અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 701720

[461।06-461।07]
યે હિ ધર્માઃ સન્તિ તેષાં પ્રત્યક્ષમુપલબ્ધિર્ભવત્યસત્યન્તરાયે ।
[461।07]
તદ્યથા ષણ્ણાં વિષયાણાં મનસશ્ચ ।
અનુમાનં ચ ।
[461।08]
તદ્યથા પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણામ્ ।
તત્રેદમનુમાનમ્ ।
[461।08-461।09]
સતિ કારણે કારણાન્તરસ્યાભાવે કાર્યસ્યાભાવો દૃષ્ટો ભાવે ચ પુનર્ભાવિસ્તદ્યથાઙ્કુરસ્ય ।
[461।09-461।11]
સત્યેવ ચાભાસપ્રાપ્તે વિષયે મનસ્કારે ચ કારણે વિષયગ્રહણસ્યાભાવો દૃષ્ટઃ પુનશ્ચ ભાવો ઽન્ધવધિરાદીનામનન્ધાવધિરાદીનાં ચ ।
[461।11-461।12]
અતસ્તત્રાપિ કારણાન્તરસ્યાભાવો ભાવશ્ચ નિશ્ચીયતે ।
[461।12]
યચ્ચ તત્કારણાન્તરં તદિન્દ્રિયમિત્યેતદનુમાનમ્ ।
[461।12-461।13]
ન ચૈવમાત્મનો ઽસ્તીતિ નાસ્ત્યાત્મા ।
[461।14]
યત્ત્ર્હિ વાત્સીપુત્રિયાઃ પુદ્ગલં સન્તિમિચ્છન્તિ ।
વિચાર્યં તાવદેતત્ ।
[461।14-461।15]
કિં તે દ્રવ્યત ઇચ્છન્ત્યાહોસ્વિત્ પ્રજ્ઞપ્તિતઃ ।
[461।15]
કિં ચેદં દ્રવ્યત ઇતિ કિં વા પ્રજ્ઞપ્તિતઃ ।
[461।16]
રૂપાદિવત્ ભાવાન્તરં ચેત્ દ્રવ્યતઃ ।
[461।16-461।17]
ક્ષીરાદિવત્ સમુદાયશ્ચેત્ પ્રજ્ઞપ્તિતઃ ।
[461।17]
કિં ચાતઃ ।
યદિ તાવત્ દ્રવ્યતઃ ।
[461।17-461।18]
સંભિન્ન સ્વભાવત્વાત્ સ્કન્ધેભ્યો ઽન્યો વક્તવ્ય ઇતરેતરસ્કન્ધવત્ ।
[461।18]
કારણં ચાસ્ય વક્તવ્યમ્ ।
અસંસ્કૃતો વા ।
[461।19]
અતસ્તીર્થિકદૃષ્ટિપ્રસઙ્ગો નિષ્પ્રયોજનત્વં ચ ।
અથ પ્રજ્ઞપ્તિતઃ ।

વયમપ્યેવં ત્રૂમઃ ।
[461।20]
નૈવ હિ દ્રવ્યતો ઽસ્તિ નાપિ પ્રજ્ઞપ્તિતઃ ।
કિં તર્હિ ।
[461।20-461।21]
આધ્યાત્મિકાનુપાત્તાન્વર્ત્તમાનાન્ સ્કન્ધાનુપાદાય પુદ્ગલઃ પ્રજ્ઞપ્યતે ।
[461।21-461।22]
તદિદમન્ધવચનમનુન્મીલિતાર્થં ન બુધ્યામહે ।
[461।22]
કિમિદમુપાદાયેતિ ।
[461।22-461।23]
યદ્યયમર્હ્તઃ સ્કન્ધાનાં લક્ષ્યતે તેષ્વેવ પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિઃ પ્રાપ્નોતિ ।
[461।23]
યથા રૂપાદીનાલમ્વ્ય તેષ્વેવ ક્ષીરપ્રજ્ઞપ્તિઃ ।
[461।23-461।24]
અથાયમર્થઃ સ્કન્ધાન્ પ્રતીયેતિ ।
[461।24]
સ્કન્ધાનાં પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિકારણત્વાત્ ।
સ એવ દોષઃ ।
[પ્46।124-46125]
ન સ એવં પ્રજ્ઞપ્યતે ।
[461।25]
કથં તર્હિ યથેન્ધનમુપાદાયાગ્નિઃ ।
[461।25-462।01]
કથં ચેન્ધનમુપાદાયાગ્નિઃ પ્રજ્ઞપ્યતે ।
[462।01-462।02]
ન હિ વિનેન્ધનેનાગ્નિઃ પ્રજ્ઞપ્યતે ન ચાન્ય ઇન્ધનાદગ્નિઃ શક્યતે પ્રજ્ઞપયિતું નાપ્યનન્યઃ ।
[462।02]
યદિ હાન્યઃ સ્યાદનુષ્ણમિન્ધનં સ્યાત્ ।
[462।02-462।03]
અથાનન્યઃ સ્યાદ્દાહ્યમેવ દાહકં સ્યાત્ ।
[462।03]
એવં ન ચ વિના સ્કન્વૈઃ પુદ્ગલઃ પ્રજ્ઞપ્યતે ।
[462।03-462।04]
ન ચાન્યઃ સ્કન્ધેભ્યઃ શક્યતે પ્રતિજ્ઞાતું શાશ્વતપ્રસઙ્ગાત્ ।
[462।04]
નાપ્યનન્ય ઉચ્છેદપ્રસઙ્ગદિતિ ।
[462।05]
અઙ્ગ તાવદ્બ્રૂહિ કિગિન્ધનં કો ઽન્નિરિતિ ।
[462।05-462।06]

તતો જ્ઞાસ્યામઃ કથમિન્ધનમુપાદાયાગ્નિઃ પ્રજ્ઞપ્યત ઇતિ ।
[462।06-462।07]
કિમત્ર વક્તવ્યં દાહ્યમિન્ધનં દાહકો ઽગ્નિઃ ।
[462।07]
એતદેવાત્ર વક્તવ્યં કિં દાહ્યં કોક્ દાહક ઇતિ ।
[462।07-462।08]
લોકે હિ તાવદપ્રદીપ્તં કાષ્ટ્ઃઆદિકમિન્ધનમુચ્યતે દાહ્યં ચ ।
[462।08]
પ્રદીપ્તમગ્નિર્દાહકશ્ચ ।
[462।08-462।09]
યચ્ચ ભસ્વરં ચોષ્ણં ચ ભૃશં ચ તેન હિ તદિધ્યતે ધ્યતે ચ ।
[462।09]
સંતતિવિકારાપાદાનાત્ ।
[462।09-462।10]
તચ્ચોભયમષ્ટદ્રવ્યકં તચ્ચેગ્ધનં પ્રતીત્યાગ્નિરુત્પદ્યતે ।
[462।10-462।11]
યથા ક્ષીરં પ્રતીત્ય દધિ મધુ પ્રતીત્યશુક્તમ્ ।
[462।11]
તસ્માધિગ્ધનમુપાદાયેત્યુચ્યતે ।
અન્યશ્ચ સ તસ્માદ્ભિન્નકાલત્વાત્ ।
[462।11-462।12]
યદિ ચૈયં પુદ્ગલઃ સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે સ તેભ્યો ઽન્યશ્ચાનિત્યશ્ચ પ્રાપ્નોતિ ।
[462।12-462।14]
અથ પુનસ્તત્રૈવ કાષ્ઠાદૌ પ્રદીપ્તે યદીષ્ણ્યં તદગ્નિસ્તત્સહજાતાનિ ત્રીણિ ભૂતાનીન્ધનમિષ્યન્તે ।
[462।14]
તયોરપિ સિદ્ધમન્યત્વં લક્ષણભેદાત્ ।
[462।15]
ઉપાદાયાર્થસ્તુ વક્તવ્યઃ ।
કથં તદિન્ધનમુપાદાય સો ઽગ્નિઃ પ્રજ્ઞપ્યત ઇતિ ।
[462।16]
ન હિ તત્તસ્ય કારણં નાપિ તત્ પ્રજ્ઞપ્તેઃ ।
અગ્નિરેવ હિ તત્પ્રજ્ઞપ્તેઃ કારણમ્ ।
[462।17]
યદ્યાશ્રયાર્થ ઉપાદાયાર્થઃ સહભાવાર્થો વા ।
[462।17-462।18]
સ્કન્ધા અપ્યેવં પુદ્ગલસ્યાશ્રયસહભૂતાઃ પ્રાપ્નુવન્તીતિ વિસ્પષ્ટમન્યત્વં પ્રતિજ્ઞાયતે ।
[462।18-462।19]
તદભાવે ચ પુદ્ગલાભાવઃ પ્રાપ્નોતિ ।
[462।19]
ઇન્ધનભાવ ઇવાગ્ન્યભાવઃ ।

[462।20]
યત્તુ તદુક્તં યદીન્ધનાદન્યો ઽગ્નિઃ સ્યાદનુષ્ણમિન્ધનં સ્યાદિતિ ।
[462।20-462।21]
કિમિદમુષ્ણં નામ ।
[462।21-462।22]
યદિ તાવાદીષ્ણ્યમ્ અનુષ્ણમેવેન્ધનમન્યભૂતસ્વભાવત્વાત્ ।
[462।22]
અથ યદૌષ્ણ્યવત્ ।
[462।22-462।23]
અન્યદપિ તદુષ્ણસ્વભાવાદગ્નેરુષ્ણં સિધ્યત્યીષ્ણ્યયોગાદિતિ ।
[462।23]
નાસ્ત્યન્યત્વે દોષઃ ।
[462।23-462।24]
અથ પુનઃ સર્વમેવ તત્ પ્રદીપ્તં કાષ્ઠાદિકમિન્ધનં ચાગ્નિશ્ચેષ્યતે ।
[462।25]
તદુપાદાયાર્થશ્ચ વક્તવ્યઃ ।
સ્કન્ધા એવ ચ પુદ્ગલા ઇત્યનન્યત્વમનિવાર્યં પ્રાપ્નોતિ ।
[462।26]
તસ્માન્ન સિધ્યત્યેતત્ ।
[462।26-463।01]
યથેન્ધનમુપાદાયાગ્નિઃ પ્રજ્ઞપ્યતે એવં સ્કધાનુપાદાય પુદ્ગલઃ ઇતિ ।
[463।01-463।02]
યદિ ચાયમન્યઃ સ્કન્ધેભ્યો ન વક્તવ્યઃ "પઞ્ચવિધં જ્ઞેયમતીતાનાગતં પ્રત્યુપન્નમસંસ્કૃતમવક્તવ્યમિ"તિ ન વક્તવ્યં પ્રાપ્નોતિ ।
[463।02-463।03]
નૈવ હિ તદતીતાદિભ્યઃ પઞ્ચમં નાપઞ્ચમં વક્તવ્યમ્ ।
[463।03-463।04]
યદા ચ પુદ્ગલઃ પ્રજ્ઞપ્યતે કિ તાવત્સ્કન્ધાનુપલભ્ય પ્રજ્ઞપ્યતે આહોસ્વિત્ પુદ્ગલમ્ ।
[463।04-463।05]
યદિ તાવત્ સ્કન્ધાંસ્તેષ્વેવ પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિઃ પ્રાપ્નોતિ ।
[463।05]
પુદ્ગલસ્યાનુપલમ્ભાત્ ।
[463।05-463।06]
અથ પુદ્ગલં કથમસ્ય સ્કન્ધાનુપાદાય પ્રજ્ઞપ્તિર્ભવતિ ।
[463।06]
પુદ્ગલ એવ હિ તસ્યા ઉપાદાનં પ્રાપ્નોતિ ।
[463।06-463।07]
અથ મતં સત્સુ સ્કન્ધેષુ પુદ્ગલ ઉપલભ્યતે તતઃ સ્કન્ધાનુપાદાયાસ્ય પ્રજ્ઞપ્તિરુચ્યત ઇતિ ।
[463।07-463।08]
તદેવં રૂપસ્યાપિ ચક્ષુર્મનસ્કારાલોકેષુ સત્સૂપલમ્ભાત્ તાનુપાદાય પ્રજ્ઞપ્તિર્બક્તવ્યા ।
[463।08-463।09]

રૂપવચ્ચ પુદ્ગલસ્યાન્યત્વં સ્પષ્ટમ્ ।
[463।10]
ઇદં તાવદ્વક્તવ્યમ્ ।
[463।10-463।11]
ષણ્ણાં વિજ્ઞાનાનાં કતમેન પુદ્ગલો વિજ્ઞેયઃ ।
[463।11]
ષડ્ભિરપીત્યુચ્યતે ।
કથં કૃત્વા ।
[463।11-463।13]
ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ ચેદ્રૂપાણિ પ્રતીત્યપુદ્ગલં પ્રતિભાવયતિ ચક્ષુર્વિજ્ઞેયઃ પુદ્ગલો વક્તવ્યઃ નો તુ વક્તવ્યો રૂપાણિ વાનો વા ।
[463।13-463।14]
એવં યાવત્ મનોવિજ્ઞેયાન્ ચેદ્ધર્માન્ પ્રતીત્ય પુદ્ગલં પ્રતિવિભાવયતિ મનોવિજ્ઞેયઃ પુદ્ગલો વક્તવ્યો નો તુ વક્તવ્યો ધર્મા વા નો વા ।
[463।14-463।15]
એવં તર્હિ ક્ષીરાદિભિઃ સમાનઃ પ્રાપ્નોતિ ।
[463।15-463।17]
ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ ચેદ્રૂપાણિ પ્રતીત્ય ક્ષીરં વિભાવયત્યુદકં વા ચક્ષુર્વિજ્ઞેયં ક્ષીરમુદકં ચેતિ વક્તવ્યં નો તુ વક્તવ્યં રૂપાણિ વા નો વા ।
[463।17]
એવં ઘ્રાણજિહ્વાકાયવિજ્ઞેયં વક્તવ્યં નો તુ વક્તવ્યં સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ વા નો વા ।
[463।18]
માભૂત્ ક્ષીરોદકયોશ્ચતુષ્ટ્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
[463।18-463।19]
અતો યથા રૂપાદીન્યેવ ક્ષીરમુદકં વા પ્રજ્ઞપ્યતે સમસ્તાન્યેવં સ્કન્ધાઃ પુદ્ગલ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
[463।20]
યચ્ચોચ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રૂપાણિ પ્રતીત્ય પુદ્ગલં પ્રતિવિભાવયતીતિ ।
[463।21]
કો ઽસ્ય વાક્યસ્યાર્થઃ ।
[463।21-463।22]
કિં તાવદ્રૂપાણિ પુદ્ગલોપલબ્ધેઃ કારણં ભવતિતિ આહોસ્વિદ્રૂપાણ્યુપલભમાનઃ પુદ્ગલમુપલભત ઇતિ ।
[463।22-463।23]
યદિ રૂપાણિ પુદ્ગલોપલબ્ધેઃ કારણં ભવન્તિ સ ચ તેભ્યો ઽન્યો ન વક્તવ્યઃ ।
[463।23-463।24]
એવં તર્હિ રૂપમપ્યાલોકચક્ષુર્મનસ્કારેભ્યો ઽન્યન્ન વક્તવ્યમ્ ।
[463।24-463।25]
તેષાં તદુપલબ્ધિકારણત્વાત્ ।
[463।25]
અથ રૂપાણ્યુપલભમાનઃ પુદ્ગલમુપલભતે ।
[463।25-463।26]
કિં તયૈવોપલબ્ધ્યોપલભતે આહોસ્વિદન્યયા ।
[463।26]
યદિ તયૈવ ।

[463।26-463।27]
રૂપાદભિન્નસ્વભાવઃ પુદ્ગલઃ પ્રાપ્નોતિ રૂપ એવ વા તત્પ્રજ્ઞાપ્તિઃ ।
[463।27]
ઇદં ચ રૂપમયં પુદ્ગલઃ કથમિદં ગમ્યતે ।
અથૈવં ન પરિચ્છિદ્યતે ।
[464।01]
કથમિદં પ્રતિજ્ઞાયતે રૂપમપ્યસ્તિ પુદ્ગલો ઽપ્યસ્તીતિ ।
[464।01-464।02]
ઉપલબ્ધિવશેન હિ તસ્યાસ્તિત્વં પ્રતિજ્ઞાયતે ।
[464।02]
એવં યાવદ્ધર્મેભ્યો વક્તવ્યમ્ ।
[464।02-464।03]
અથાન્યયા ભિન્નકાલો પલમ્ભાદન્યો રૂપાત્પ્રાપ્નોતિ ।
[464।03]
નીલાદિય પીતં ક્ષણાદિવ ચ ક્ષણાન્તરમ્ ।
[464।03-464।04]
એવં યાવદ્ધર્મેભ્યો વક્તવ્યમ્ ।
[464।04]
અથ રૂપપુદ્ગલવક્તદુપલબ્ધ્યોરપ્યન્યાનન્યત્વમવક્તવ્યમ્ ।
[464।05]
તેન તર્હિ સંસ્કૃતે ઽપ્યવક્તવ્યં ભવતીતિ સિદ્ધાન્તભેદઃ ।
[464।05-464।06]
યદિ ચાયમસ્તિ નો તુ વક્તવ્યો રૂપાણિ વા તો વા ।
[464।06-464।07]
કિં તર્હિ ભગવતોક્તં "રૂપમનાત્મા યાવદ્વિજ્ઞાનમનાત્મે"તિ ।
[464।08]
યેન ચાયં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન પુદ્ગલ ઉપલભ્યતે ।
[464।08-464।09]
કિં તદ્રૂપાણિ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે આહોસ્વિત્ પુદ્ગલમુભયં વા ।
[464।09]
યદિ રૂપાણિ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે ।
[464।09-464।10]
નોત્સહિષ્યતે પુદ્ગલં વિજ્ઞાતું શબ્દાદિવત્ ।
[464।10-464।11]
યમેવ હિ વિષયં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેષુ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે વિજ્ઞાનં સ એવ તસ્યાલમ્બનપ્રત્યયઃ ।
[464।11-464।12]
અથ પુદ્ગલં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે ઉભયં વા ।
[464।12]
ઇદમુત્સૂત્રમ્ ।
[464।12-464।13]

સૂત્રે હિ નિર્ધારિતં દ્વયં પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદો ભવતીતિ ।
[464।13]
"તથા ચક્ષુર્ભિક્ષો હેતૂ રૂપાણિ પ્રત્યયશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદાય ।
[464।13-464।14]
તત્કસ્ય હેતોઃ ।
[464।14]
યત્કિઞ્ચિત્ ભિક્ષો ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં સર્વં તચ્ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચેતિ ।
[464।15]
અનિત્યશ્ચ પુદ્ગલ એવં પ્રાપ્નોતિ ।
[464।15-464।16]
"યે હિ હેતયો યે પ્રત્યયા વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદાય તે ઽપ્યનિત્યા" ઇતિ સૂત્રે વચનાત્ ।
[464।16-464।17]
અથ પુદ્ગલો ન તસ્યાલમ્બનં ન તર્હિ તેન વિજ્ઞેયઃ ।
[464।18]
યદિ ચ પુદ્ગલઃ ષડ્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયઃ પ્રતિજ્ઞાયતે ।
[464।18-464।19]
સ શ્રોત્રવિજ્ઞાનવિજ્ઞેયત્વાદ્રૂપાદન્યઃ પ્રાપ્નોતિ શબ્ધવત્ ।
[464।19-464।20]
ચતુર્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયત્વાચ્છબ્દાદન્યઃ પ્રાપ્નોતિ રૂપવત્ ।
[464।20]
એવમન્યેભ્યો ઽપિ યોજ્યમ્ ।
ઇદં ચ સૂત્રપદં વાધિતં ભવતિ ।
[464।20-464।22]
"યાનીમાનિ બ્રાહ્મણ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ નાનાગોચરાણિ નાનાવિષયાણિ સ્વં સ્વં ગોચરવિષ્યં પ્રત્યનુભવન્તિ ।
[464।22]
નાન્યદન્યસ્ય ગોચરવિષ્યં પ્રત્યનુભવતિ ।
[464।22-464।23]
તદ્યથા ચક્ષુરિન્દ્રિયં શ્રોત્રેન્દ્રિયં ઘ્રાણેન્દ્રિયં જિહ્વેન્દ્રિયં કાયેન્દ્રિયમ્ ।
[464।23-464।24]
મન એષં પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં ગોચરવિષયં પ્રત્યનુભવતિ મનશ્ચૈષાં પ્રતિસરણમિ"તિ ।
[464।24]
ન વા પુદ્ગલો વિષયઃ ।
[464।24-464।25]
ન ચેદ્વિષયો ન તર્હિ વિજ્ઞેયઃ ।
[464।25-464।26]
યદ્યેવં મનૈન્દ્રિયસ્યાપ્યવ્યભિચારઃ પ્રાપ્નોતિ ।
[464।26-464।27]
ષડિમાનીન્દ્રિયાણિ નાનાગોચરાણિ નાનાવિષયાણિ સ્વં સ્વં ગોચરવિષયમાકાઙ્ક્ષન્તી ત્યુક્તં ષટ્પ્રાણકોપમે ।
[464।27]
ન ત્ત્રેન્દ્રિયમેમ્વેન્દ્રિયં કૃત્વોક્તમ્ ।

[464।27-465।01]
પઞ્ચાનાં દર્શનાદ્યા કાઙ્ક્ષણાસંભવાત્ તદ્વિજ્ઞાનાનાં ચ ।
[465।01-465।02]
અતસ્તદાધિપત્યાધ્યાકૃતમત્ર મનોવિજ્ઞાનેન્દ્રિયં કૃત્વોક્તમ્ ।
[465।02-465।03]
યચ્ચ તત્કેવલં મન આધિપત્યાધ્યાકૃતં મનોવિજ્ઞાનં નૈવં તદન્યેષાં વિષયમાકાઙ્ક્ષત્યતો નાસ્ત્યેષ દોષઃ ।
[465।03-465।06]
ઉક્તં ચ ભગવતા "સર્વાભિજ્ઞેયં વો ભિક્ષવો ધર્મપર્યાયં દેશયિષ્યામી"ત્યુક્ત્વા ચક્ષુરભિજ્ઞેયં રૂપાણિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુઃસંસ્પર્શો યદપિ તચ્ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયમધ્યાત્મમુત્પદ્યતે વેદિતં સુઃખં વા અદુઃખાસુખં વા યાવત્ મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયમ્ ।
[465।06-465।07]
અયમુચ્યતે સર્વાભિજ્ઞેયપરિજ્ઞેયો ધર્મપર્યાયઃ ઇતિ ।
[465।07]
અત એતાવદેવાભિજ્ઞેયં પ્રતિજ્ઞેયં ચેત્યવર્ધાર્યતે ન પુદ્ગલઃ ।
[465।07-465।08]
તસ્માદ્વિજ્ઞેયો ઽપ્યસૌ ન ભવતિ ।
[465।08]
પ્રજ્ઞાવિજ્ઞાનયોઃ સમાનવિષયત્વાત્ ।
[465।08-465।09]
ચક્ષુષ ચ પુદ્ગલં પશ્યામ્ ઇતિ પશ્યન્ત પૌદ્ગલિકા અનાત્મના આત્માનં પશ્યામ ઇતિ દૃષ્ટિસ્થાનમાપન્ના ભવન્તિ ।
[465।10]
સૂત્રે ચ ભગવતા નીતમેતત્ ।
"સ્કન્ધેષ્વેવ પુદ્ગલાધ્યે"તિ માનુષ્યકસૂત્રમ્ ।
[465।11-465।13]
"ચક્ષુઃપ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ત્રયાણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ સ્પર્શસહજાતા વેદના સંજ્ઞા ચેતના ઇતીમે ચત્વારો રુપિણઃ સ્કન્ધાશ્વક્ષુરિન્દ્રિયં ચ રૂપમેતાવન્મનુષ્યત્વમુચ્યતે ।
[465।13-465।14]
અત્રેયં સંજ્ઞા સત્ત્વો નરો મનુષ્યો માનવશ્ચ પોષઃ પુરુષઃ પુદ્ગલો જીવો જન્તુરિતિ ।
[465।14-465।15]
અત્રેયં પ્રતિજ્ઞા અહં ચક્ષુષા રૂપાણિ પશ્યામીતિ ।
[465।15-465।16]
અત્રાયં વ્યવહાર ઇત્યપિ સ આયુષ્માનેવંનામા એવઞ્જાત્ય એવઙ્ગોત્ર એવમાહાર એવંસુખદુઃખપ્રતિસંવેદી એવન્દીર્ઘાયુરેવઞ્ચિરસ્થિતિક એવમાયુઃપર્યન્ત ઇતિ ।
[465।16-465।17]
ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ સંજ્ઞામાત્રકમેવૈત દ્વ્યવહારમાત્રકમેવૈતત્ ।
[465।17-465।18]
સર્વ ઇમે ધર્માઃ અનિત્યાઃ સંસ્કૃતાશ્ચેતિ તાઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્ના ઇતિ ।
[465।18]
નીતાર્થં ચ સૂત્રં પ્રતિસરણમુક્તં ભગવતા ।
[465।19]
તસ્માન્ન પુનઃ પરીક્ષ્યતે ।
[465।19-465।20]
તથા ચોક્તં "સર્વમસ્તીતિ બ્રાહ્મણ યાવદેવ દ્વાદશાયનાની"તિ ।
[465।20]

યદિ ચાયં પુદ્ગલો નાયતનં ન સોસ્તીતિ સિદ્ધમ્ ।
[465।20-465।21]
અથાયતનં ન તર્હ્યવક્તવ્યઃ ।
[465।21-465।22]
તેષામપિ ચૈવં પશ્યતો "યાવતા ભિક્ષો ચક્ષુર્યાવતા રૂપાણિ વિસ્તરેણ એતાવતા ભિક્ષો તથાગતઃ સર્વં ચ પ્રજ્ઞાપયતિ સર્વપ્રજ્ઞપ્તિં ચે"તિ ।
[465।22-465।25]
બિમ્બિસારસૂત્રે ચોક્તમ્ "આત્મા આત્મેતિ ભિક્ષવો બાલો ઽશ્રુતવાન્ પૃથગ્જનઃ પ્રજ્ઞપ્તિમનુપતિતો ન ત્વાત્રા ત્મા વા આત્મીયં વા દુઃખમિદમુત્પદ્ય માનમુત્પદ્યતે" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
[465।25]
શૈલયાપ્યર્હન્ત્યા મારમારભ્યોક્તં ।
[466।01-466।04]
"મન્યસે કિ નુ સત્ત્વેતિ મારદૃષ્ટિગતં હિ તે ।
શૂન્યઃ સંસ્કારપુઞ્જો ઽયં નહિ સત્ત્વ્જોત્ર વિદ્યતે ॥
યથૈવ હ્યઙ્ગસંભારાત્સંજ્ઞા રથ ઇતિ સ્મૃતા ।
એવં સ્કન્ધાનુપાદાય સંવૃત્યા સત્ત્વ ઉચ્યતે" ॥ ઇતિ ।
[466।05]
ક્ષદ્રકે ઽપિ ચાગમે દારિદ્રબ્રાહ્મણમથિકૃત્યોક્તં
[466।06-466।07]
શૃણુ ત્વં સ્વાદરે ધર્મઃ સર્વગ્રન્થિપ્રમોચનમ્ ।
યથા સંક્લિશ્યતે ચિત્તં યથા ચિત્તં વિશુધ્યતિ ॥
[466।08-466।09]
આત્મૈવ હ્યાત્મનો નાસ્તિ વિપરીતેન કલ્પ્યતે ।
નાસ્તીહ સત્ત્વ આત્મા વા ધર્માસ્ત્વેતે સહેતુકાઃ ॥
[466।10-466।11]
દ્વાદશૈવ ભવાઙ્ગાનિ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ ।
વિચિન્ત્ય સર્વાણ્યેતાનિ પુદ્ગલો નોપલભ્યતે ॥
[466।12-466।13]
શૂન્યમધ્યાત્મકં પશ્ય શૂન્યં પશ્ય બહિર્ગતમ્ ।
ન લભ્યતે સો ઽપિ કશ્ચિદ્યો ભાવયતિ શૂન્યતામિ"તિ ।
[466।14]
તથોક્તં "પઞ્ચાદીનવા આત્મોપલમ્ભે ।
આત્મદૃષ્ટિર્ભવતિ સત્ત્વદૃષ્ટિઃ ।
[466।15]
નિર્વિશેષો ભવતિ તીર્થિકૈઃ સાર્ધમ્ ।
ઉન્માર્ગપ્રતિપન્નો ભવતિ ।
[466।15-466।16]
શૂન્યતાયામસ્ય ચિત્તં ન પ્રસ્કન્દતિ ન પ્રસીદતિ ન સંતિષ્ઠતે ન વિમુચ્યતે ।
[466।16-466।17]
આર્યધર્મા અસ્ય ન વ્યવદાયન્ત" ઇતિ ।
[466।17]
ન વૈત એવં ગ્રન્ધં પ્રમાણં કુર્વન્તિ ।

કિં કારણમ્ ।
[466।17-466।18]
નાસ્માકમયં નિકાયે પઠચ્યત ઇતિ ।
[466।18-466।19]
કિં પુનસ્તેષાં નિકાય એવ પ્રમાણમાહોસ્વિદ્બુદ્ધવચનમ્ ।
[466।19]
યદિ નિકાય એવ પ્રમાણં ન તર્હિ તેષાં બુધઃ શાસ્તા ।
[466।19-466।20]
ન ચ તે શાક્યપુત્રીયા ભવન્તિ ।
[466।20]
અથ બુદ્ધવચનં પ્રમાણમ્ ।
અયં ગ્રન્થઃ કસ્માન્ન પ્રમાણમ્ ।
[466।21]
નહિ કિલૈતત્ બુદ્ધવચનમિતિ ।
કિં કારણમ્ ।
નાસ્માકં નિકાયે પઠચ્યત ઇતિ ।
[466।22]
અયમન્યાયો વર્તતે ।
કો ઽત્રાન્યાયઃ ।
[466।22-466।24]
યો હિ ગ્રન્થઃ સર્વેષુ નિકાયાન્તરેષ્વામ્નાયતે ન ચ સૂત્રં ધર્મતાં વા બાધતે સો ઽસ્માભિરપાઠાન્ન બુદ્ધવચનમિતિ વચનં કેવલં સાહસમાત્રમ્ ।
[466।24]
કિં ચેદમપિ તેષાં સૂત્રં નાસ્તિ "સર્વધર્મા અનાતાન" ઇતિ ।
[467।01]
સ્યાત્ મતમ્ ।
નૈવ હિ પુદ્ગલો ધર્મ ઉચ્યતે નાપ્યન્યો ધર્માદિતિ ।
[467।01-467।02]
એવં તર્હિ ન મનોવિજ્ઞેયઃ સિધ્યતિ ।
[467।02]
દ્વયં પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદઃ ઇત્યવધારણાત્ ।
[467।02-467।03]
ઇહ ચૈવં વિકલ્પ્યતે "અનાત્મન્યાતેતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસ શ્ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવિપર્યાસ" ઇતિ ।
[467।04]
અનાત્મન્યાત્મેતિ વિપર્યાસો ન ત્વાત્મનિ કિં ચ પુનઃ ।
[467।04-467।05]
"નાત્મા સ્કન્ધાયતનધાતવઃ" યત્તાવદુક્તં પ્રાક્ "નો તુ વક્તવ્યં રૂપાણિ વા નો વે"તિ તત્તાવદશોચમ્ ।
[467।05-467।07]
ઉક્તં ચ સૂત્રાન્તરે "યે કેચિત્ ભિક્ષવઃ શ્રમણા વા બ્રાહ્મણા વા આત્મેતિ સમનુપશ્યન્તઃ સમનુપશ્યન્તિ સર્વે ત ઇમાનેવ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાનિ"તિ ।
[467।08]
તસ્માત્સર્વ એવાનાત્મન્યાત્મગ્રાહઃ ।

[467।08-467।10]
તથોક્તં "યે કેચિદનેકવિધં પૂર્વનિવાસં સમનુસ્મરન્તઃ સમનુસ્માર્ષુઃ સમનુસ્મરન્તિ સમનુસ્મરિષ્યન્તિ વા પુનઃ સર્વે ત ઇમાનેવ ઓપઞ્ચોપાદનસ્કન્ધાનિ"તિ ।
[467।10-467।11]
યદ્યેવમિદં કસ્માદાહ "રૂપવાનહમભૂવમતીતે અધ્વની"તિ ।
[467।11]
એવમનેકવિધં યે સમનુસ્મરન્તીતિ પ્રદર્શયતિ ।
[467।11-467।12]
યદિ તુ રૂપવન્તં પુદ્ગલં પશ્યેત્સત્કાયદૃષ્ટિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
[467।12]
અપાઠ એવ ત્વન્ન શરણં સ્યાત્ ।
[467।12-467।13]
તસ્માત્ પ્રજ્ઞાપ્તિસત્પુદ્ગલો રાશિધારાવત્ ।
[467।14]
યદ્યેવં તર્હિ ન બુદ્ધઃ સર્વજ્ઞઃ પ્રપ્નોતિ ।
[467।14-467।15]
ન હિ કિઞ્ચિચ્ત્રિત્તમસ્તિ ચૈત્તા વા યત્સર્વં જાનીયાત્ ।
[467।15]
ક્ષણિકત્વાત્ ।
પુદ્ગલસ્તુ જાનીયાત્ ।
[467।15-467।16]
એવં તર્હિ ચિત્તવિનાશે પુદ્ગલસ્યાવિનાશાભ્યુપગમાત્ નિત્યત્વમસ્યાભ્યુપેતં ભવતિ ।
[467।16-467।17]
નૈવ ચ વયં સર્વત્ર જ્ઞાનસંમુખીભાવાદ્ બુદ્ધં સર્વજ્ઞમાચક્ષ્મહે ।
[467।17]
કિં તર્હિ ।
સામર્થ્યાત્
[467।17-467।19]
યા હ્યસૌ બુદ્ધાખ્યા સંતતિસ્તસ્યા ઇદમસ્તિ સામર્થ્યં યદાભોગમાત્રેણાવિપરીતં જ્ઞાનમુત્પદ્યતે યત્રેષ્ટમ્ ।
[467।19]
આહ ચાત્ર ।
[467।20-467।21]
સંતાનેન સમર્થત્વાદ્યથાગ્નિઃ સર્વભુઙ્મતઃ
તથા સર્વવિદેષ્ટવ્યો ઽસકૃત્સર્વસ્ય વેદનાત્ ।
[467।22]
કથમિદં ગમ્યતે ।
અતીતાદિવચનાત્ ।
[467।23-467।24]
"યે ચાભ્યતીતાઃ સંબુદ્ધા યે ચ બુદ્ધા અનાગતાઃ ।
યશ્ચ એતર્હ્હિ સંબુદ્ધો બહૂનાં શોકનાશન" ઇતિ ।
[468।01]

સ્કન્ધા એવ ચ ત્રૈયધ્વિકા ઇષ્યન્તે ન પુદ્ગલા યુષ્માભિઃ ।
[468।01-468।02]
યદિ સ્કન્ધા એવ પુદ્ગલાઃ કસ્માદિદમાહ ।
[468।02-468।03]
"ભારં ચ વો ભિક્ષવો દેશયિષ્યામિ ભારાદાનં ચ ભારનિક્ષેપણં ચ ભારહારં ચે"તિ ।
[468।03]
કસ્માદિદં ન વક્તવ્યં સ્યાત્ ।
[468।03-468।04]
ન હિ ભાર એવ ભારહારો યુક્તઃ ।
[468।04]
કિં કારણમ્ ।
નહ્યેવં દૃશ્યત ઇતિ ।
અવક્તવ્યો ઽપિ ન યુક્તઃ ।
[468।05]
કિં કારણમ્ ।
ન હ્યેવં દૃશ્યતે ।
ભારાદાનસ્યાપિ સ્કન્ધાસંગ્રહપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
[468।06]
ઇત્યર્થમેવ ભારહારં નિર્દિદેશ ભગવાન્ ।
[468।06-468।07]
"યો ઽસાવાયુપ્માનેવંનામા યાવદેવઞ્ચિરસ્થિતિક એવમાયુઃપર્યન્તઃ" સ એષ યથા વિજ્ઞાયેત ।
[468।07-468।08]
માન્યથા વિજ્ઞાયિ નિત્યો વા અવક્તવ્યં વેતિ ।
[468।08-468।09]
સ્કન્ધા એવ ચ સ્કન્ધાનામુપધાતાય સંવર્તન્તે પૂર્વકા ઉત્તરેષામિતિ ભારં ચ ભારહારં ચ કૃત્વોક્તાઃ ।
[468।09]
ઉપઘાતાર્થો હિ ભાર ઇતિ ।
[468।10]
અસ્ત્ય્ એવ પુદ્ગલો યસ્માદ્ ઉક્તં "નાસ્તિ સત્ત્વ ઉપપાદુક ઇતિ મિથ્યાદૃષ્ટિઃ" ।
[468।11]
કશ્ચૈવમ્ આહ નાસ્તિ સત્ત્વ ઉપપાદુક ઇતિ ।
[468।11-468।12]
સત્ત્વસ્તુ યથા ઽસ્તિ તથા વિભક્તો ભગવતેતિ બ્રૂમો માનુષ્યકસૂત્રે ।
[468।12-468।13]
તસ્માદ્ યઃ પરત્રોપપાદુકસત્ત્વાખ્યસ્કન્ધસંતાનાપવાદં કરોતિ તસ્યૈષા મિથ્યાદૃષ્ટિર્ નાસ્તિ સત્ત્વ ઉપપાદુક ઇતિ ।
[468।14]
સ્કન્ધાનામ્ ઉપપાદુકત્વાત્ ।
[468।14-468।15]
અથૈષા મિથ્યાદૃષ્ટિઃ પુદ્ગલાપવાદિકા સતી કિંપ્રહાતવ્યા ભવેત્ ।
[468।15]

નહ્યેષા દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યા યુજ્યતે ।
પુદ્ગલસ્ય સત્ત્વેષ્વન્તર્ભાવાત્ ।
[468।16]
"એકઃ પુદ્ગલો લોક ઉત્પદ્યમાન ઉત્પદ્યતે" ઇતિ વચનાત્ ન સ્કન્ધા ઇતિ ચેત્ ।
[468।17]
ન ।
સમુદાયે ઽપ્યેકોપચારાદેકતિલૈકતણ્ડુલવત્ એકરાશ્યેકવચનવચ્ચ ।
[468।18]
સંસ્કૃત ઇતિ વા પુદ્ગલો વક્તવ્ય ઉત્પતીમત્ત્વાભ્યુપગમાત્ ।
[468।18-468।19]
ન સ એવમુત્પદ્યતે યથા સ્કન્ધા અપૂર્વપ્રાદુર્ભાવાત્ ।
[468।19]
કિં તર્હિ ।
સ્કન્ધાન્તરોપાદાનાત્ ।
[468।19-468।20]
યથા યાજ્ઞિકો જાતો વૈયાકરણો જાત ઇત્યુચ્યતે વિદ્યોપાદાનાત્ ।
[468।20-468।21]
ભિક્ષુર્જાતઃ પરિવ્રાજકો જાત ઇતિ લિઙ્ગોપાદાનાત્ ।
[468।21]
બુદ્ધોજાતો વ્યાધિતો જાત ઇત્યવસ્થાન્તરોપાદાનાદિતિ ।
[468।22]
ન પ્રતિક્ષેપાત્ સૂત્ર એવ હિ પ્રતિક્ષિપ્તં ભગવતા પરમાર્થશૂન્યતાયામ્ ।
[468।22-468।23]
"ઇતિ હિભિક્ષવો ઽસ્તિ કર્માસ્તિ વિપાકઃ કારકસ્તુ નોપલભ્યતે ।
[468।23-468।24]
ય ઇમાંશ્ચ સ્કન્ધાન્નિક્ષિપતિ અન્યાંશ્ચ સ્કન્ધાન્ પ્રતિસંદધાત્યન્યત્ર ધર્મસંકેતાદિતિ ।
[468।24-468।25]
ફલ્ગુસૂત્રે ચોક્તમ્ "ઉપાદત્ત ઇતિ ફલ્ગુ ન વદામીતિ ।
[468।25-468।26]
તસ્માન્નાસ્તિ સ્કન્ધાનાં કશ્ચિદુપાદાતા નાપિ નિક્ષિપ્તા ।
[468।26-469।01]
કં ચ તાવદ્ભવાન્યાજ્ઞિકં યાવદ્વચ્યા ધિત મધિમુચ્યતે ।
[469।01]
દૃષ્ટાતં કરોતિ પુદ્ગલં યદિ ।
સો ઽસિદ્ધઃ ।
અથ ચિત્તચૈત્તાઃ ।
ન ।
[469।02]
તેષાં પ્રતિક્ષણમપૂર્વોત્પત્તિરેવ ।
અથ શરીરમ્ ।

તસ્યાપિ તથા ।
[469।02-469।03]
શરીરવિદ્યાલિઙ્ગવચ્ચ સ્કન્ધપુદ્ગલયોરન્યત્વમાપદ્યતે ।
[469।03]
જીર્ણ શરીરાન્તરમેવ જ્યાધિતં ચ ।
[469।03-469।04]
પ્રતિષિદ્ધો હિ સાંખ્યીયઃ પરિણામવાદઃ ।
[469।04]
તસ્માદદૃષ્ટાન્તા એતે ।
[469।05-469।06]
યદિ ચ સ્કન્ધાનામપૂર્વોત્પાદો ન પુદ્ગલસ્યેષ્યતે સો ઽન્યશ્ચ તેભ્યો નિત્યશ્ચ સ્ફુટં દીપિતો ભવતિ ।
[469।06]
પઞ્ચ સ્કન્ધા એકઃ પુદ્ગલ ઇતિ બ્રૂવતા કથમન્યત્વં નોચ્યતે ।
[469।07]
કથં તાવત્ ભૂતાનિ ચત્વારિ રૂપં ત્વેકં ન ચ ભૂતેભ્ય્યો ઽન્યદ્રૂપમ્ ।
પાક્ષિક એષ દોષઃ ।
[469।08]
કતમસ્મિન્પક્ષ ।
ભૂતમાત્રિકપક્ષે ।
[469।08-469।09]
તથાપિ તુ યથા ભૂતમાત્રં રૂપમેવં સ્કન્ધમાત્રં પુદ્ગલ ઇત્યભ્યુપેતં ભવતિ ।
[469।09-469।10]
યદિ સ્કન્ધમાત્રં પુદ્ગલઃ કસ્માત્ ભગવતા સ જીવસ્તચ્છરીરકન્યો વેતિ નવ્યાકૃતમ્ ।
[469।10]
પ્રષ્ટુરાશયાપેક્ષયા ।
[469।10-469।11]
સ હિ જીવદ્રવ્યમેકમન્તર્વ્યાપાર પુરુષમધિકૃત્ય પૃષ્ટવાન્ ।
[469।11-469।12]
સ ચ કસ્મિશ્ચિન્નાસ્તીતિ કથમસ્યાન્યત્વમનન્યત્વં વા વ્યાક્રિયતામ્ ।
[469।12]
કૌર્મસ્યેવ રોમ્ણો ઽન્તઃખરતા મૃદુતા વા ।
[469।13]
એષ ચ ગ્રન્થઃ પૂર્વકૈરેવ નિર્મોચિતઃ ।
[469।13-469।14]
સ્થાવિરો હિ નાગસેનઃકલિઙ્ગેન રાજ્ઞોપસંક્રમ્યોક્તઃ ।
[469।14-469।15]
"પૃચ્છેયમહં ભદન્તમ્ બહુવોલ્લકાશ્ચ શ્રવણા ભવન્તિ ।
[469।15]
યદિ યદેવ પૃચ્છેયં તદેવ વ્યાકુર્યા ઇતિ ।
પૃચ્છેત્યુક્તઃ પૃષ્ટવાન્ ।

[469।15-469।16]
કિં નુ સ જીવસ્તચ્છરીરમન્યિઓ જીવો ઽન્યચ્છરીરમિતિ ।
[469।16]
અવ્યાકૃતમેતદિત્યવોચત્ સ્થવિરઃ ।
[469।17]
સ આહ ।
નનુ ભદન્તઃ પૂર્વમેવ પ્રતિજ્ઞાં કારિતો ના ઽન્યદ્વચ્યાકર્તવ્યમિતિ ।
[469।17-469।18]
કિમિદમન્યદેવોક્તમવ્યાકૃતમેતદિતિ ।
[469।18]
સ્થવિર આહ ।
[469।18-469।19]
અહમપિ મહારાજં પૃચ્છેયં બહુવોલ્લકાશ્ચ રાજાનો ભવન્તિ ।
[469।19]
યદિ યદેવ પૃચ્છેયં તદેવ વ્યાકુર્યા ઇતિ ।
[469।19-469।20]
પૃચ્છેત્યુક્તઃ પૃષ્ટવાન્ ।
[469।20-469।21]
યસ્તે ઽન્તઃપુરે આભ્રવૃક્ષસ્તસ્ય કિમમ્લાનિ ફલાનિ આહોસ્વિત્ મધુરાણીતિ ।
[469।21]
નૈવ મમાન્તઃપુરે કશ્ચિદાભ્રવૃક્ષો ઽસ્તીત્યાહ ।
[469।21-469।22]
નનુ મયા પૂર્વમેવ મહારાજઃ પ્રતિજ્ઞાં કારિતો નાન્યદ્વચ્યાકર્તવ્યમિતિ ।
[469।22]
કિમિદમન્યદેવોક્તમાભ્ર એવ નાસ્તીતિ ।
[469।23]
સ આહ કથમસતો વૃક્ષસ્ય ફલાનામમ્લતાં મધુરતાં વા વ્યાકરોમીતિ ।
[469।23-469।24]
એવમેવ મહારાજ સ એવ જીવો નાસ્તિ કુતો ઽસ્ય શરીરાદન્યતામનન્યતાં વા વ્યાકરોમીતિ ।
[469।25]
કસ્માત્ ભગવતા ઽપિ નોક્તં નાસ્ત્યેવેતિ ।
પ્રષ્ટુરાશયાપેક્ષયા ।
[469।25-469।27]
સ હિ યસ્યાપિ સ્કન્ધસંતાનસ્ય જીવ ઇત્યાખ્યા તસ્યાપ્યભાવં પ્રતીયાદિતિ મિથ્યાદૃષ્ટિં પાતિતઃ સ્યાત્ ।
[469।27]
પ્રતોત્ય સમુત્પાદસ્યાજ્ઞાનાત્ ।
[469।27-470।01]
સ ચતદ્દેશનાયા અક્ષમઃ ।
[470।01]
ઇતશ્ચૈતદેવં નિશ્ચીયતે ।

[470।01-470।03]
યત્ ભગવતોક્તમ્ "અસ્ત્યાત્મેત્યાનન્દ વત્સસગોત્રાય પરિવ્રાજકાય પ્રશ્નં પૃષ્ટો વ્યાકુર્યાં નન્વકલ્પં સ્યાદ્વચનાય સર્વધર્મા અનાત્માન ઇતિ ।
[470।03-470।05]
નાસ્ત્યાત્મેત્યાનન્દ વત્સસગોત્રાય પરિવ્રાજકાય પ્રશ્નં પૃષ્ટો વ્યાકુર્યાં નનુ વત્સસગોત્રઃ પરિવ્રાજકઃ પૂર્વમેવ સંમૂઢો ભૂયસ્યા માત્રયા સંમોહમાપદ્યેત અભૂત્ મે આત્માસ મે એતર્હિ નાસ્તીતિ ।
[470।05-470।06]
અસ્ત્યાત્મેત્યાનન્દ શાશ્વતાય પરેતિ ।
[470।06]
નાસ્ત્યાત્મેત્યાનન્દોચ્છેદાય પરેતીતિ વિસ્તરઃ ।
આહ ચાન્ન
[470।07-470।08]
દૃષ્ટિદંષ્ટ્રાવભદં ચ બ્રંશં ચાપેક્ષ્ય કર્મણામ્ ।
દેશયન્તિ જિના ધર્મ વ્યાગ્રીપીતાપહારવત્ ॥
[470।09-470।10]
આત્માસ્તિત્વં હ્યુપગતો ભિન્નઃ સ્યાદ્દૃષ્ટિદંષ્ટ્રયા
ભ્રંશં કુક્શલપોતસ્ય કુર્યાદપ્રાપ્ય સંવૃતિમિ"તિ ।
[470।11-470।12]
પુનરાહ
અસત્ત્વાદ્ભગવાન્ જીવં તત્ત્વાન્યત્વેન નાવદત્ ।
નાસ્તીત્યપિ ચ નાવોચન્માભૂત્ પ્રાજ્ઞપ્તિકોપ્યસન્ ॥
[470।13-470।14]
યત્ર હિ સ્કન્ધસંતાને શુભાશુભફલાસ્તિતા ।
જીવાખ્યા તત્ર સા ન સ્યાત્ જીવનાસ્તિત્વદેશનાત્ ॥
[470।15-470।16]
પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં સ્કન્ધેસુ જીવ ઇત્યપિનાવદત્ ।
અભવ્યઃ શૂન્યતાં બોદ્ધું તદાનીં તાદૃશો જનઃ ॥
[470।17-470।18]
તથા હ્યાત્માસ્તિ નાસ્તીતિ પૃષ્ટો વાસ્ત્યેવ નાવદત્ ।
આશયાપેક્ષાયા પ્રષ્ટુઃ સતિ ત્વસ્તીતિ નાહ કિમ્ ॥
[470।19]
શાશ્વતલોકાદીનામપ્યવયાકરણં પ્રષ્ટુરાશયાપેક્ષયા ।
[470।19-470।20]
યદિ હિ તાવદાત્મા લોક ઇષ્ટઃ સ્યાત્તસ્યાભાવાદયુક્તં ચતુર્ધા વ્યાકરણમ્ ।
[470।20-471।01]
અથ સર્વ એવ સંસારો લોકસ્તસ્યાપ્યયુક્તમ્ ।
[471।01]
શાશ્વતે લોકે ન કસ્યચિત્ પરિનિર્વાણં પ્રાપ્નુયાત્ ।
શાશ્વતે લોકે ન કસ્યચિત્ પરિનિર્વાણં પ્રાપ્નુયાત્ ।
[471।02]
અશાશ્વતે સર્વેપામુચ્છેદઃ પ્રાપ્નુયાત્ ।
[471।02-471।03]

ઉભયથાત્વે નિયમત એકેષાં પરિનિર્વાણં પ્રાપ્નુયાત્ એકેષાં ન ।
[471।03]
અનુભયથાત્વે નૈવ પરિનિર્વાણં નાપરિનિર્વાણં પ્રાપ્નુયાત્ ।
[471।04-471।05]
અતો માર્ગધીનત્વાત્ પરિનિર્વાણસ્ય ચતુર્ધાપિ નિયમો ન વ્યાક્રિયતે નિર્ગ્રન્થ4રાવકચટકવત્ ।
[471।05]
અત એવાન્તવાન્ લોક ઇતિ ચતુષ્કાવ્યાકરણમ્ ।
તુલ્યાર્થો હ્યેષ ચતુષ્કઃ ।
[471।06-471।07]
તથાહિ મુક્તિકઃ પરિવ્રાજક એવ ચતુષ્કં પૃષ્ટ્વા પુનઃ પૃષ્ટવાન્ કિં નુ સર્વો લોકો ઽનેન માર્ગેણ નિર્યાત્યાહોસ્વિદેકદેશો લોકસ્યે"તિ ।
[471।07-471।09]
સ્થવિર આનન્દ આહ "યમેવ ત્વં મુક્તિક તત્પ્રથમતો ભગવન્તં પ્રશ્નં પૃષ્ટવાંસ્તમે વૈતર્હિ પૃચ્છસ્યનેન પર્યાયેણે"તિ સર્વમ્ ।
[471।09-471।10]
ભવતિ તથાગતઃ પરં મરનાદિત્યપિ ચતુષ્કઃ પ્રષ્ટુરાશયાપેક્ષયા ન વ્યાકૃતઃ ।
[471।10]
સ હિ મુક્ત્વામાનં તથાગતં કૃત્વા પૃષ્ટવાન્ ।
[471।11-471।12]
પૌદ્ગલિકસ્તુ પર્યનુયોજ્યઃ કિં કારણં ભગવાન્ જીવન્તં પુદ્ગલમસ્તીતિ વ્યાકરોતિ પરં મરણાન્ન વ્યાકરોતીતિ ।
[471।12]
શાશ્વત દોષપ્રસઙ્ગઃ ।
[471।13-471।14]
ઇદં તર્હિ કસ્માદ્વચ્યાકરોતિ "ભવિષ્યસિ ત્વં મૈત્રેયાનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતો ઽર્હન્ સંયક્સંબુદ્ધ" ઇતિ ।
[471।14-471।15]
કસ્માચ્ચ શ્રાવકમભ્યતીતં કાલગતમુપપત્તૌ વ્યાકરોત્યમુકો ઽમુત્રોપપન્ન ઇતિ ।
[471।15]
એવમપિ હિ શાશ્વતત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
[471।15-471।17]
યદિ ચ ભગવાન્ પૂર્વં પુદ્ગલં દૃષ્ટ્વા પરિનિર્વૃતં પુનઃ ન પશ્યત્યજ્ઞાનાન્ન વ્યકરોતીતિ સર્વજ્ઞત્વં શાસ્તુરુત્પાદિતં ભવતિ ન વા સો ઽસ્તીત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
[471।17-471।18]
અથ પશ્યત્યનુચ્યમાનો ઽપ્યસાવસ્તિ શાશ્વતશ્ચેતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
[471।18]
અર્થતદપિ ન વક્તવ્યં પશ્યતિ વા નવેતિ ।
[471।18-471।19]
એવં તર્હિ ઇદમપિ શનૈઃ શનૈરવક્તવ્યં ક્રિયતાં સર્વજ્ઞો વા ન વા ભગવાન્ન વેતિ ।
[471।19-471।20]
અસ્ત્યેવ પુદ્ગલો યસ્માત્સત્યતઃ સ્થિતિતો નાસ્તિ મે આત્મેતિ દૃષ્ટિસ્થાનમુક્તમ્ ।
[471।20-471।21]
અસ્તીત્યપિ દૃષ્ટિસ્થાનમુક્તમ્ ।
[471।21]
તસ્માદજ્ઞાપકમેતત્ ।

[471।21-471।22]
ઉભયમપિ ત્વેતદન્તગ્રાહદૃષ્ટિ શાશ્વતોચ્છેદદૃષ્ટિસંગૃહીતમિત્યાભિધર્મિકાઃ ।
[471।22]
તથૈવ ચ યુક્તમ્ ।
[471।22-471।23]
"અસ્ત્યાત્મેત્યાનન્દ શાશ્વતાય પરૈતિ નાસ્ત્યાત્મેત્યાનન્દોચ્છેદાય પરૈતી"તિ વાત્સ્યસૂત્રે વચનાત્ ।
[471।24]
યદિ તર્હિ પુદ્ગલો નાસ્તિ ક એષ સંસરતિ ।
[471।24-471।25]
નહિ સંસાર એષ સંસરતીતિ યુક્તમ્ ।
[471।25-472।01]
ઉક્તં ચ ભગવતા "અવિદ્યાનિવરણાનાં સત્ત્વનાં સંધાવતાં સંસરતામિ"તિ ।
[472।01]
અથ પુદ્ગલઃ કથં સંસરતિ ।
[472।01-472।02]
સ્કન્ધાન્તરત્યાગોપાદાનાત્ ।
[472।02]
ઉક્તોત્તર એષ પક્ષઃ ।
[472।02-472।03]
યથાતુ ક્ષણિકો ઽગ્નિઃ સંતત્યા સંસરતીત્યુચ્યતે તથા સત્ત્વાખ્યઃ સ્ક્ન્ધસમુદાયસ્તૃષ્ણોપાદાનઃ સંસરતીત્યુચ્યતે ।
[472।03-472।05]
યદિ સ્કન્ધામાત્રમિદં કસ્માદાહ ભગવાન્ "ગ્રહમેવ સ તેન કાલેન તેન સમયેન સુનેત્રો નામ શાસ્તા ઽભૂવમિ"તિ ।
[472।05]
કસ્માન્ન વક્તવ્યં સ્યાત્ ।
અન્યત્વાત્ સ્કન્ધાનામ્ ।
[472।05-472।06]
અથ કિં પુદ્ગલઃ ।
[472।06]
સ એવાસૌ ।
શાશ્વતો હિ સ્યાત્ ।
[472।06-472।07]
તસ્માદહમેવ સ ઇત્યેકસંતાનતાં દર્શયતિ ।
[472।07]
યથા સ એવાગ્નિર્દહન્નાગત ઇતિ ।
[472।07-472।08]
યદિ ચાત્મા ભવેત્ત્થાગતા એવ સુવ્યક્તં પશ્યેયુઃ ।
[472।08]
પશ્યતાં ચાત્મગ્રાહો દૃઢતરઃ સ્યાદાત્મસ્નેહશ્ચ ।
[472।08-472।09]
"આત્મનિ ચ સત્યાત્મીયં ભવતી"તિ સૂત્રે વચનાદાત્મગ્રાહો ઽપ્યેષાં સ્કન્ધેષ્વધિકં પ્રવર્તેત ।

[472।09-472।10]
સૈષા સ્યાત્સત્કાયદૃષ્ટિ ।
[472।10]
આત્મીયદૃષ્ટૌ ચ સત્યામાત્મીયસ્નેહઃ ।
[472।10-472।11]
એવમેષાં દૃઢતરાત્માત્મીયસ્નેહપરિસાદિતવન્ધનાનાં મોક્ષો દૂરતરીભવેત્ ।
[472।11-472।12]
અથ મતં નૈવાત્મનિ પ્રવર્તતે સ્નેહ ઇતિ ।
[472।12-472।13]
તત્ ક ઇદાનીમેષ યોગો યદનાત્મન્યાત્મધિમોક્ષાત્ સ્નેહ ઉત્પદ્યતે આત્મન્યેવ તુ નોત્પદ્યતે ।
[472।13-472।14]
તસ્માત્ દૃષ્ટચ્યર્વુદમેતસ્મિન્ શાસને ઉત્પન્નં ય એષ એકેષાં પુદ્ગલગ્રાહ એકેષાં સર્વનાસ્તિતાગ્રાહઃ ।
[472।14-472।15]
યે ઽપિ ચ દ્રવ્યાન્તરમેવાત્માનં મન્યન્તે તીર્થકારાસ્તેપામેવ મોક્ષાભાવદોષો નિષ્કમ્પઃ ।
[472।16-472।17]
યદિ તર્હિ સર્વથાપિ નાસ્ત્યાત્મા કથં ક્ષણિકેષુ ચિત્તેષુ ચિરાનુભૂતસ્યાર્થસ્ય સ્મરણં ભવતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં વા ।
[472।17-472।18]
સ્મૃતિવિષયસંજ્ઞાન્વયાચ્ચિત્તવિશેષાત્ ।
[472।18]
કીદૃશાચ્ચિત્તવિશેષાત્ યતો ઽનન્તરં સ્મૃતિર્ભવતિ ।
[472।18-472।19]
તદાભોગસદૃશસમ્વન્ધિસંજ્ઞાદિમતો ઽનુપહત પ્રભાવાદાશ્રયવિશેષશોકવ્યાક્ષેપાદિભિઃ ।
[472।20-472।21]
તાદૃશો ઽપિ હ્યતદન્વયશ્ચિત્તવિશેષો ન સમર્થઃ તાં સ્મૃતિં ભવયિતું તદન્વયો ઽપિ ચાન્યાદૃશો ન સમર્થસ્તાં સ્મૃતિં ભવયિતુમ્ ।
[472।21-472।22]
લભયથા તુ સમર્થ ઇત્યેવં સ્મૃતિર્ભવત્યન્યસ્યાં સામર્થ્યાદર્શનાત્ ।
[472।22]
કથમિદાનીમન્યેન ચેતસા દૃષ્ટમન્યત્સ્મરતિ ।
[472।22-472।23]
એવં હિ દેવદત્તચેતસા દૃષ્ટં યજ્ઞદત્તચેતઃ સ્મરેત્ ।
[472।23]
નાસમ્બન્ધાત્ ।
[472।23-472।24]
ન હિ તયોઃ સંબન્ધો ઽસ્તિ અકાર્ય કારણભાવાદ્યથૈકસંતાનિકયોઃ ।
[472।24-472।25]
ન ચ બ્રૂમો ઽન્યેન ચેતસા દૃષ્ટમન્યત્સ્મરતીતિ ।
[472।25]
અપિ તુ દર્શનચિત્તાત્સ્મૃતિચિત્તમન્યદુત્પદ્યતે ।
[472।25-472।26]
સંતતિપરિણત્યા યથોક્તમિતિ ક એવં સતિ દોષઃ ।

[472।26]
સ્મરણાદેવ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનં ભવતિ ।
[472।27]
અસત્યાત્મનિક એષ સ્મરતિ ।
સ્મરતીતિ કો ઽર્થઃ ।
સ્મૃત્યા વિષયં ગૃહ્લાતિ ।
[472।28]
કિં તદ્ગ્રહણમન્યત્સ્મરણાત્ ।
સ્મૃતિં તર્હિ કઃ કરોતિ ।
[472।28-473।01]
ઉક્તઃ સ યસ્તાં કરોતિ સ્મૃતિહેતુચિત્તવિશેષઃ ।
[473।01]
યત્તર્હિ ચૈત્રઃ સ્મરતીત્યુચ્યતે ।
[473।01-473।02]
તતો ચૈત્રાખ્યાત્સંતાનાત્તાં ભવન્તીં દૃષ્ટ્વોચ્યતે ચૈત્રઃ સ્મરતીતિ ।
[473।02-473।03]
અસત્યાત્મનિ કસ્યેવં સ્મૃતિઃ ।
[473।03]
કિંઅર્થૈષા ષષ્ઠી ।
સ્વામ્યર્થા ।
યથા કસ્ય કઃ સ્વામી ।
યથા ગોશ્ચૈત્રઃ ।
[473।04]
કથમસૌ તસ્યાઃ સ્વામી ।
તદાધીનો હિ તસ્યા વાહદોહાદિષુ વિનિયોગઃ ।
[473।04-473।05]
ક્વ ચ પુનઃ સ્મૃતિર્વિનિયોક્તવ્યા વ એવં તસ્યાઃ સ્વામી મૃગ્યતે ।
[473।05]
સ્મર્તવ્યે ઽર્થે ।
[473।05-473।06]
કિમર્થ વિનિયોક્તવ્યા ।
[473।06]
સ્મરણાર્થમ્ ।
અહો સૂક્તાનિ સુખૈધિતાનામ્ ।
[473।06-473।07]
સૈવ હિ નામ તદર્થં વિનિયોક્તવ્યેતિ ।
[473।07]
કથં ચ વિનિયોક્તવ્યા ।
ઉત્પાદનત અહોસ્વિત્સંપ્રેષણતઃ ।
[473।08]