya prajñaptirbaktavyā /
[463|08-463|09]
rūpavacca pudgalasyānyatvaṃ spaṣṭam /
[463|10]
idaṃ tāvadvaktavyam /
[463|10-463|11]
ṣaṇṇāṃ vijñānānāṃ katamena pudgalo vijñeyaḥ /
[463|11]
ṣaḍbhirapītyucyate /
kathaṃ kṛtvā /
[463|11-463|13]
cakṣurvijñeyāni cedrūpāṇi pratītyapudgalaṃ pratibhāvayati cakṣurvijñeyaḥ pudgalo vaktavyaḥ no tu vaktavyo rūpāṇi vāno vā /
[463|13-463|14]
evaṃ yāvat manovijñeyān ceddharmān pratītya pudgalaṃ prativibhāvayati manovijñeyaḥ pudgalo vaktavyo no tu vaktavyo dharmā vā no vā /
[463|14-463|15]
evaṃ tarhi kṣīrādibhiḥ samānaḥ prāpnoti /
[463|15-463|17]
cakṣurvijñeyāni cedrūpāṇi pratītya kṣīraṃ vibhāvayatyudakaṃ vā cakṣurvijñeyaṃ kṣīramudakaṃ ceti vaktavyaṃ no tu vaktavyaṃ rūpāṇi vā no vā /
[463|17]
evaṃ ghrāṇajihvākāyavijñeyaṃ vaktavyaṃ no tu vaktavyaṃ spraṣṭavyāni vā no vā /
[463|18]
mābhūt kṣīrodakayoścatuṣṭvaprasaṅga iti /
[463|18-463|19]
ato yathā rūpādīnyeva kṣīramudakaṃ vā prajñapyate samastānyevaṃ skandhāḥ pudgala iti siddham /
[463|20]
yaccocyate cakṣurvijñeyāni rūpāṇi pratītya pudgalaṃ prativibhāvayatīti /
[463|21]
ko 'sya vākyasyārthaḥ /
[463|21-463|22]
kiṃ tāvadrūpāṇi pudgalopalabdheḥ kāraṇaṃ bhavatiti āhosvidrūpāṇyupalabhamānaḥ pudgalamupalabhata iti /
[463|22-463|23]
yadi rūpāṇi pudgalopalabdheḥ kāraṇaṃ bhavanti sa ca tebhyo 'nyo na vaktavyaḥ /
[463|23-463|24]
evaṃ tarhi rūpamapyālokacakṣurmanaskārebhyo 'nyanna vaktavyam /
[463|24-463|25]
teṣāṃ tadupalabdhikāraṇatvāt /
[463|25]
atha rūpāṇyupalabhamānaḥ pudgalamupalabhate /
[463|25-463|26]
kiṃ tayaivopalabdhyopalabhate āhosvidanyayā /
[463|26]
yadi tayaiva /
[463|26-463|27]
rūpādabhinnasvabhāvaḥ pudgalaḥ prāpnoti rūpa eva vā tatprajñāptiḥ /
[463|27]
idaṃ ca rūpamayaṃ pudgalaḥ kathamidaṃ gamyate /
athaivaṃ na paricchidyate /
[464|01]
kathamidaṃ pratijñāyate rūpamapyasti pudgalo 'pyastīti /
[464|01-464|02]
upalabdhivaśena hi tasyāstitvaṃ pratijñāyate /
[464|02]
evaṃ yāvaddharmebhyo vaktavyam /
[464|02-464|03]
athānyayā bhinnakālo palambhādanyo rūpātprāpnoti /
[464|03]
nīlādiya pītaṃ kṣaṇādiva ca kṣaṇāntaram /
[464|03-464|04]
evaṃ yāvaddharmebhyo vaktavyam /
[464|04]
atha rūpapudgalavaktadupalabdhyorapyanyānanyatvamavaktavyam /
[464|05]
tena tarhi saṃskṛte 'pyavaktavyaṃ bhavatīti siddhāntabhedaḥ /
[464|05-464|06]
yadi cāyamasti no tu vaktavyo rūpāṇi vā to vā /
[464|06-464|07]
kiṃ tarhi bhagavatoktaṃ "rūpamanātmā yāvadvijñānamanātme"ti /
[464|08]
yena cāyaṃ cakṣurvijñānena pudgala upalabhyate /
[464|08-464|09]
kiṃ tadrūpāṇi pratītyotpadyate āhosvit pudgalamubhayaṃ vā /
[464|09]
yadi rūpāṇi pratītyotpadyate /
[464|09-464|10]
notsahiṣyate pudgalaṃ vijñātuṃ śabdādivat /
[464|10-464|11]
yameva hi viṣayaṃ cakṣurvijñāneṣu pratītyotpadyate vijñānaṃ sa eva tasyālambanapratyayaḥ /
[464|11-464|12]
atha pudgalaṃ pratītyotpadyate ubhayaṃ vā /
[464|12]
idamutsūtram /
[464|12-464|13]
sūtre hi nirdhāritaṃ dvayaṃ pratītya vijñānasyotpādo bhavatīti /
[464|13]
"tathā cakṣurbhikṣo hetū rūpāṇi pratyayaścakṣurvijñānasyotpādāya /
[464|13-464|14]
tatkasya hetoḥ /
[464|14]
yatkiñcit bhikṣo cakṣurvijñānaṃ sarvaṃ taccakṣuḥ pratītya rūpāṇi ceti /
[464|15]
anityaśca pudgala evaṃ prāpnoti /
[464|15-464|16]
"ye hi hetayo ye pratyayā vijñānasyotpādāya te 'pyanityā" iti sūtre vacanāt /
[464|16-464|17]
atha pudgalo na tasyālambanaṃ na tarhi tena vijñeyaḥ /
[464|18]
yadi ca pudgalaḥ ṣaḍvijñānavijñeyaḥ pratijñāyate /
[464|18-464|19]
sa śrotravijñānavijñeyatvādrūpādanyaḥ prāpnoti śabdhavat /
[464|19-464|20]
caturvijñānavijñeyatvācchabdādanyaḥ prāpnoti rūpavat /
[464|20]
evamanyebhyo 'pi yojyam /
idaṃ ca sūtrapadaṃ vādhitaṃ bhavati /
[464|20-464|22]
"yānīmāni brāhmaṇa pañcendriyāṇi nānāgocarāṇi nānāviṣayāṇi svaṃ svaṃ gocaraviṣyaṃ pratyanubhavanti /
[464|22]
nānyadanyasya gocaraviṣyaṃ pratyanubhavati /
[464|22-464|23]
tadyathā cakṣurindriyaṃ śrotrendriyaṃ ghrāṇendriyaṃ jihvendriyaṃ kāyendriyam /
[464|23-464|24]
mana eṣaṃ pañcānāmindriyāṇāṃ gocaraviṣayaṃ pratyanubhavati manaścaiṣāṃ pratisaraṇami"ti /
[464|24]
na vā pudgalo viṣayaḥ /
[464|24-464|25]
na cedviṣayo na tarhi vijñeyaḥ /
[464|25-464|26]
yadyevaṃ manaindriyasyāpyavyabhicāraḥ prāpnoti /
[464|26-464|27]
ṣaḍimānīndriyāṇi nānāgocarāṇi nānāviṣayāṇi svaṃ svaṃ gocaraviṣayamākāṅkṣantī tyuktaṃ ṣaṭprāṇakopame /
[464|27]
na ttrendriyamemvendriyaṃ kṛtvoktam /
[464|27-465|01]
pañcānāṃ darśanādyā kāṅkṣaṇāsaṃbhavāt tadvijñānānāṃ ca /
[465|01-465|02]
atastadādhipatyādhyākṛtamatra manovijñānendriyaṃ kṛtvoktam /
[465|02-465|03]
yacca tatkevalaṃ mana ādhipatyādhyākṛtaṃ manovijñānaṃ naivaṃ tadanyeṣāṃ viṣayamākāṅkṣatyato nāstyeṣa doṣaḥ /
[465|03-465|06]
uktaṃ ca bhagavatā "sarvābhijñeyaṃ vo bhikṣavo dharmaparyāyaṃ deśayiṣyāmī"tyuktvā cakṣurabhijñeyaṃ rūpāṇi cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśo yadapi taccakṣuḥsaṃsparśapratyayamadhyātmamutpadyate veditaṃ suḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā yāvat manaḥsaṃsparśapratyayam /
[465|06-465|07]
ayamucyate sarvābhijñeyaparijñeyo dharmaparyāyaḥ iti /
[465|07]
ata etāvadevābhijñeyaṃ pratijñeyaṃ cetyavardhāryate na pudgalaḥ /
[465|07-465|08]
tasmādvijñeyo 'pyasau na bhavati /
[465|08]
prajñāvijñānayoḥ samānaviṣayatvāt /
[465|08-465|09]
cakṣuṣa ca pudgalaṃ paśyām iti paśyanta paudgalikā anātmanā ātmānaṃ paśyāma iti dṛṣṭisthānamāpannā bhavanti /
[465|10]
sūtre ca bhagavatā nītametat /
"skandheṣveva pudgalādhye"ti mānuṣyakasūtram /
[465|11-465|13]
"cakṣuḥpratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ sparśasahajātā vedanā saṃjñā cetanā itīme catvāro rupiṇaḥ skandhāśvakṣurindriyaṃ ca rūpametāvanmanuṣyatvamucyate /
[465|13-465|14]
atreyaṃ saṃjñā sattvo naro manuṣyo mānavaśca poṣaḥ puruṣaḥ pudgalo jīvo janturiti /
[465|14-465|15]
atreyaṃ pratijñā ahaṃ cakṣuṣā rūpāṇi paśyāmīti /
[465|15-465|16]
atrāyaṃ vyavahāra ityapi sa āyuṣmānevaṃnāmā evañjātya evaṅgotra evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedī evandīrghāyurevañcirasthitika evamāyuḥparyanta iti /
[465|16-465|17]
iti hi bhikṣavaḥ saṃjñāmātrakamevaita dvyavahāramātrakamevaitat /
[465|17-465|18]
sarva ime dharmāḥ anityāḥ saṃskṛtāśceti tāḥ pratītyasamutpannā iti /
[465|18]
nītārthaṃ ca sūtraṃ pratisaraṇamuktaṃ bhagavatā /
[465|19]
tasmānna punaḥ parīkṣyate /
[465|19-465|20]
tathā coktaṃ "sarvamastīti brāhmaṇa yāvadeva dvādaśāyanānī"ti /
[465|20]
yadi cāyaṃ pudgalo nāyatanaṃ na sostīti siddham /
[465|20-465|21]
athāyatanaṃ na tarhyavaktavyaḥ /
[465|21-465|22]
teṣāmapi caivaṃ paśyato "yāvatā bhikṣo cakṣuryāvatā rūpāṇi vistareṇa etāvatā bhikṣo tathāgataḥ sarvaṃ ca prajñāpayati sarvaprajñaptiṃ ce"ti /
[465|22-465|25]
bimbisārasūtre coktam "ātmā ātmeti bhikṣavo bālo 'śrutavān pṛthagjanaḥ prajñaptimanupatito na tvātrā tmā vā ātmīyaṃ vā duḥkhamidamutpadya mānamutpadyate" iti vistaraḥ /
[465|25]
śailayāpyarhantyā māramārabhyoktaṃ /
[466|01-466|04]
"manyase ki nu sattveti māradṛṣṭigataṃ hi te /
śūnyaḥ saṃskārapuñjo 'yaṃ nahi sattvjotra vidyate //
yathaiva hyaṅgasaṃbhārātsaṃjñā ratha iti smṛtā /
evaṃ skandhānupādāya saṃvṛtyā sattva ucyate" // iti /
[466|05]
kṣadrake 'pi cāgame dāridrabrāhmaṇamathikṛtyoktaṃ
[466|06-466|07]
śṛṇu tvaṃ svādare dharmaḥ sarvagranthipramocanam /
yathā saṃkliśyate cittaṃ yathā cittaṃ viśudhyati //
[466|08-466|09]
ātmaiva hyātmano nāsti viparītena kalpyate /
nāstīha sattva ātmā vā dharmāstvete sahetukāḥ //
[466|10-466|11]
dvādaśaiva bhavāṅgāni skandhāyatanadhātavaḥ /
vicintya sarvāṇyetāni pudgalo nopalabhyate //
[466|12-466|13]
śūnyamadhyātmakaṃ paśya śūnyaṃ paśya bahirgatam /
na labhyate so 'pi kaścidyo bhāvayati śūnyatāmi"ti /
[466|14]
tathoktaṃ "pañcādīnavā ātmopalambhe /
ātmadṛṣṭirbhavati sattvadṛṣṭiḥ /
[466|15]
nirviśeṣo bhavati tīrthikaiḥ sārdham /
unmārgapratipanno bhavati /
[466|15-466|16]
śūnyatāyāmasya cittaṃ na praskandati na prasīdati na saṃtiṣṭhate na vimucyate /
[466|16-466|17]
āryadharmā asya na vyavadāyanta" iti /
[466|17]
na vaita evaṃ grandhaṃ pramāṇaṃ kurvanti /
kiṃ kāraṇam /
[466|17-466|18]
nāsmākamayaṃ nikāye paṭhacyata iti /
[466|18-466|19]
kiṃ punasteṣāṃ nikāya eva pramāṇamāhosvidbuddhavacanam /
[466|19]
yadi nikāya eva pramāṇaṃ na tarhi teṣāṃ budhaḥ śāstā /
[466|19-466|20]
na ca te śākyaputrīyā bhavanti /
[466|20]
atha buddhavacanaṃ pramāṇam /
ayaṃ granthaḥ kasmānna pramāṇam /
[466|21]
nahi kilaitat buddhavacanamiti /
kiṃ kāraṇam /
nāsmākaṃ nikāye paṭhacyata iti /
[466|22]
ayamanyāyo vartate /
ko 'trānyāyaḥ /
[466|22-466|24]
yo hi granthaḥ sarveṣu nikāyāntareṣvāmnāyate na ca sūtraṃ dharmatāṃ vā bādhate so 'smābhirapāṭhānna buddhavacanamiti vacanaṃ kevalaṃ sāhasamātram /
[466|24]
kiṃ cedamapi teṣāṃ sūtraṃ nāsti "sarvadharmā anātāna" iti /
[467|01]
syāt matam /
naiva hi pudgalo dharma ucyate nāpyanyo dharmāditi /
[467|01-467|02]
evaṃ tarhi na manovijñeyaḥ sidhyati /
[467|02]
dvayaṃ pratītya vijñānasyotpādaḥ ityavadhāraṇāt /
[467|02-467|03]
iha caivaṃ vikalpyate "anātmanyāteti saṃjñāviparyāsa ścittaviparyāso dṛṣṭiviparyāsa" iti /
[467|04]
anātmanyātmeti viparyāso na tvātmani kiṃ ca punaḥ /
[467|04-467|05]
"nātmā skandhāyatanadhātavaḥ" yattāvaduktaṃ prāk "no tu vaktavyaṃ rūpāṇi vā no ve"ti tattāvadaśocam /
[467|05-467|07]
uktaṃ ca sūtrāntare "ye kecit bhikṣavaḥ śramaṇā vā brāhmaṇā vā ātmeti samanupaśyantaḥ samanupaśyanti sarve ta imāneva pañcopādānaskandhāni"ti /
[467|08]
tasmātsarva evānātmanyātmagrāhaḥ /
[467|08-467|10]
tathoktaṃ "ye kecidanekavidhaṃ pūrvanivāsaṃ samanusmarantaḥ samanusmārṣuḥ samanusmaranti samanusmariṣyanti vā punaḥ sarve ta imāneva opañcopādanaskandhāni"ti /
[467|10-467|11]
yadyevamidaṃ kasmādāha "rūpavānahamabhūvamatīte adhvanī"ti /
[467|11]
evamanekavidhaṃ ye samanusmarantīti pradarśayati /
[467|11-467|12]
yadi tu rūpavantaṃ pudgalaṃ paśyetsatkāyadṛṣṭiprasaṅgaḥ syāt /
[467|12]
apāṭha eva tvanna śaraṇaṃ syāt /
[467|12-467|13]
tasmāt prajñāptisatpudgalo rāśidhārāvat /
[467|14]
yadyevaṃ tarhi na buddhaḥ sarvajñaḥ prapnoti /
[467|14-467|15]
na hi kiñcictrittamasti caittā vā yatsarvaṃ jānīyāt /
[467|15]
kṣaṇikatvāt /
pudgalastu jānīyāt /
[467|15-467|16]
evaṃ tarhi cittavināśe pudgalasyāvināśābhyupagamāt nityatvamasyābhyupetaṃ bhavati /
[467|16-467|17]
naiva ca vayaṃ sarvatra jñānasaṃmukhībhāvād buddhaṃ sarvajñamācakṣmahe /
[467|17]
kiṃ tarhi /
sāmarthyāt
[467|17-467|19]
yā hyasau buddhākhyā saṃtatistasyā idamasti sāmarthyaṃ yadābhogamātreṇāviparītaṃ jñānamutpadyate yatreṣṭam /
[467|19]
āha cātra /
[467|20-467|21]
saṃtānena samarthatvādyathāgniḥ sarvabhuṅmataḥ
tathā sarvavideṣṭavyo 'sakṛtsarvasya vedanāt /
[467|22]
kathamidaṃ gamyate /
atītādivacanāt /
[467|23-467|24]
"ye cābhyatītāḥ saṃbuddhā ye ca buddhā anāgatāḥ /
yaśca etarhhi saṃbuddho bahūnāṃ śokanāśana" iti /
[468|01]
skandhā eva ca traiyadhvikā iṣyante na pudgalā yuṣmābhiḥ /
[468|01-468|02]
yadi skandhā eva pudgalāḥ kasmādidamāha /
[468|02-468|03]
"bhāraṃ ca vo bhikṣavo deśayiṣyāmi bhārādānaṃ ca bhāranikṣepaṇaṃ ca bhārahāraṃ ce"ti /
[468|03]
kasmādidaṃ na vaktavyaṃ syāt /
[468|03-468|04]
na hi bhāra eva bhārahāro yuktaḥ /
[468|04]
kiṃ kāraṇam /
nahyevaṃ dṛśyata iti /
avaktavyo 'pi na yuktaḥ /
[468|05]
kiṃ kāraṇam /
na hyevaṃ dṛśyate /
bhārādānasyāpi skandhāsaṃgrahaprasaṅgācca /
[468|06]
ityarthameva bhārahāraṃ nirdideśa bhagavān /
[468|06-468|07]
"yo 'sāvāyupmānevaṃnāmā yāvadevañcirasthitika evamāyuḥparyantaḥ" sa eṣa yathā vijñāyeta /
[468|07-468|08]
mānyathā vijñāyi nityo vā avaktavyaṃ veti /
[468|08-468|09]
skandhā eva ca skandhānāmupadhātāya saṃvartante pūrvakā uttareṣāmiti bhāraṃ ca bhārahāraṃ ca kṛtvoktāḥ /
[468|09]
upaghātārtho hi bhāra iti /
[468|10]
asty eva pudgalo yasmād uktaṃ "nāsti sattva upapāduka iti mithyādṛṣṭiḥ" /
[468|11]
kaścaivam āha nāsti sattva upapāduka iti /
[468|11-468|12]
sattvastu yathā 'sti tathā vibhakto bhagavateti brūmo mānuṣyakasūtre /
[468|12-468|13]
tasmād yaḥ paratropapādukasattvākhyaskandhasaṃtānāpavādaṃ karoti tasyaiṣā mithyādṛṣṭir nāsti sattva upapāduka iti /
[468|14]
skandhānām upapādukatvāt /
[468|14-468|15]
athaiṣā mithyādṛṣṭiḥ pudgalāpavādikā satī kiṃprahātavyā bhavet /
[468|15]
nahyeṣā darśanabhāvanāprahātavyā yujyate /
pudgalasya sattveṣvantarbhāvāt /
[468|16]
"ekaḥ pudgalo loka utpadyamāna utpadyate" iti vacanāt na skandhā iti cet /
[468|17]
na /
samudāye 'pyekopacārādekatilaikataṇḍulavat ekarāśyekavacanavacca /
[468|18]
saṃskṛta iti vā pudgalo vaktavya utpatīmattvābhyupagamāt /
[468|18-468|19]
na sa evamutpadyate yathā skandhā apūrvaprādurbhāvāt /
[468|19]
kiṃ tarhi /
skandhāntaropādānāt /
[468|19-468|20]
yathā yājñiko jāto vaiyākaraṇo jāta ityucyate vidyopādānāt /
[468|20-468|21]
bhikṣurjātaḥ parivrājako jāta iti liṅgopādānāt /
[468|21]
buddhojāto vyādhito jāta ityavasthāntaropādānāditi /
[468|22]
na pratikṣepāt sūtra eva hi pratikṣiptaṃ bhagavatā paramārthaśūnyatāyām /
[468|22-468|23]
"iti hibhikṣavo 'sti karmāsti vipākaḥ kārakastu nopalabhyate /
[468|23-468|24]
ya imāṃśca skandhānnikṣipati anyāṃśca skandhān pratisaṃdadhātyanyatra dharmasaṃketāditi /
[468|24-468|25]
phalgusūtre coktam "upādatta iti phalgu na vadāmīti /
[468|25-468|26]
tasmānnāsti skandhānāṃ kaścidupādātā nāpi nikṣiptā /
[468|26-469|01]
kaṃ ca tāvadbhavānyājñikaṃ yāvadvacyā dhita madhimucyate /
[469|01]
dṛṣṭātaṃ karoti pudgalaṃ yadi /
so 'siddhaḥ /
atha cittacaittāḥ /
na /
[469|02]
teṣāṃ pratikṣaṇamapūrvotpattireva /
atha śarīram /
tasyāpi tathā /
[469|02-469|03]
śarīravidyāliṅgavacca skandhapudgalayoranyatvamāpadyate /
[469|03]
jīrṇa śarīrāntarameva jyādhitaṃ ca /
[469|03-469|04]
pratiṣiddho hi sāṃkhyīyaḥ pariṇāmavādaḥ /
[469|04]
tasmādadṛṣṭāntā ete /
[469|05-469|06]
yadi ca skandhānāmapūrvotpādo na pudgalasyeṣyate so 'nyaśca tebhyo nityaśca sphuṭaṃ dīpito bhavati /
[469|06]
pañca skandhā ekaḥ pudgala iti brūvatā kathamanyatvaṃ nocyate /
[469|07]
kathaṃ tāvat bhūtāni catvāri rūpaṃ tvekaṃ na ca bhūtebhyyo 'nyadrūpam /
pākṣika eṣa doṣaḥ /
[469|08]
katamasminpakṣa /
bhūtamātrikapakṣe /
[469|08-469|09]
tathāpi tu yathā bhūtamātraṃ rūpamevaṃ skandhamātraṃ pudgala ityabhyupetaṃ bhavati /
[469|09-469|10]
yadi skandhamātraṃ pudgalaḥ kasmāt bhagavatā sa jīvastaccharīrakanyo veti navyākṛtam /
[469|10]
praṣṭurāśayāpekṣayā /
[469|10-469|11]
sa hi jīvadravyamekamantarvyāpāra puruṣamadhikṛtya pṛṣṭavān /
[469|11-469|12]
sa ca kasmiścinnāstīti kathamasyānyatvamananyatvaṃ vā vyākriyatām /
[469|12]
kaurmasyeva romṇo 'ntaḥkharatā mṛdutā vā /
[469|13]
eṣa ca granthaḥ pūrvakaireva nirmocitaḥ /
[469|13-469|14]
sthāviro hi nāgasenaḥkaliṅgena rājñopasaṃkramyoktaḥ /
[469|14-469|15]
"pṛccheyamahaṃ bhadantam bahuvollakāśca śravaṇā bhavanti /
[469|15]
yadi yadeva pṛccheyaṃ tadeva vyākuryā iti /
pṛcchetyuktaḥ pṛṣṭavān /
[469|15-469|16]
kiṃ nu sa jīvastaccharīramanyio jīvo 'nyaccharīramiti /
[469|16]
avyākṛtametadityavocat sthaviraḥ /
[469|17]
sa āha /
nanu bhadantaḥ pūrvameva pratijñāṃ kārito nā 'nyadvacyākartavyamiti /
[469|17-469|18]
kimidamanyadevoktamavyākṛtametaditi /
[469|18]
sthavira āha /
[469|18-469|19]
ahamapi mahārājaṃ pṛccheyaṃ bahuvollakāśca rājāno bhavanti /
[469|19]
yadi yadeva pṛccheyaṃ tadeva vyākuryā iti /
[469|19-469|20]
pṛcchetyuktaḥ pṛṣṭavān /
[469|20-469|21]
yaste 'ntaḥpure ābhravṛkṣastasya kimamlāni phalāni āhosvit madhurāṇīti /
[469|21]
naiva mamāntaḥpure kaścidābhravṛkṣo 'stītyāha /
[469|21-469|22]
nanu mayā pūrvameva mahārājaḥ pratijñāṃ kārito nānyadvacyākartavyamiti /
[469|22]
kimidamanyadevoktamābhra eva nāstīti /
[469|23]
sa āha kathamasato vṛkṣasya phalānāmamlatāṃ madhuratāṃ vā vyākaromīti /
[469|23-469|24]
evameva mahārāja sa eva jīvo nāsti kuto 'sya śarīrādanyatāmananyatāṃ vā vyākaromīti /
[469|25]
kasmāt bhagavatā 'pi noktaṃ nāstyeveti /
praṣṭurāśayāpekṣayā /
[469|25-469|27]
sa hi yasyāpi skandhasaṃtānasya jīva ityākhyā tasyāpyabhāvaṃ pratīyāditi mithyādṛṣṭiṃ pātitaḥ syāt /
[469|27]
pratotya samutpādasyājñānāt /
[469|27-470|01]
sa cataddeśanāyā akṣamaḥ /
[470|01]
itaścaitadevaṃ niścīyate /
[470|01-470|03]
yat bhagavatoktam "astyātmetyānanda vatsasagotrāya parivrājakāya praśnaṃ pṛṣṭo vyākuryāṃ nanvakalpaṃ syādvacanāya sarvadharmā anātmāna iti /
[470|03-470|05]
nāstyātmetyānanda vatsasagotrāya parivrājakāya praśnaṃ pṛṣṭo vyākuryāṃ nanu vatsasagotraḥ parivrājakaḥ pūrvameva saṃmūḍho bhūyasyā mātrayā saṃmohamāpadyeta abhūt me ātmāsa me etarhi nāstīti /
[470|05-470|06]
astyātmetyānanda śāśvatāya pareti /
[470|06]
nāstyātmetyānandocchedāya paretīti vistaraḥ /
āha cānna
[470|07-470|08]
dṛṣṭidaṃṣṭrāvabhadaṃ ca braṃśaṃ cāpekṣya karmaṇām /
deśayanti jinā dharma vyāgrīpītāpahāravat //
[470|09-470|10]
ātmāstitvaṃ hyupagato bhinnaḥ syāddṛṣṭidaṃṣṭrayā
bhraṃśaṃ kukśalapotasya kuryādaprāpya saṃvṛtimi"ti /
[470|11-470|12]
punarāha
asattvādbhagavān jīvaṃ tattvānyatvena nāvadat /
nāstītyapi ca nāvocanmābhūt prājñaptikopyasan //
[470|13-470|14]
yatra hi skandhasaṃtāne śubhāśubhaphalāstitā /
jīvākhyā tatra sā na syāt jīvanāstitvadeśanāt //
[470|15-470|16]
prajñaptimātraṃ skandhesu jīva ityapināvadat /
abhavyaḥ śūnyatāṃ boddhuṃ tadānīṃ tādṛśo janaḥ //
[470|17-470|18]
tathā hyātmāsti nāstīti pṛṣṭo vāstyeva nāvadat /
āśayāpekṣāyā praṣṭuḥ sati tvastīti nāha kim //
[470|19]
śāśvatalokādīnāmapyavayākaraṇaṃ praṣṭurāśayāpekṣayā /
[470|19-470|20]
yadi hi tāvadātmā loka iṣṭaḥ syāttasyābhāvādayuktaṃ caturdhā vyākaraṇam /
[470|20-471|01]
atha sarva eva saṃsāro lokastasyāpyayuktam /
[471|01]
śāśvate loke na kasyacit parinirvāṇaṃ prāpnuyāt /
śāśvate loke na kasyacit parinirvāṇaṃ prāpnuyāt /
[471|02]
aśāśvate sarvepāmucchedaḥ prāpnuyāt /
[471|02-471|03]
ubhayathātve niyamata ekeṣāṃ parinirvāṇaṃ prāpnuyāt ekeṣāṃ na /
[471|03]
anubhayathātve naiva parinirvāṇaṃ nāparinirvāṇaṃ prāpnuyāt /
[471|04-471|05]
ato mārgadhīnatvāt parinirvāṇasya caturdhāpi niyamo na vyākriyate nirgrantha4rāvakacaṭakavat /
[471|05]
ata evāntavān loka iti catuṣkāvyākaraṇam /
tulyārtho hyeṣa catuṣkaḥ /
[471|06-471|07]
tathāhi muktikaḥ parivrājaka eva catuṣkaṃ pṛṣṭvā punaḥ pṛṣṭavān kiṃ nu sarvo loko 'nena mārgeṇa niryātyāhosvidekadeśo lokasye"ti /
[471|07-471|09]
sthavira ānanda āha "yameva tvaṃ muktika tatprathamato bhagavantaṃ praśnaṃ pṛṣṭavāṃstame vaitarhi pṛcchasyanena paryāyeṇe"ti sarvam /
[471|09-471|10]
bhavati tathāgataḥ paraṃ maranādityapi catuṣkaḥ praṣṭurāśayāpekṣayā na vyākṛtaḥ /
[471|10]
sa hi muktvāmānaṃ tathāgataṃ kṛtvā pṛṣṭavān /
[471|11-471|12]
paudgalikastu paryanuyojyaḥ kiṃ kāraṇaṃ bhagavān jīvantaṃ pudgalamastīti vyākaroti paraṃ maraṇānna vyākarotīti /
[471|12]
śāśvata doṣaprasaṅgaḥ /
[471|13-471|14]
idaṃ tarhi kasmādvacyākaroti "bhaviṣyasi tvaṃ maitreyānāgate 'dhvani tathāgato 'rhan saṃyaksaṃbuddha" iti /
[471|14-471|15]
kasmācca śrāvakamabhyatītaṃ kālagatamupapattau vyākarotyamuko 'mutropapanna iti /
[471|15]
evamapi hi śāśvatatvaprasaṅgaḥ /
[471|15-471|17]
yadi ca bhagavān pūrvaṃ pudgalaṃ dṛṣṭvā parinirvṛtaṃ punaḥ na paśyatyajñānānna vyakarotīti sarvajñatvaṃ śāsturutpāditaṃ bhavati na vā so 'stītyabhyupagantavyam /
[471|17-471|18]
atha paśyatyanucyamāno 'pyasāvasti śāśvataśceti siddhaṃ bhavati /
[471|18]
arthatadapi na vaktavyaṃ paśyati vā naveti /
[471|18-471|19]
evaṃ tarhi idamapi śanaiḥ śanairavaktavyaṃ kriyatāṃ sarvajño vā na vā bhagavānna veti /
[471|19-471|20]
astyeva pudgalo yasmātsatyataḥ sthitito nāsti me ātmeti dṛṣṭisthānamuktam /
[471|20-471|21]
astītyapi dṛṣṭisthānamuktam /
[471|21]
tasmādajñāpakametat /
[471|21-471|22]
ubhayamapi tvetadantagrāhadṛṣṭi śāśvatocchedadṛṣṭisaṃgṛhītamityābhidharmikāḥ /
[471|22]
tathaiva ca yuktam /
[471|22-471|23]
"astyātmetyānanda śāśvatāya paraiti nāstyātmetyānandocchedāya paraitī"ti vātsyasūtre vacanāt /
[471|24]
yadi tarhi pudgalo nāsti ka eṣa saṃsarati /
[471|24-471|25]
nahi saṃsāra eṣa saṃsaratīti yuktam /
[471|25-472|01]
uktaṃ ca bhagavatā "avidyānivaraṇānāṃ sattvanāṃ saṃdhāvatāṃ saṃsaratāmi"ti /
[472|01]
atha pudgalaḥ kathaṃ saṃsarati /
[472|01-472|02]
skandhāntaratyāgopādānāt /
[472|02]
uktottara eṣa pakṣaḥ /
[472|02-472|03]
yathātu kṣaṇiko 'gniḥ saṃtatyā saṃsaratītyucyate tathā sattvākhyaḥ skndhasamudāyastṛṣṇopādānaḥ saṃsaratītyucyate /
[472|03-472|05]
yadi skandhāmātramidaṃ kasmādāha bhagavān "grahameva sa tena kālena tena samayena sunetro nāma śāstā 'bhūvami"ti /
[472|05]
kasmānna vaktavyaṃ syāt /
anyatvāt skandhānām /
[472|05-472|06]
atha kiṃ pudgalaḥ /
[472|06]
sa evāsau /
śāśvato hi syāt /
[472|06-472|07]
tasmādahameva sa ityekasaṃtānatāṃ darśayati /
[472|07]
yathā sa evāgnirdahannāgata iti /
[472|07-472|08]
yadi cātmā bhavettthāgatā eva suvyaktaṃ paśyeyuḥ /
[472|08]
paśyatāṃ cātmagrāho dṛḍhataraḥ syādātmasnehaśca /
[472|08-472|09]
"ātmani ca satyātmīyaṃ bhavatī"ti sūtre vacanādātmagrāho 'pyeṣāṃ skandheṣvadhikaṃ pravarteta /
[472|09-472|10]
saiṣā syātsatkāyadṛṣṭi /
[472|10]
ātmīyadṛṣṭau ca satyāmātmīyasnehaḥ /
[472|10-472|11]
evameṣāṃ dṛḍhatarātmātmīyasnehaparisāditavandhanānāṃ mokṣo dūratarībhavet /
[472|11-472|12]
atha mataṃ naivātmani pravartate sneha iti /
[472|12-472|13]
tat ka idānīmeṣa yogo yadanātmanyātmadhimokṣāt sneha utpadyate ātmanyeva tu notpadyate /
[472|13-472|14]
tasmāt dṛṣṭacyarvudametasmin śāsane utpannaṃ ya eṣa ekeṣāṃ pudgalagrāha ekeṣāṃ sarvanāstitāgrāhaḥ /
[472|14-472|15]
ye 'pi ca dravyāntaramevātmānaṃ manyante tīrthakārāstepāmeva mokṣābhāvadoṣo niṣkampaḥ /
[472|16-472|17]
yadi tarhi sarvathāpi nāstyātmā kathaṃ kṣaṇikeṣu citteṣu cirānubhūtasyārthasya smaraṇaṃ bhavati pratyabhijñānaṃ vā /
[472|17-472|18]
smṛtiviṣayasaṃjñānvayāccittaviśeṣāt /
[472|18]
kīdṛśāccittaviśeṣāt yato 'nantaraṃ smṛtirbhavati /
[472|18-472|19]
tadābhogasadṛśasamvandhisaṃjñādimato 'nupahata prabhāvādāśrayaviśeṣaśokavyākṣepādibhiḥ /
[472|20-472|21]
tādṛśo 'pi hyatadanvayaścittaviśeṣo na samarthaḥ tāṃ smṛtiṃ bhavayituṃ tadanvayo 'pi cānyādṛśo na samarthastāṃ smṛtiṃ bhavayitum /
[472|21-472|22]
labhayathā tu samartha ityevaṃ smṛtirbhavatyanyasyāṃ sāmarthyādarśanāt /
[472|22]
kathamidānīmanyena cetasā dṛṣṭamanyatsmarati /
[472|22-472|23]
evaṃ hi devadattacetasā dṛṣṭaṃ yajñadattacetaḥ smaret /
[472|23]
nāsambandhāt /
[472|23-472|24]
na hi tayoḥ saṃbandho 'sti akārya kāraṇabhāvādyathaikasaṃtānikayoḥ /
[472|24-472|25]
na ca brūmo 'nyena cetasā dṛṣṭamanyatsmaratīti /
[472|25]
api tu darśanacittātsmṛticittamanyadutpadyate /
[472|25-472|26]
saṃtatipariṇatyā yathoktamiti ka evaṃ sati doṣaḥ /
[472|26]
smaraṇādeva ca pratyabhijñānaṃ bhavati /
[472|27]
asatyātmanika eṣa smarati /
smaratīti ko 'rthaḥ /
smṛtyā viṣayaṃ gṛhlāti /
[472|28]
kiṃ tadgrahaṇamanyatsmaraṇāt /
smṛtiṃ tarhi kaḥ karoti /
[472|28-473|01]
uktaḥ sa yastāṃ karoti smṛtihetucittaviśeṣaḥ /
[473|01]
yattarhi caitraḥ smaratītyucyate /
[473|01-473|02]
tato caitrākhyātsaṃtānāttāṃ bhavantīṃ dṛṣṭvocyate caitraḥ smaratīti /
[473|02-473|03]
asatyātmani kasyevaṃ smṛtiḥ /
[473|03]
kiṃarthaiṣā ṣaṣṭhī /
svāmyarthā /
yathā kasya kaḥ svāmī /
yathā goścaitraḥ /
[473|04]
kathamasau tasyāḥ svāmī /
tadādhīno hi tasyā vāhadohādiṣu viniyogaḥ /
[473|04-473|05]
kva ca punaḥ smṛtirviniyoktavyā va evaṃ tasyāḥ svāmī mṛgyate /
[473|05]
smartavye 'rthe /
[473|05-473|06]
kimartha viniyoktavyā /
[473|06]
smaraṇārtham /
aho sūktāni sukhaidhitānām /
[473|06-473|07]
saiva hi nāma tadarthaṃ viniyoktavyeti /
[473|07]
kathaṃ ca viniyoktavyā /
utpādanata ahosvitsaṃpreṣaṇataḥ /
[473|08]
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0