Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 721731

smṛtigatyayogādutpādanataḥ /
hetureva tarhi svāmī prāpnoti phalameva ca svam /
[473|09]
yasmāddhetorādhipatyaṃ phale phalena ca tadvān heturiti /
[473|09-473|10]
yo hyeva hetuḥ smṛtestasyaivāsau /
[473|10-473|12]
yaścāpi sa caitrābhidhānaḥ saṃskārasamūhasaṃtāna ekato gṛhītvā gavākhyasvāmītyucyate sa cāpi tasya deśāntaravikārotpattau kāraṇabhāvaṃ cetasi kṛtvā na tu khalu kaścidekaścaitro nāmāsti na cāpi gauḥ /
[473|12-473|13]
tasmāttatrāpi na hetubhāvaṃ vyatītyāsti svāmihbāvaḥ /
[473|13]
evaṃ ko vijānāti kasya vijñānamityevamādiṣu vaktavyam /
[473|14]
tasya heturindriyārthamanaskārā yathāyogamityeṣa viśeṣaḥ /
[473|15]
yo 'pyāha bhāvasya bhavitrapekṣatvāt sarvo hi bhāvo bhavitāramapekṣate /
[473|15-473|16]
yathā devadatto gacchatītyatra gatirbhāvo gantāraṃ devadattamapekṣate /
[473|16]
tathā vijñānaṃ bhāvaḥ /
[473|17]
tasmādyo vijānāti tena bhavitavyamiti /
sa vaktavyaḥ /
[473|18]
ko 'yaṃ devadatta iti /
yadyātmā sa eva sādhyaḥ /
atha vyavahārapuruṣaḥ /
[473|18-473|19]
so 'pi na kaścidekaḥ saṃskārā hi ta evaṃnāmānaḥ /
[473|19-473|20]
tatra yathā devadatto gacchati yathā vijānāti /
[473|20]
kathaṃ ca devadatto gacchati /
[473|20-473|22]
kṣaṇikā hisaṃskārā abhinnasaṃtānā devadatta iti bālairekasattvapiṇḍagraheṇādhimuktāḥ svasya saṃtānasya deśāntare kāraṇaṃ bhavanta ucyante gacchati devadatta iti /
[473|22]
sā ca deśāntaropattirgatirita /
[473|22-473|23]
jvālāśabdasaṃtānayorgacchatigamanābhidhānavat /
[473|23-473|24]

ta eva ca punarvijñānasya kāraṇaṃ bhavanta ucyante jānāti devadatta iti /
[473|24]
āryairapi teṣāṃ saṃjñayā tathocyante vyavahārārtham /
[473|25]
yattarhi "vijñānaṃ vijānātī"ti sūtra uktaṃ kiṃ tatra vijñānaṃ karoti /
[473|25-473|26]
na kiñcitkaroti /
[473|26]
yathā tu kāryaṃ kāraṇamanuvidhīyata ityucyate /
[473|26-473|27]
sādṛśyenātmalābhādakurvadapi kiñcit /
[473|27]
evaṃ vijñānamapi vijānātītyucyate /
[473|27-474|01]
sādṛśyenātmalābhādakurvadapi kiñcit /
[474|01]
kiṃ punarasya sādṛśyam /
tadākāratā /
[474|01-474|02]
ata eva tadindriyādapyutpannaṃ viṣayaṃ vijānātītyucyate nendriyam /
[474|02-474|03]
athavā tathā 'trāpi vijñānasaṃtānasya vijñāne kāraṇabhāvādvijñānaṃ vijānātīti vacanānnirdoṣaṃ kāraṇe dartṛśabdanirdeśāt /
[474|04]
ghaṇṭā rautīti yadvat /
[474|04-474|05]
api khalu yathā pradīpo gacchati tathā vijñānaṃ vijānātīti /
[474|05]
kathaṃ ca pradīpo gacchati /
[474|05-474|06]
pradīpa ityarciṣāṃ saṃtāna upacaryate /
[474|06]
sa deśāntareṣūtpadyamānastaṃ deśaṃ gacchatītyucyate /
[474|06-474|07]
evaṃ vijñānamapi cittānāṃ saṃtāna upacaryate /
[474|07]
tadviṣayāntareṣūtpadyamānaṃ taṃ viṣayaṃ vijānātītyucyate /
[474|08-474|09]
yathā cābhijāyate tiṣṭhati rūpamityatra bhaviturbhāvādanarthantaratvamevaṃ vijñānasyāpi syāt /
[474|09-474|10]
yadi vijñānādvijñānamutpadyate nātmānaḥ kasmānna nityaṃ tādṛśamevotpadyate na ca kramaniyamenāṅkurakāṇḍapatradivat /

[474|10]
sthityanyathātvasya saṃskṛtlakṣaṇatvāt /
[474|11]
eṣa hi saṃskṛtasya svabhāvo yadavaśyaṃ prabandhasyānyathātvaṃ bhavati /
[474|11-474|13]
anyathā hi nikāmadhyānasamāhitānāṃ sadṛśakāyacittotpattau prathamakṣaṇaniṃrviśeṣatvāt paścādapi na syāt svayaṃ vyutthānam /
[474|13]
kramo 'pi hi cittānāṃ niyata eva /
[474|13-474|14]
yato nūtpattavyaṃ tata eva tasyotpādāt /
[474|14]
tulyākāramapi hi kiñcidutpādane samarthaṃ bhavati /
[474|14-474|15]
gotraviśeṣāt /
[474|15-474|17]
yadyathā strīcittānantaraṃ yadi tatkāyavidūṣaṇācittamutpannaṃ bhavati tatpatiputrādicittaṃ vā punaśca paścātsaṃtatipariṇatyā strīcittamutpadyate tat samartha bhavati tatkāyavidūṣaṇācittotpādane tatpatiputrādicittotpādane vā /
[474|17]
tadgotratvāt /
[474|18]
anyathā na samartham /
[474|18-474|19]
atha punaḥ paryāyeṇa strīcittādvahuvidhaṃ cittamutpannaṃ vahutara māsannataraṃ vā tadevotpadyate /
[474|19]
tadbhāvanāyā valīyastvāt /
[474|20]
anyatra tatkālikātkāyabāhyapratyayaviśeṣāt /
[474|20-474|21]
saiva balīyasī bhāvanā kasmānnityaṃ na phalati /
[474|21-474|22]
sthityanyathātvasya saṃskṛtalakṣaṇatvāt tasya cānyathātvasyānyabhāvanāphalotpattāvānuguṇyāt /
[474|22]
etaddhi sarvacittaprakāreṣu diṅmātram /
[474|22-474|23]
nirantarakāraṇajñāne tu buddhānāṃ prabhutvam //
[474|23]
evaṃ hyāhuḥ /
[474|24-474|25]
sarvākārakāraṇamekasya mayūracandrakasyāpi /
nāsarvajñairjñeyaṃ sarvajñabalaṃ hi tajjñānami"ti //
[474|26]

prāgevārupiṇāṃ cittabhedānām /
[475|01-475|03]
ya eva tvayamekīyastīrthika ātmaprabhavāṃ cittotpattiṃ manyate tasyaivedaṃ sphuṭaṃ codyamāpadyate kasmānna nityaṃ tādṛśamevotpadyate na ca kramaniyamenāṅkurakāṇḍapatrādivaditi /
[475|03]
manaḥsaṃyogaviśeṣāpekṣatvāditi cet /
na /
anyasaṃyogāsiddheḥ /
[475|04-475|05]
saṃyoginostu paricchinnatvādaprāptipūrvikā prāptiḥ samyoga iti lakṣaṇavyākhyānāccātmānaḥ paricchedaprasaṅgaḥ /
[475|05-475|06]
tato manaḥsamcārādātmanaḥ saṃcāraprasaṅgo virāgasya vā /
[475|06]
pradeśasaṃyoga iti cet /
na /
tasyaiva tatpradeśatvāyogāt /
[475|06-475|08]
astu vā saṃyogastathāpi nityamaviśiṣṭe manasi kathaṃ saṃyogaviśeṣaḥ /
[475|08]
buddhiviśeṣāpekṣa iti cet /
[475|08-475|09]
sa eva paricodyate kathaṃ buddhiviśeṣa iti /
[475|09]
saṃskāraviśeṣāpekṣādātmamanaḥ saṃyogāditi cet /
[475|09-475|10]
cittādevāstu saṃskāraviśeṣāpekṣatvāt /
[475|10-475|11]
nahi kiñcidātmanaḥ upalabhyate sāmarthmauṣadha kāryasiddhāviva kuhakavaidyaphuḥsvāhānām /
[475|11]
satyātmani tayoḥ saṃyoga iti cet /
[475|12]
vāṅmātram /
āśrayaḥ sa iti cet /
yathā kaḥ kasyāśrayaḥ /
[475|12-475|13]
na hi te citravadarādivadādhārye nāpi sa kuḍacyakuṇḍādivadādhāro yuktaḥ /
[475|13-475|14]
pratighātiyutadoṣāt naiva sa evamāśrayaḥ /
[475|14]
kathaṃ tarhi /
yathā gandhādīnāṃ pṛthivīti cet /

[475|14-475|15]
atiparitoṣitāḥ smaḥ /
[475|15]
idameva hi naḥ pratyāyakaṃ nāstyātmeti /
[475|15-475|16]
yathā na gandhādibhyo 'nyā pṛthivīti /
[475|16]
ko hi sa gandhādibhyo 'nyāṃ pṛthivīṃ nirdhārayati /
[475|16-475|17]
vyapadeśastu pṛthivyā gandhādaya iti viśeṣaṇārtham /
[475|17-475|18]
te hyeva tadākhyā gandhādayo yathā pratīyerannānya iti /
[475|18]
kāṣṭhapratimāyāṃ śarīravyapadeśavat /
[475|18-475|19]
satyapi ca saṃskāraviśeṣāpekṣatve kasmānna yugapatsarvajñānotpattiḥ /
[475|19]
yo hi baliṣṭhastenānyeṣāṃ prativandhaḥ /
[475|20]
sa eva valiṣṭhaḥ kasmānnityaṃ na phalati /
yo 'sya nyāyaḥ so 'stu bhāvanāyāḥ /
[475|21]
ātmā tu nirarthakaḥ kalpyate /
[475|22]
avaśyamātmābhyupagantavyaḥ /
[475|22-475|23]
smṛtyādīnāṃ guṇapadārthatvāt tasya cārthādavaśyaṃ dravyāśritatvāt teṣāṃ cānyāśrayāyogāditi cet /
[476|01]
na /
na hyeṣāṃ guṇapadārthatvaṃ siddham /
sarvameva no vidyamānaṃ dravya /
[476|01-476|02]
"ṣaṭ dravyāṇi śrāmaṇyaphalānī"ti vacanāt /
[476|02]
nāpyeṣāṃ dravyāśritatvaṃ siddham /
[476|02-476|03]
parīkṣito hyāśrayārthaḥ /
[476|03]
tasmādyatkiñcideva tat /
[476|04]

ātmanyasati kimarthaḥ karmārambhaḥ /
[476|04-476|05]
ahaṃ sukhī syāmahaṃ duḥkhī na syāmityevamarthaḥ /
[476|05]
ko 'sāvahaṃ nāma yadviṣayio 'yamahaṅkāraḥ /
skandhaviṣayaḥ /
kathaṃ jñāyate /
[476|06]
teṣu snehāt /
gaurādibuddhibhiḥ sāmānādhikaraṇyāttu /
[476|06-476|08]
gauro 'hamahaṃ śyāmaḥ sthūlo 'hamahaṃ kṛśaḥ jīrṇo 'hamahaṃ yuveti gaurādibuddhibhiḥ sāmānādhikaraṇo 'yamahaṅkāro dṛśyate /
[476|08]
na cātmana ete prakārā dṛśyante /
tasmādapi skandheṣvayamiti gamyate /
[476|09-476|10]
ātmana upakārake 'pi śarīra ātmopacāro yathā ya evāyaṃ sa evāhaṃ sa evāyaṃ me bṛtya iti bhavatyupakārake 'pi ātmopacāro natvahaṅkāraḥ /
[476|10-476|11]
sati śarīrālambanatve paraśarīrālamvano 'pi kasmānna bhavati /
[476|11]
asaṃvandhāt /
[476|11-476|12]
yenaiva hi sahāsya saṃvandhaḥ kāyena cittena vā yatraivāyamahaṅkāra utpadyate nānvatra /
[476|12-476|13]
anādau saṃsārra evamabhyāsāt /
[476|13]
kaśca saṃbandhaḥ /
kāryakāraṇabhāvaḥ /
[476|13-476|14]
yadyātmā nāsti kasyāyamahaṅkāraḥ /
[476|14]
idaṃ punastadeāyātaṃ "kimarthaiṣā ṣaṣṭhīti /
[476|14-476|15]
yāvadya evāsya hetustasyaivāyami"ti /
[476|15]
kaścānyo hetuḥ /
[476|15-476|16]
pūrvāhaṅkāraparibhāvitaṃ svasaṃtativiṣayaṃ sāvadyaṃ cittam /
[476|16]
asatyātmani ka eṣa sukhito duḥkhito vā /

[476|16-476|17]
yasminnāśraye sukhamutpannaṃ duḥkhaṃ vā /
[476|17]
yathā puṣpito vṛkṣaḥ phalitaṃ vanamiti /
[476|17-476|18]
kaḥ punaranayorāśrayaḥ /
[476|18]
ṣaḍāyatanam /
yathā kṛtvā tathoktam /
[476|19]
asatyātmani ka eṣāṃ karmaṇāṃ kartā kaśca phalānāṃ bhoktā bhavati /
[476|19-476|20]
karteti ka eṣa vāhyarthaḥ /
[476|20]
karotīti kartā /
bhuṅkta iti bhoktā /
paryāya ucyate nārthaḥ /
[476|21]
"svatantraḥ karte"ti kartṛ lakṣaṇamācakṣate lākṣaṇikāḥ /
[476|21-476|22]
asti punaḥ kvacideva kārye kasyacit svātantryam /
[476|22]
loke dṛṣṭaṃ devadattasya snānāsanagamanādau /
[476|22-476|23]
kaḥ punarbhavān devadattamudāharati /
[476|23]
yadyātmānaṃ sa eva sādhyaḥ /
atha pañcaskandhakaṃ sa ev kartā /
[476|24]
trividhaṃ cedaṃ karma kāyavāṅmanaskarma /
[476|24-476|25]
tatra kāyakarmaṇi tāvat kāyasya cittaparatantrā vṛttiḥ /
[476|25-476|26]
cittasyāpi kāye svakāraṇaparatantrā vṛttistasyāpyevamiti nāsti kasyacit svātantryam /
[476|26]
pratyayaparatantrā hi sarve bhāvāḥ pravartante /
[476|26-476|27]
ātmano 'pi ca nirapekṣasyākāraṇatvābhyupagamātra svātantryaṃ sidhyati /
[476|28]
tasmānnaivaṃlakṣaṇam upalabhyate kaścitkartā /

[476|28-477|01]
yattu yasya pradhānaṃ kāraṇaṃ tattsya kartetyucyate /
[477|01]
na ca ātmanaḥ kvacidapi kāraṇatvaṃ dṛśyate /
[477|01-477|02]
tasmātsa evamapi na kartā yujyate /
[477|02-477|03]
smṛtijo hi cchandaḥ cchandajo vitarko vitarkātprayatnaḥ prayatnādvāyustataḥ karmeti kimatrātmā kurute /
[477|03-477|04]
phalasyāpica ka upabhogo yamayamātmā kurvannupabhoktā kalpyate /
[477|04]
upalabhiriti cet /
nātmanaḥ upalabdhau sāmarthyaṃ vijñāne pratipedhāt /
[477|05]
asatyātmani kasmādasattvādhiṣṭhānaḥ pāpapuṇyopacayo na bhavati /
[477|05-477|06]
vedanādyanāśrayatvāt tadāśrayaśca ṣaḍāyatanaṃ nātmā yathā tathoktam /
[477|07]
kathamasatyātmani venaṣṭātkarmaṇa āyatyāṃ phalotpattiḥ /
[477|07-477|08]
ātmanyapi sati kathaṃ vinaṣṭāt karmaṇa āyatyāṃ phalotpattiḥ /
[477|08]
tadāśritāddharmādharmāt /
[477|08-477|09]
yathā kaḥkimāśrita ityuktottaraiṣā vāco yuktiḥ /
[477|09]
tasmādanāśritādeva dharmādharmāt bhavatu /
[477|09-477|10]
naiva tu vayaṃ vinaṣṭāt karmaṇa āyatyāṃ phalotpattiṃ brūmaḥ /
[477|10]
kiṃ tarhi /
[477|10-477|11]
tatsaṃtatipariṇāmaviśeṣādvījaphalavat /
[477|11]
yathā vījātphalamutpadyata ityucyate /
[477|11-477|12]
na ca tadvinaṣṭādvījādutpadyate /
[477|12]
nāpyanantarameva /
kiṃ tarhi /

[477|12-477|13]
tatsaṃtatipariṇāmaviśeṣādaṅkurakāṇḍapatrādikramaniṣpannāt puṣpāvasānāt /
[477|13-477|14]
tat punaḥ puṣpānniṣpannaṃ kasmāttasya vījasya phalamityucyate /
[477|14]
tadāhitaṃ hi tat parayāpuṣpe sāmarthyam /
[477|14-477|15]
yadi hi tatpūrvikānnabhaviṣyat tattādṛśasya phalasyotopattau na samarthamabhaviṣyat /
[477|15-477|16]
evaṃ karmaṇaḥ phalamutpadyata ityucyate /
[477|16]
na ca tadviniṣṭātkarmaṇa utpadyate nāpyanantarameva /
[477|17]
kiṃ tarhi /
tatsaṃtatipariṇāmaviśeṣāt /
[477|17-477|18]
kā punaḥ saṃtatiḥ kaḥ pariṇāmaḥ ko viśeṣaḥ /
[477|18-477|19]
yaḥ karmapūrva uttarottaracittapravasaḥ sā saṃtatistasyā anyathotpattiḥ pariṇāmaḥ /
[477|19-477|20]
sa punartho 'ntaraṃ phalotpādanasamarthaḥ so 'ntapariṇāmaviśiṣṭatvāt pariṇamaviśeṣaḥ /
[477|20]
tadyāthā sopādānaṃ maraṇacittaṃ punarbhavasya /
[477|20-477|21]
trividhakarmapūrvakatve 'pi yatkarma guru vā bhavatyāsannamabhyastaṃ vā yatkṛtaṃ sāmarthyaṃ dyotyate natvanyasya /
[477|22]
āha ca
[477|23-477|24]
"yat guru yaccāsannaṃ yaccābhyastaṃ kṛtaṃ ca yat /
pūrvaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vīpacyate karmasaṃsāre" //
[477|25]
tatra vipākahetvāhitaṃ tu vipākaphaladānasāmarthyaṃ vipākaṃ dattvā vinivartate /
[477|25-477|26]
sabhāgahetvāhitaṃ tu niṣyandaphaladānasāmarthyaṃ kliṣṭānāṃ pratipakṣodayādvinivartate /
[477|27]
akliṣṭānāṃ cittasaṃtānātyantavinivṛtteryadā parinirvāti /
[478|01]
atha kasmādvipākādvipākāntaraṃ notpadyate vījaphalādiva phalāntaram /
[478|01-478|02]
na tāvat dṛṣṭāntena sarvaṃ samānaṃ bhavati /

[478|02]
tatrāpi tu na phalādeva punaḥ phalāntaramutpadyate /
[478|02-478|03]
kiṃ tarhi /
[478|03]
viklittiviśeṣajādvikāraviśeṣāt /
[478|03-478|04]
yo hi tatra bhūtaprakārāṅkuraṃ nirvartayati sa tasya vījaṃ nānyaḥ /
[478|04-478|05]
bhāvinyā tu saṃjñāyā sādṛśyādvā pūrvako 'pi saṃtāno bījamityākhyāyate /
[478|05-478|07]
evamihāpi tasmādvipākādyadi sadasaddharmaśravaṇā dipratyayaviśeṣajaḥ kuśalasāsravo 'kuśalo vā cittavikāra utpadyate tasmātpunarvikārāntaramutpadyate nānyatheti samānametat /
[478|07]
athavā punaretadevaṃ vijñātavyam /
[478|07-478|09]
yathā lākṣārasarañjitāt mātuluṅgapuṣpātsaṃtatipariṇāmaviśeṣajaḥ phale raktaḥ keśara upajāyate na ca tasmāt punaranyaḥ evaṃ karmajādvipākāt na punarvipākāntaramiti /
[478|09-478|10]
yathāsthūlamidamasmadbuddhigamyaṃ darśitam /
[478|10-478|11]
nānāvidhaśaktibhinnaistu karmabhiradhivāsitāḥ saṃtataya etāmavasthāṃ gatā īdṛśaṃ phalamabhinivartayantīti buddhānāmeva viṣayaḥ /
[478|11]
āha khalvapi
[478|12-478|13]
"karma tadbhāvanāṃ tasyā vṛttilābhaṃ tataḥ phalam /
niyamena prajānāti buddhādanyio na sarvathā //
[478|14-478|17]
ityetāṃ suvihitahetumārgaśuddhāṃ
buddhānāṃ pravacanadharmatāṃ niśamya /
andhānāṃ vividhakudṛṣṭiceṣṭitānāṃ
tīrthyānāṃ matamapavidhya yāntyanandhāḥ //
[478|18-478|21]
imaṃ hi nirvāṇapuraikavartinīṃ
tathāgatādityavacoṃ 'śubhāsvatīm /
nirātmatāmāryasahasravāhitāṃ
na mandacakṣurvivṛtāmapīkṣate //
[478|22-478|23]
iti diṅmātramevedamupadiṣṭaṃ sumedhasām /
braṇadeśoviṣasyeva svasāmarthyavisarpaṇa iti /
[479|01-479|02]
pudgalakośamabhidharmakośabhāṣyaṃ samāptamiti /

kṛtiriyamācāryavasubandhupādānāmiti //
[479|03-479|04]
ye dharmahetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat /
teṣāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇaḥ //
=====================================================================
[479|05-479|06]
devadharmo 'yaṃ pravaramahāyāna sakalatathāgataśāsanadhūrddharasya uttarāpathikapaṇḍitasthaviraśrīlāmāvākasya yadatra puṇyamityādi /
[479|07]
// śubhamastu //
=====================================================================

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc