Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 681700

[444|16-444|17]
samāpattikālaṃ pratyetaduktam /
[444|17-444|18]
śuddhakāt kliṣṭācca samanantaraṃ svabhūmikameva kliṣṭamutpadyate nānyabhūmikamiti /
[444|19]
cyutau tu śuddhakāt kliṣṭaṃ sarvaṃ
[444|20]
cyutikāle tu upapattilābhikācchuddhakādanantaraṃ sarvabhūmikaṃ kliṣṭamutpadyate /
[444|21]
kliṣṭāttu nottaram
[445|01]
kliṣṭāttu dhyānārūpyādanantaraṃ cyutikāle svādharabhūmikaṃ kliṣṭamutpadyate /
[445|01-445|02]
nordhvabhūmikam /
[445|02-445|03]
na ca sarvasmācchuddhakādanāśravaṃ samāpattidravyamutpadyate /
[445|03]
kiṃ tarhi /
[445|04]
caturdhā śuddhakaṃ hānabhāgīyādi
[445|05]
hānabhāgīyaṃ viśeṣabhāgīyaṃ sthitibhāgīyaṃ nirvedhabhāgīyamiti caturvidhaṃ śuddhakam /
[445|06]
bhavāgraṃ tu trividhamanyatra viśeṣabhāgīyāt /
kimasya lakṣaṇam /
[445|07-445|08]
yathākramam /
kleśotpattisvabhūmyūrdhvānāsravānuguṇaṃ hi tat
[445|09-445|10]
kleśotpattyanuguṇaṃ hānabhāgīyaṃ svabhūmyanuguṇaṃ sthitibhāgīyamūrdhvabhūmyanuguṇaṃ viśeṣabhāgīyamanāsravānuguṇaṃ nirvedhabhāgīyam /
[445|10]
tasmādanāsravamutpadyate /
[445|11]
athaiṣāṃ caturṇā kati kasmādanantaramutpadyante /
[445|12]
dve trīṇi trīṇi caikaṃ ca hāna bhāgādyanantaram /
[445|13]
hānabhāgīyaṃ hānabhāk /
tasmādanantaraṃ dve utpadyete /
hānisthitibhāgīye /

[445|13-445|14]
sthitibhāgīyānantaraṃ trīṇyanyatra nirvedhabhāgīyāt /
[445|14-445|15]
viśeṣabhāgīyādanantaraṃ trīṇyanyatra hānabhāgīyāt nirvedhabhāgīyādanantaraṃ tadevaikamiti /
[445|16]
kathaṃ vyutkrāntakasamāpattirutpadyate /
[445|17]
gatvāgamya dvidhā bhūmīraṣṭau śliṣṭaikalaṅghitāḥ
[445|18]
vyutkrāntakasamāpattirvisabhāgatṛtīyagā /
[445|19]
gatvetyanulomaṃ samāpadya /
āgamyeti pratilomaṃ samāpadya /
[445|19-446|01]
dvidheti sāsravānāsravā bhūmīḥ /
[446|01]
aṣṭāviti dhyānārupyasamāpattīḥ /
śliṣṭā ityanukrameṇa /
[446|01-446|02]
ekalaṅghitā ityekāmekāmutkramya /
[446|02-446|03]
sāsravā aṣṭau bhūmiranulomapratilomasamāpattito nirjitya anāsravāśca sapta /
[446|03-446|04]
paścātsāsravāt prathamāddhyānāt sāsravaṃ tṛtīyaṃ samāpadyate /
[446|04]
tasmādākāśānantyāyatanaṃ tasmādākṃicanyāvatanam /
[446|04-446|05]
evaṃ punaḥ pratilomaṃ nirjitya anāsravā apyekalaṅghitā anulomapratilomaṃ ca samāpadyate /
[446|06]
ayaṃ prayogo vyutkrāntakasamāpatteḥ /
[446|06-446|07]
yadā tu prathamātsāsravāt tṛtīyamanāsravaṃ dhyānaṃ samāpadyate tasmātsāsravamākāśānantyāyatanaṃ tasmādanāsravamākiñcanyāyatanam /
[446|08]
evaṃ punaḥ pratilomam /
tadā visabhāgatṛtīyadravyagamanādabhiniṣpannā bhavati /
[446|08-446|09]
ativiprakṛṣṭatvānna caturthī samāpadyate /
[446|09-446|10]
tāṃ ca triṣu dvīpeṣu asamayavimukta evārhannutpādayati /
[446|10]

niḥkleśatvātsamādhivaśitvācca /
[446|10-446|11]
dṛṣṭiprāptasya yadyapi tīkṣṇendriyatvāt samādhau vaśitvaṃ na tu niṣkleśaḥ /
[446|11-446|12]
samayavimukto yadyapi niḥkleśo natvasya samādhau vaśitvamiti /
[446|13]
kenāśrayeṇa kati dhyānārupyāḥ saṃmukhīkriyante /
[446|14]
svādhobhūmyāśrayā eva
[446|15]
dhyānāśrayā eva
[446|16]
dhyānārūpyāḥ
[446|17]
bhavāgraṃ bhavāgre ca saṃmukhīkriyate adhaśca yāvatkāmadhātau /
[446|17-446|18]
śeṣāṇi svasyāṃ bhūmāvadhaśceti /
[446|18-446|19]
kiṃ kāraṇamūrdhvopapanno nādharāṃ samāpatti saṃmukhīkaroti /
[446|19]
tasmāttasya
[446|20]
vṛthā'dharam
[446|21]
nahi tasyādhareṇa samāpattidravyeṇa kiñcit prayojanaṃ vidhīyate /
[445|21-446|21]
nihīnatvāt /
[446|22]
utsarga kṛtvā 'pavādaṃ karoti
[446|23]
āryākiñcanyasāṃmukhyāt bhavāgre tvāsravakṣayaḥ /
[446|24]
bhavāgre tūpapannasyānāsravākiñcanyāyatanasaṃmukhībhāvādāsravakṣayo bhavati /
[446|24-446|25]
kathaṃ tatropapannasya tatsaṃmukhībhāvaḥ /
[446|25]
svasyābhāvāttasya cābhyāsāt /
[447|01]
athaiṣāṃ dhyānārūpyāṇāṃ kimālambanam /
[447|02]

satṛṣṇāḥ svabhavālambāḥ
[447|03]
āsvādanāsaṃprayuktāḥ svabhūmikaṃ bhavamālambante /
bhavagrahaṇena sāsravaṃ vastu gṛhyate /
[447|04]
nādharamālambante vītarāgatvānnottaraṃ tṛṣṇāparichinnatvāt bhūmīnām /
[447|04-447|05]
nānāsravaṃ kuśalatvaprasaṅgāditi /
[447|06]
dhyānaṃ sadviṣayaṃ śubham
[447|07]
kuśalaṃ dhyānaṃ śubhakamanāsravaṃ ca /
tat sarvālambanaṃ yatkiñcidasti saṃskṛtamasaṃskṛtaṃ vā /
[447|08]
na maulāḥ kuśalārūpyāḥ sāsravādharagocarāḥ /
[447|09-447|10]
maulānāṃ kuśalārūpyāṇāmadhobhūmikaṃ sāsravaṃ vastu nālambanaṃ svordhvabhūmyālambanatvāt /
[447|10]
anāsravaṃ tvālambanam /
[447|10-447|11]
sarvānvayajñānapakṣyo na dharmajñānapakṣo nādhobhūminirodhaḥ /
[447|11]
sāmantakānantaryamārgāṇāṃ tvadharā bhūmirālambanam /
[447|11-447|12]
eṣāṃ ca punastrividhānāṃ dhyānānāṃ rūpyārūpyāṇām
[447|13]
anāsraveṇa hīyante kleśāḥ
[447|14]
na śuddhakena /
kuta eva kliṣṭena /
vītarāgatvānnādhaḥ /
[447|14-447|15]
tasyaiva tadapratipakṣatvānna svabhūmau /
[447|15]
viśiṣṭataratvānnordhvamiti /
[447|16]
samantakena ca
[447|17]
dhyānārūpyasāmantakena ca kleśāḥ prahīyante śuddhakenāpi /
adhobhūmipratipakṣatvāt /

[447|18]
kati punaḥ sāmantakāni /
[447|19]
aṣṭau sāmantakānyeṣāṃ
[447|20]
ekaikasyaikaikaṃ yena tatpraveśaḥ /
kiṃ tānyapi trividhāni tathaiva ca teṣu vedanā /
[447|21]
netyucyate /
[447|22]
śuddhāduḥkhāsukhāni hi /
[448|01-448|02]
śuddhakāni ca tānyupekṣendriyasaṃprayuktāni ca yantabāhyatvādadhobhūmyudvegānapagamāt vairāgyapathatvācca nāsvādanāsaṃprayuktāni /
[448|03]
āryaṃ cādyaṃ
[448|04-448|05]
ādyaṃ sāmantakamanāgamyaṃ tacchuddhakaṃ cānāsravaṃ ca yadyapi sāmantakacittena pratisaṃdhibandhaḥ kliṣṭo bhavati /
[448|05]
samāhitasya tu kliṣṭatvaṃ pratiṣidhyate /
[448|06]
tridhā kecit
[448|07]
kecitpunaricchanti /
[448|07-448|08]
āsvādanāsaṃprayuktamapyanāgamyaṃ sāmantakaṃ cocyate dhyānāntaraṃ ca /
[448|08]
kimidamekārthamāhosvinnānārtham /
sāmantakaṃ hi vairāgyamārgaḥ /
[448|09]
atarka dhyānamantaram
[448|10]
dhyānameva hi vitarkāsaṃprayuktaṃ dhyānāntaraṃ dhyānaviśeṣatvāt /
[448|10-448|11]
ata eva dvitīyādiṣu dhyāneṣu na vyayasthāpyate viśeṣābhāvāditi /
[448|11]
tatpunardhyānāntaraṃ
[448|12]
tridhā
[448|13]
āsvādanāsaṃprayuktam śuddhakamanāsravaṃ ca /

[448|14]
aduḥkhāsukhaṃ tacca
[448|15]
nātra sukhaṃ duḥkhamityaduḥkhāsukhamupekṣendriyasaṃprayuktamityarthaḥ /
[448|15-448|16]
na prītisaṃprayuktaṃ sābhisaṃskāravāhitvāt /
[448|16]
ata eva duḥkhā pratipat /
[448|16-448|17]
tasya tarhi dhyānāntarasya kaḥ phalaviśeṣaḥ /
[448|17]
taddhi
[448|18]
mahābrahmaphalaṃ ca tat /
[448|19]
tāṃ hi dhyānāntarikāṃ bhāvayitvā mahābrahmā bhavati /
[448|19-448|20]
punaḥ sarvasamādhīn saṃkalayya trayaḥ samādhayaḥ uktāḥ sūtre /
[448|20]
savitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ /
avitarko vicāramātraḥ /
[449|01]
avitarko 'vicāra iti /
[449|01-449|02]
tatra dhyānāntaraṃ tāvadavitarko vicāramātraḥ samādhhiriti jñāpitam /
[449|02]
vitarkamātrapratiṣedhāt /
tataḥ
[449|03]
savitarkavicāro'dhaḥsamādhiḥ
[449|04]
tasmāddhyānāntarādadhaḥsamādhiḥ savitarkaḥ savicāraḥ /
prathamaṃ dhyānamanāgamyaṃ ca /
[449|05]
parato 'dvayaḥ
[449|06]
nātra dvayamastītyadvayaḥ /
pareṇa tu dhyānāntarātsamādhiravitarko 'vicāraḥ /
[449|06-449|07]
dvitīyadhyānasāmantakādyāvat bhavāgram /

[449|07]
punastrayaḥ uktāḥ /
[449|07-449|08]
śūnyatāsamādhirapraṇihita ānimittaśca /
[449|08]
tatra
[449|09]
ānimittaḥ samākāraiḥ
[449|10]
nirodhasatyākāraiḥ saṃprayuktaḥ samādhirānimittaścaturākāraḥ /
[449|10-449|11]
nirvāṇaṃ hi daśanimittāpagatatvādanimittam /
[449|11]
tadālambanaḥ samādhirānimittaḥ /
[449|11-449|12]
pañcaviṣayastrīpuruṣatrisaṃskṛtalakṣaṇanimittāni daśa /
[449|13]
śūnyatānātmaśunyataḥ /
[449|14]
pravartate
[449|15]
anātmaśūnyatākārābhyāṃ saṃprayuktaḥ śūnyatāsamādhidvarcyākāraḥ /
[449|16]
apraṇihitaḥ satyākārairataḥ paraiḥ
[449|17]
paraiḥ śeṣaiḥ satyākāraiḥ saṃprayuktaḥ samādhipraṇihito daśākāraḥ /
[449|17-449|18]
anityaduḥkhataddhetubhya udvegāt mārgasya ca kolopamatayā 'vaśyatyājyatvāttadākāraḥ samādhirapraṇihitaḥ /
[450|01]
tadatikramābhimukhatvāt śūnyatānātmatābhyāṃ tu nodvego nirvāṇasāmānyāt /
[450|01-450|02]
ta ete trayaḥ samādhayo dvividhāḥ /
[450|03]
śuddhāmalāḥ
[450|04]
śuddhakāścānāsravāśca /
laukikalokottaratvāt /
laukikā ekādaśasu bhūmiṣu /
[450|05]
lokottarā yatra mārgaḥ /

[450|06]
nirmalāstu te vimokṣamukhatrayam /
[450|07]
anāsravāstvete trayaḥ samādhayastrīṇi vimokṣamukhānyucyante /
[450|07-450|08]
śūnyatā vimokṣamukhamapraṇihitamānimittaṃ vimokṣamukhamiti /
[450|08]
mokṣadvāratvāt /
punaścocyante /
[450|09]
śūnyatāśūnyatādyākhyāstrayo 'parasamādhayaḥ
[450|10]
śūnyatāśūnyatā apraṇihitāpraṇihitaḥ ānimittānimittaśca /
[450|10-450|11]
śūnyatādyālambanatvāttannāma /
[450|11]
teṣāṃ punaḥ
[450|12]
ālambete akṣaikṣaṃ dvau śūnyataścāpyanityataḥ /
[450|13]
aśaikṣaṃ samādhiṃ dvāvaparasamādhī ālambete /
[450|13-450|14]
śūnyatāśūnyatā aśaikṣaṃ śūnyatāsamādhimālambate śūnyatākāreṇa /
[450|14-450|15]
apraṇihitāpraṇihito 'pyaśaikṣamapraṇihitamanityākāreṇa /
[450|15-450|16]
na duḥkhato na hetvādito 'nāsravasyātallakṣaṇatvānna mārgākāraiḥ dūṣaṇīyatvāt /
[450|17]
ānimittānimittastu śāntato'saṃkhyayā kṣayam
[450|18-450|19]
ānimittānimittastu samādhiraśaikṣasyānimittasyāpratisaṃkhyānirodhamālambate /
[450|19]
śāntākāreṇa /
anāsravasya pratisaṃkhayānirodhābhāvāt /
[450|19-450|20]
na nirodhapraṇītaniḥsaraṇākārairanityatānirodhasādhāraṇatvādavyākṛtatvā
davisaṃyogācca /
[450|20-450|21]
ekāntena caite parasamādhayaḥ
[450|22]

sāsravāḥ
[451|01]
āryamārgadveṣitvāt nahyevamanāsravā iti /
kutrotpadyante /
[451|02]
nṛṣu
[451|03]
manuṣyeṣveva na deveṣu /
kasyotpadyante /
[451|04]
akopyasya
[451|05]
nānyasyārhataḥ /
katibhūmikāḥ /
[451|06]
saptasāmantavarjitāḥ /
[451|07]
sapta sāmantakāni hitvānyāsvekādaśasu bhūmiṣu /
[451|07-451|08]
kāmadhātvanāgamyadhyānāntaradhyānārupyeṣu /
[451|08]
punaścatasraḥ samādhibhāvanā ucyante /
[451|08-451|09]
asti samādhibhāvanā āsevitā bhāvitā vahulīkṛtā dṛṣṭadharmasukhavihārāya saṃvartate" iti vistaraḥ /
[451|09]
tatra
[451|10]
samādhibhāvanā dhyānaṃ śubhamādyaṃ sukhāya hi
[451|11]
kuśalaṃ prathamaṃ śuddhakamanāsravaṃ vā dṛṣṭadharmasukhavihārāya samādhibhāvanā /
[451|11-451|12]
tadādikatvādanyānyapi jñeyāni /
[451|12-451|13]
nāvaśyaṃ saṃparāyasukhavihārāyāparihiṇordhvopapannaparinirvṛtānāṃ tadabhāvāt /
[451|14]
darśanāyākṣyabhijñeṣṭā
[451|15]
divyacakṣurabhijñā jñānadarśanāya samādhibhāvanā /
[451|16]
dhībhedāya prayogajāḥ /

[451|17]
prayogajāḥ sarve guṇāstraidhātukā anāsravāḥ prajñāprabhedāya samādhibhāvanā /
[451|18]
vajropamo'ntye yo dhyāne sāsravakṣayabhāvanā
[452|01]
yaścaturthadhyāne vajropamaḥ samādhiḥ sa āsravakṣayāya samādhibhāvanā /
[452|01-452|02]
ātmopanāyikī kilaiṣā bhagavato dharmadeśanā /
[452|02]
ataścaturbhya evāha /
[452|02-452|03]
kṛtaḥ samādhīnāṃ kālagato nirdeśaḥ /
[452|04]
idānīṃ samādhisaṃniśritānāṃ guṇānāṃ nirdeśakāla iti vyākhyāyante
[452|05]
apramāṇāni catvāri
[452|06]
maitrī karuṇā muditopekṣā ca /
apramāṇasattvālambanatvāt /
kimarthaṃ catvāryeva /
[452|07]
vyāpādādivipakṣataḥ /
[452|08]
vyāpādaviṃhisā 'ratikāmarāgavyāpādabahulānāṃ tatprahāṇāya catvāri yathāsaṃkhyam /
[452|09]
aśubhopekṣayoḥ kāmarāgapratipakṣatve ko viśeṣaḥ /
[452|09-452|10]
varṇarāgasyāśubhā maithunarāgasyopekṣeti vaibhāṣikāḥ /
[452|10]
evaṃ tu yujyate /
[452|10-452|11]
maithūnarāgasyāśubhā mātāpitṛputrajñātirāgasyopekṣeti /
[452|11]
tatra
[452|12]
maitryadveṣaḥ
[452|13]
adveṣasvabhāvā maitrī
[452|14]
api karuṇā

[452|15]
karuṇāpyevam /
[452|16]
muditā sumanaskatā
[452|17]
saumanasyasvabhāvā muditā /
[452|18]
upekṣā 'lobhaḥ
[452|19]
alobhātmikopekṣā /
kathaṃ vyāpādapratipakṣaḥ /
tasya lobhākṛṣṭatvāt /
[452|19-452|20]
ubhayasvabhāvā tvasau yujyate /
[452|20]
eṣāṃ tu maitryādīnāṃ
[453|01]
ākāraḥ sukhitā duḥkhitā vata /
[453|02]
modantāmiti sattvāśca
[453|03]
sukhitā vata sattvā iti manasikurvan maitrīṃ samāpadyate /
[453|03-453|05]
duḥkhitā vata sattvā iti karuṇāṃ modantāṃ vata sattvā iti muditāṃ sattvā ityeva manasi kurvannupekṣāṃ samāpadyate /
[453|05]
mādhyasthyāt /
atadvatāṃ sukhādhimokṣatvāt kathaṃ na viparītatvaṃ bhavati /
[453|06]
santvityabhiprāyāt /
āśayasyāviparītatvādvā 'dhimuktisaṃjñānāt /
[453|06-453|07]
athavā ka evaṃ viparītatve doṣaḥ /
[453|07]
akuśalatvamiti cet /
[453|07-453|08]
na kuśalamūlatvādvyāpādādipratipakṣatvācca /
[453|08]
ukta eṣāmākāraḥ /
[453|09]
kāmasattvāstu gocaraḥ

[453|10]
kāmāvacarāḥ sattvā eṣāmālambanam /
tadālambanānāṃ vyāpādādīnāṃ pratipakṣatvāt /
[453|11]
yattūktamekāṃ diśamadhimucyeteti tadbhājanena bhājanagataṃ darśitam /
[453|11-453|12]
katibhūmikānyetāni /
[453|13]
dhyānayormuditā
[453|14]
prathamadvitīyadhyānayormuditā /
saumanasyatvāt /
[453|15]
anyāni ṣaṭsu
[453|16]
anyāni trīṇi apramāṇāni ṣaṭsu bhūmiṣu /
[453|16-453|17]
anāgamye dhyānāntaredhyāneṣu ca /
[453|17]
saprayogamaulagrahaṇāt /
[453|18]
kecittu pañcasu /
[453|19]
kecit punaḥ anāgamyaṃ hitvā pañcasvetānīcchanti /
daśasvityapare /
[453|19-453|20]
kāmadhātuṃ sāmantakāni ca prakṣipya samāhitāsamāhitamaulalprayogagrahaṇāt /
[453|20-453|21]
yaduktaṃ "vyāpādādivipakṣata" iti kimapramāṇairapi kleśagrahaṇaṃ bhavati /
[453|22]
na taiḥ prahāṇaṃ
[454|01]
mauladhyānabhūmikatvādadhimuktimanaskāratvātsattvālambanatvācca /
[454|01-454|02]
tatprayogeṇa tu vyāpādādiviṣkambhaṇāttatpratipakṣatvamuktam /
[454|02]
prahāṇa dūrīkaraṇācca /
[454|02-454|03]
kāmadhātvanāgamyabhūmikāni hi maitryādīni maulāpramāṇasadṛśāni saṃvidyante /
[454|03-454|04]

taistānviṣkambhya prahāṇamārgaiḥ prajahāti /
[454|04]
tato vītarāgāvasthāyāṃ maulāpramāṇalābhāt /
[454|04-454|05]
balavatpratyayalābhe 'pi tairanādhṛṣyo bhavati /
[454|05]
kathaṃ punarādikarmiko maitryāṃ prayujyate /
[454|05-454|07]
yathā sukhitamātmānaṃ manyate parānvā śṛṇoti buddhabodhisattvāryaśrāvakāṃstathā sattvānāṃ tatsukhamadhimucyate evaṃ sukhitā vata santu sattvā iti /
[454|07-454|08]
na cecchaknoti kleśasyodbhatavṛttitvāt sa mitrapakṣaṃ tridhā bhittvā 'dhimātre tatsukhamadhimucyate /
[454|08-454|09]
tato madhye mṛdau ca /
[454|09]
teṣu cetsamāṃ maitrīṃ labhate tata udāsīnapakṣe /
[454|09-454|10]
tataḥ śatrūpakṣaṃ tridhā bhittvā mṛdau tat sukhamadhimucyate /
[454|10]
tato madhye 'dhimātre ca /
[454|10-454|11]
tataścedadhimātra iva mitrapakṣe sukhādhimokṣo na vyāvartate /
[454|11-454|12]
tataḥ krameṇa grāmarāṣṭrasukhādhimokṣo yāvadekāṃ diśaṃ yāvatsarva lokaṃ maitryā sphurati /
[454|12-454|13]
yastu sarvaguṇagrāhī samaitrīṃ kṣipramutpādayati /
[454|13-454|14]
śakyaṃ hi samucchinna kuśalamūle 'pi guṇagrāhiṇā bhavituṃ pratyekabuddhe ca doṣa grāhiṇā pūrvaṃ puṇyāpuṇyaphalasaṃdarśanāt /
[454|14-454|16]
evaṃ karuṇāyāṃ muditāyāṃ ca prayujyate amī sattvā bahuvidhavyasanīdhanimagnā apyevaṃ duḥkhādvimucyeran apyevātipramoderannityadhimucyamāna upekṣāṃ tūdāsīnapakṣādārabhate /
[454|16-454|17]
etāni cāpramāṇāni
[454|18]
nṛṣveva janyante
[454|19]
manuṣyeṣūtpādyante /
nānyatra /
[454|20]
kiṃ punarya ekenāpramāṇena samanvāgataḥ so 'vaśyaṃ sarvaiḥ /
kintu
[454|21]

tryanvito dhruvam
[454|22]
tṛtīyacaturthadhyānopapanno muditayā na samanvāgato bhavati /
[454|22-454|23]
tribhistvapramāṇalābhī nityaṃ samanvāgato bhavati /
[454|24]
aṣṭau vimokṣāḥ
[455|01]
rūpī rūpāṇi paśyatīti prathamo vimokṣaḥ /
[455|01-455|02]
adhyātmarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatīti dvitīyaḥ /
[455|02-455|03]
śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatīti tṛtīyaḥ /
[455|03]
catvāra ārupyāḥ /
saṃjñāveditanirodhaścāṣṭamaḥ /
teṣāṃ
[455|04]
prathamāvaśubhā
[455|05]
prathamau dvau vimokṣāvaśubhāsvabhāvau /
[455|05-455|06]
vinīlakādyākāratvāt /
[455|06]
ata etayoraśubhāvannayo veditavyaḥ /
etau ca
[455|07]
dhyānayordvayoḥ /
[455|08]
prathamadvitīyayordhyānayornānyasyāṃ bhūmau /
[455|08-455|09]
kāmāvacaraprathamadhyānabhūmikayorvarṇarāgayoḥ pratipakṣeṇa yathāsaṃkhyam /
[455|10]
tṛtīyo 'ntye
[455|11]
śubho vimokṣaścaturthadhyāne /
[455|12]
sa cālobhaḥ
[455|13]
so 'pyalobhasvabhāvo natvaśūbhāsvabhāvaḥ /

śubhākāratvāt /
[455|13-455|14]
saparivārāstvete pañcaskandhasvabhāvāḥ /
[455|14]
ārupyavimokṣāstu
[455|15]
śubhārupyāḥ samāhitāḥ
[455|16-455|17]
kuśalāḥ samāhitā eva cārūpyavimokṣākhyāṃ labhante na kliṣṭā nāpyasamāhitāstadyathāmaraṇabhave /
[455|17]
anyadāpyasamāhitāḥ santītyapare /
[455|17-455|18]
sāmantakavimukti mārgā api vimokṣākhyāṃ labhante /
[455|18]
nānantaryamārgā adharālambanatvāt /
[455|18-455|19]
vaimukhyārtho hi vimokṣārtha iti /
[455|20]
nirodhastu samāpattiḥ
[456|01]
saṃjñāveditanirodhastu aṣṭamo vimokṣo nirodhasamāpattiḥ /
sā ca pūrva nirdiṣṭā /
[456|02]
saṃjñāveditavaimukhyātsarvasaṃskṛtādvā /
samāpattyāvaraṇavimokṣaṇādvimokṣa ityapare /
[456|03]
tāṃ tu samāpadyante /
[456|04]
sūkṣmasūkṣmādanantaram /
[456|05]
bhavāgraṃ hi saṃjñā sūkṣmaṃ tat punaḥ sūkṣmataraṃ kṛtvā nirodhaṃ samāpadyante /
samāpannānāṃ tu
[456|06]
svaśuddhakādharāryeṇa vyutthānaṃ cetasā tataḥ
[456|07-456|08]
bhāvāgrikeṇa vā śuddhakena cetasā tato vyutthānaṃ bhavatyākiñcanyāyatana bhūmikena vā sāsraveṇa /
[456|08-456|09]
tadevaṃ tasyāḥ sāsravaṃ samāpatticittaṃ bhavati sāsravānāntarya tu vyutthānacittamiti /
[456|09]
eṣāṃ ca vimokṣāṇāṃ

[456|10]
kāmāptadṛśyaviṣayāḥ prathamāḥ
[456|11]
kāmāvacarameṣāṃ rūpāyatanamālambanamamanojñaṃ manojñaṃ ca yathāyogam /
[456|12-456|13]
ye tvarūpiṇaḥ /
te 'nvayajñānapakṣordhvasvabhūduḥkhādigocarāḥ
[456|14-456|15]
ārūpyavimokṣāṇāṃ svabhūmikordhvabhūmikaṃ duḥkhaṃ taddhetunirodhau cālambanaṃ sarvaścānvayajñānapakṣo mārgaḥ /
[456|15]
apratisaṃkhyānirodhaśceti vaktavyamākāśaṃ caikasyeti /
[456|16]
kasmānna tṛtīye dhyāne vimokṣaḥ /
[456|16-456|17]
dvitīyadhyānabhūmikavarṇarāgābhāvāt sukhamaṇḍeñjitatvācca /
[456|17]
tasmācchubhaṃ vimokṣamutpādayati /
[456|17-456|18]
aśubhayā līnaṃ saṃtatiṃ pramodayituṃ jijñāsanārthaṃ vā /
[456|18]
kaccidaśubhāvimokṣau niṣpannāviti /
[456|18-456|19]
evaṃ ca punastau niṣpannau bhavato yadi śubhato 'pi manasi kurvataḥ kleśo notpadyata iti /
[456|20]
dvābhyāṃ hi kāraṇābhyāṃ yogino vimokṣādīnutpādayanti /
[456|20-456|21]
kleśadūrīkaraṇārthaṃ samāpattivaśitvārthaṃ ca /
[456|21]
araṇādiguṇābhinirhārāya āryāyāścarddheḥ /
[456|21-456|22]
sā punaryayā vastupariṇāmādhiṣṭhānāyurutsargādīni kriyante /
[456|22-456|23]
kasmāttṛtīyāṣṭamayoreva sākṣātkaraṇamuktaṃ nānyeṣām /
[456|23-456|24]
pradhānatvāddhātubhūmiparyantāvasthitatvācca /
[457|01]
abhibhvāyatanānyaṣṭau
[457|02-457|03]
adhyātmaṃ rūpasaṃjñī vahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇāni durvarṇāni tāni khalu rūpāṇyabhibhūyajānātyabhibhūya paśyatītyevaṃsaṃjñī bhavatīdaṃ prathamamabhibhvāyatanam /
[457|04]

evamadhimātrāṇi /
adhyātmamarūpasaṃjñyevameva / ityetāni catvāri /
[457|04-457|05]
adhyātmamarūpasaṃjñyeva punarnīlapītalohitāvadātāni paśyatītyaṣṭau bhavanti /
[457|05]
teṣāṃ
[457|06]
dvayamādyavimokṣavat /
[457|07]
yathā prathamo vimokṣa evaṃ dve abhibhvāyatane prathamadvitīye /
[457|08]
dve dvitīyavat
[457|09]
yathā dvitīyo vimokṣa evaṃ dve abhibhvāyatane tṛtīyacaturthe /
[457|10]
anyāni punaḥ śubhavimokṣavat
[457|11]
yathā śubho vimokṣa evamanyāni catvāri /
ayaṃ tu viśeṣaḥ tairvaimukhyamātram /
[457|12]
ebhistvālambanābhibhavanaṃ yathecchamadhimokṣāt kleśānutpādācca /
[457|13]
daśa kṛtsnāni
[457|14]
daśa kṛtsnāyatanāni nirantarakṛtsnaspharaṇāt /
[457|14-457|15]
pṛthivyaptejovāyunīlapītalohitāvadātakṛtsnāni /
[457|15]
ākāśavijñānānantyāyatanakṛtsne ca /
teṣām
[457|16]
alobhāṣṭau
[457|17]
prathamānyaṣṭāvalobhasvabhāvāni
[457|18]
dhyāne 'ntye
[457|19]
caturtha eva dhyāne /
[458|01]
gocaraḥ punaḥ /

[458|02]
kāmāḥ
[458|03]
kāmāvacararūpāyatanameṣā mālambanam /
vāyoḥ spraṣṭavyāyatana mityeke /
[458|04]
dve śuddhakārupye
[458|05]
dve paścime kṛtsne śuddhakārūpyasvabhāve /
[458|06]
svacatuḥskandhagocare
[458|07]
svabhūmikāścatvāraḥ skandhā anyorālambanam /
[458|07-458|08]
vimokṣaprāveśikānyabhibhvāyatanāni /
[458|08]
abhibhvāyatanaprāveśikāni kṛtsnāyatanāni /
uttarottaraviśiṣṭatvāt /
[458|09-458|10]
sarvāṇi caitāni vimokṣādīni pṛthagjanāryasāṃtānikāni sthāpayitvā nirodhavimokṣam /
[458|11]
nirodha uktaḥ
[458|12]
nirodhavimokṣaḥ pūrvamevoktaḥ sarvaiḥ prakāraiḥ /
[458|13]
vairāgyaprayogāptaṃ tu śeṣitam /
[458|14]
nirodhādanyāni vimokṣādīni vairāgyalābhikāni prāyogikāṇi ca /
[458|14-458|15]
ucitānucitatvāt /
[458|16]
tridhātvāśrayamārūpyasaṃjñaṃ śeṣaṃ manuṣyajam
[458|17]
ārupyavimokṣā ārupyakṛtsne ca traidhātukāśrayāṇi śeṣaṃ manuṣyāśrayameva /
[458|18]
upadeśasāmarthyenotpādanāt /
kathaṃ rūpārupyadhātvorārūpyadhyānaviśeṣotpādanam /
[458|19]
tribhiḥ kāraṇairdhyānārūpyasamāpattīnāmupapattirhetukarmadharmatābalaiḥ /
tatra

[458|20]
hetukarmabalāddhātvorārūpyotpādanaṃ dvayoḥ /
[459|01]
dvayo rūpārūpyadhātvorārūpyasamāpattyutpādanam /
[459|01-459|03]
hetubalādāsannābhīkṣṇābhyāsāt karmabalāccordhvabhūmikasyāparaparyāyavedanīyasya karmaṇaḥ pratyupasthitavipākatvāt /
[459|03]
nahyadhastādavīta rāgeṇordhva śakyamutpattumiti /
[459|04]
dhyānānāṃ rūpadhātau tu tābhyāṃ dharmatayāpi ca
[459|05-459|06]
rūpadhātau dhyānotpādanametābhyāṃ hetukarmabalābhyāṃ dharmatayā ca saṃvartanīkāle /
[459|06]
tadānīṃ hi sarvasttvā evādharabhūmikāstaddhyānamutpādayanti /
[459|06-459|07]
kṛtsnānāṃ dharmāṇāmudbhūtavṛttitvāt /
[459|07]
kiyacciraṃ punarayaṃ saddharmaḥ sthāsyati /
[459|07-459|08]
yatreme īdṛśānām dharmāṇāṃ prakārāḥ prajñāyante /
[459|09]
saddharmo dvividhaḥ śāsturāgamādhigamātmakaḥ /
[459|10]
tatrāgamaḥ sūtravinayābhidharmā adhigamo bodhipakṣyā ityeṣa dvividhaḥ saddharmaḥ /
[459|11]
dhātārastasya vaktāraḥ pratipattāra eva ca
[459|12]
āgamasya hi dhārayitāro vaktāraḥ /
adhigamasya pratipattāraḥ /
[459|12-459|13]
ato yāvadete sthāsyanti tāvatsaddharma iti veditavyam /
[459|13]
teṣāṃ tu varṣasahasra mavasthānamāhuḥ /
[459|14]
adhigamasyaivam /
āgamasya tu bhūyāṃsaṃ kālamityapare /
[459|15]
yo 'yamiha śāstre 'bhidharma uktaḥ kimeṣa eva śāstrābhidharmo deśitaḥ /
[459|16-459|19]
kāśmīravaibhāṣikanītisiddhaḥ prāyo mayā 'yaṃ kathito 'bhidharmaḥ /

yaddurgṛhītaṃ tadihāsmadāgaḥ saddharmanītau manayaḥ pramāṇam
[460|01-460|02]
prāyeṇa hi kāśmīravaibhāṣikāṇāṃ nītyādisiddha eṣo 'smābhirabidharma ākhyātaḥ /
[460|02]
yadatrāsmābhirdurgṛhītaṃ so 'smākamaparādhaḥ /
[460|02-460|03]
saddharmanītau tu punarbuddhā eva pramāṇaṃ buddhaputrāśca /
[460|04-460|07]
nimīlite śāstari lokacakṣuṣi kṣayaṃ gate sākṣijane ca bhūyasā /
adṛṣṭatattvairniravagrahaiḥ kṛtaṃ kutārkikaiḥ śāsanametadākulam
[460|07-460|11]
gate 'tha śāntiṃ paramāṃ svayaṃbhuvi svayaṃbhuvaḥ śāsanadhurdhareṣu ca /
jagatyanāthe gunaghātibhirmataiḥ niraṅkuśaiḥ svairamihādya caryate
[460|12-460|13]
iti kaṇṭhagataprāṇaṃ viditvā śāsanaṃ muneḥ /
balakālaṃ malānāṃ ca na pramādyaṃ mumukṣubhiḥ
=====================================================================
[460|14]
// abhidharmakośabhāṣye samāpattīnirdeśo nāmāṣṭamakośasthānamiti //
navamaṃ kośasthānam
=====================================================================
namo buddhāya
=====================================================================
[461|02]
kiṃ khalvato 'nyatra mokṣo nāsti /
nāsti /
[461|02-461|03]
kiṃ kāraṇam /
[461|03]
vitathātmadṛṣṭiniviṣṭatvāt /
[461|03-461|04]
nahi te skandhasaṃtāna evātmaprajñaptiṃ vyavasyanti /
[461|04]
kiṃ tarhi /
[461|04-461|05]
dravyāntaramevātmānaṃ parikalpayanti ātmagrāhaprabhavāśca sarvakleśā iti /
[461|05-461|06]
kathaṃ punaridaṃ gamyate skandhasaṃtāna evedamātmābhidhānaṃ vartate nānyasminnabhidheya iti /
[461|06]
pratyakṣānumānābhāvāt /

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc