Abhidharmakośabhāṣya · Part 661680
nṛṇāṃ notpattilābhikam
[431|01]
mānuṣyāṇāmetadyathoktamṛddhacyādikaṃ nāstyupapattiprātilambhikam /
[431|01-431|02]
yattarhi prakṛtijātismarā bhavanti /
[431|02]
karmaviśeṣajā 'sau teṣām /
[431|02-431|03]
trividhā hi pūrvanivāsānusmṛtirbhāvanāphalamupapattilabdhā karmajā ceti //
=====================================================================
[431|04]
* //// abhidharmakośabhāṣye jñānanirdeśo nāma saptamaṃ kośasthānam* ////
[431|05]
sthaviraśrīlāmāvākasya yadatra puṇyam /
aṣṭamaṃ kośasthānam
=====================================================================
oṃ namo buddhāya
=====================================================================
[432|02-432|03]
jñānādhikāreṇa jñānamayānāṃ guṇānāṃ kṛto nirdeśaḥ /
[432|03-432|04]
asya svabhāvānāṃ tu kartavya ityādita eva dhyānānyārabhyante sarvaguṇāśrayatvāt /
[432|05]
dvidhā dhyānāni
[432|06]
samāsato dvividhāni dhyānānyupapattisamāpattidhyānabhedāt /
tāni punaḥ
[432|07]
catvāri
[432|08]
prathamaṃ dhyānaṃ yāvaccaturtham /
tatra dhyānopapattayaḥ punarna vaktavyāḥ /
[432|08-432|09]
lokanirdeśakośasthāne hi
[432|10]
proktāstadupapattayaḥ /
[432|11]
kathaṃ proktāḥ /
[432|12]
"pṛthak pṛthak /
[432|13]
dhyānaṃ tribhūmikaṃ tatra caturtha tvaṣṭabhūmikami"ti /
[432|14]
samāpattidhyānaṃ tu vaktavyam /
ata ucyate
[432|15]
samāpattiḥ śubhaikāgyraṃ
[432|16]
abhedena kuśalacittaikāgratā dhyānam /
samādhisvabhāvatvāt /
[432|17]
pañcaskandhāstu sānugam
[432|18]
saparivāraṃ tu pañcaskandhasvabhāvaṃ veditavyam /
keyamekāgratā nāma /
ekālambanatā /
[432|19]
evaṃ tarhi cittānyevaikālambanāni samādhirna caitasikaṃ dharmāntaramiti prāpnoti /
[433|01]
na cittānyeva samādhiḥ /
yena tu tānyekāgrāṇi vartante sa dharmaḥ samādhiḥ /
[433|01-433|02]
saiva cittaikāgratā /
[433|02-433|03]
nanu ca kṣaṇikatvātsarvaṃ cittamekāgraṃ dvitīyasya tasmādavikṣepa iti cet /
[433|03]
saṃprayukte samādhivaiyarthyam /
[433|03-433|04]
yata eva ca smādhistata eva cittānāmekālambanatvaṃ kiṃ neṣyate /
[433|04-433|05]
mahābhūmikatvācca samādheḥ sarvacittānāmekāgratāprasaṅgaḥ /
[433|05]
na durbalatvātsamādheḥ /
cittānyevaikāgrāṇi samādhiḥ /
[433|06-433|07]
tathā hyadhicittaṃ śikṣā cittapariśuddhipradhānaṃ ca sūtre catvāri dhyānānyuktānītyapare /
[433|08]
dhyānamiti ko'rthaḥ /
dhyāyantyaneneti /
prajānantītyarthaḥ /
[433|08-433|09]
samāhitacittasya yathābhūtaprajñānāt /
[433|09]
cintanārtho hyeṣa dhātuḥ /
cintanaṃ ca prajñeti siddhāntaḥ /
[433|09-433|10]
evaṃ tarhi sarvasamādhidhyānaprasaṅgaḥ /
[433|10]
na /
prakarṣayukte tannāmavidhānādbhāskaravat /
[433|10-433|11]
kaśca prakarṣayuktaḥ /
[433|11]
yo 'ṅgasamāyuktaḥ samādhiḥ /
[433|11-433|12]
sa hi śamathavipaśyanābhyāṃ yuganddhavāhitvāddṛṣṭadharmasukhavihāra uktaḥ sukhā ca pratipaditi /
[433|12]
sutarāṃ tena dhyāyanti /
[433|13]
kliṣṭasya kathaṃ dhyānatvam /
mithyopanidhyānāt /
atiprasaṅgaḥ /
[433|13-433|14]
na / tatpratirūpa eva tatsaṃjñāvineveśāt pūtibījavat /
[433|14]
uktāni cākuśalāni dhyānānyapi bhagavatā /
[433|15]
kīdṛśaṃ punaḥ kuśalamaikāgyraṃ prathamaṃ dhyānaṃ kīdṛśaṃ yāvaccaturtham /
[433|15-433|16]
prathamaṃ tāvat
[433|17]
vicāraprītisukhavat
[433|18]
vicāraprītisukhasaṃyuktaṃ kuśalamaikāgyraṃ tat prathamaṃ dhyānam /
[433|18-433|19]
vicāravacanādvitarko 'pyukto bhavati /
[433|19]
sāhacaryāddhūmāgnivat /
[433|19-433|20]
na hi prītisukhavānvicāro vinā vitarkeṇāsti /
[433|20]
śeṣaṃ punrdhyānatrayaṃ
[433|21]
pūrvapūrvāṅgavarjitam /
[433|22]
śubhaikāgryam iti vartate /
[433|22-433|23]
vicāravivarjitaṃ prītisukhavat dvitīyaṃ vicāraprītivarjitaṃ tṛtīyaṃ vicāraprītisukhavarjitaṃ caturthamiti /
[433|23-433|24]
yathā dhyānāni
[433|25]
tathārūpyāḥ
[434|01]
kena prakāreṇa /
ete 'pi hi dvidhā upapattisamāpattitaḥ /
[434|01-434|02]
catvāraśca eṣāmapi copapattaya uktāḥ /
[434|02-434|03]
samāpattyārupyāsvabhedena kuśalaikāgratāsvabhāvā ityanena prakāreṇa saparivārāḥ
[434|04]
catuskandhāḥ
[434|05]
anuparivartirūpābhāvāt
[434|06]
adhobhūmivivekajāḥ
[434|07]
caturthadhyānavivekajaṃ hyākāśānantyāyatanam /
[434|07-434|08]
tadvivekajaṃ vijñānānantyāyatanam /
[434|08]
tadvivekajamākiñcanyāyatanam /
[434|08-434|09]
tadvivekajaṃ naivasaṃjñānāsamjñāyatanamityevaṃ catvāra ārupyāḥ /
[434|09]
ko 'yaṃ viveko nāma /
yena mārgeṇādhastādvimucyate /
[434|09-434|10]
vairāgyagamanāt /
[434|10]
ta eva cārupyāḥ
[434|11]
vibhūtarūpasaṃjñākhyāḥ saha sāmantakaistribhiḥ /
[434|12]
ākāśānantyāyatanasāmantakaṃ caturthadhyānālambanatvādvibhūtarūpasaṃjñākhyāṃ na labhate /
[434|13]
na hi tatra rūpasaṃjñā vibhūtā na vigatetyarthaḥ /
[434|13-434|14]
yaduktaṃ "catuskandhā" iti sādhyaṃ tāvadetadārupyeṣu rūpaṃ nāstīti /
[434|14]
yadi hi syātkathamārupyā ucyeran /
[434|14-434|15]
īṣadrūpatvā dāpiṅgalavat /
[434|15]
kīdṛśaṃ tāvadīṣadrūpaṃ tatreṣyate /
[434|15-434|16]
yadi kāyavāk saṃvaramātraṃ kathaṃ tadabhāve tatsaṃvarau bhaviṣyataḥ /
[434|16]
na cāsati bhūte bhautikaṃ yujyate /
[434|17]
anāsravasaṃvaravaccet /
sāsravabhūtasadbhāvāt /
smāpattāvapi tatpratiṣedha uktaḥ /
[434|18]
atha kāyo 'pyastīndriyāṇyapi rūpīṇi /
kathaṃ tadīṣadrūpā iṣyante /
[434|18-434|19]
parimāṇālpatvāccet /
[434|19]
udakajantukeṣvapyadṛśyarupeṣu prasaṅgaḥ /
acchatvāccet /
[434|19-434|20]
antarābhavarūpāvacareṣvapi prasaṅgaḥ /
[434|20]
yato nācchataraṃ cet /
bhavāgramevārupyaṃ syāt /
[434|20-434|21]
samāpattivattadupapattiviśeṣāt /
[434|21-434|22]
dhyānopapattirūpasyāpi cādharabhūmikendriyāgrahaṇāt kastatra viśeṣaḥ /
[434|22]
dvayoranvarthā saṃjñā nārupyadhātoriti cet /
kā 'tra yuktiḥ /
[434|22-434|25]
āyuruṣmaṇoḥ saṃsṛṣṭavacanānnaḍakalāpīdvayavannāmarūpayoranyonyaniśritavacanā "dvijñānapratyayaṃ nāmarūpami"ti vacanāt anyatrarūpādyāvatsaṃskārebhyo vijñānasyāgatigatipratiṣedhāccārūpyeṣu rūpāstitvasiddhiriti cet /
[434|25]
na /
[434|25-434|26]
saṃpradhāryaṃ tāvadetadyadidamāyuruṣmaṇoḥ saṃsṛṣṭatvamuktam /
[434|26]
kimidaṃ kāmāvacaramāyuḥ saṃdhāyoktamāhosvitsarvamiti /
[434|26-435|01]
yacca nāmarūpayoranyonyāśritatvamuktaṃ kimidaṃ kāmarūpāvacaraṃ nāma saṃdhāyoktamāhosvitsarvamiti /
[435|01-435|02]
yacca vijñānapratyayaṃ nāmarūpamuktaṃ kimatra sarva vijñānaṃ nāmarūpasya pratyayamuktamāhosvitsarve nāmarūpaṃ vijñānapratyayamiti /
[435|03]
yaccānyatra rūpādibhyo vijñānasyāgatipratiṣedhaḥ /
[435|03-435|04]
kimatra sarvaireva tairvinā tatpratiṣedha āhosvit ekenāpīti /
[435|04]
aviśeṣavacanānna saṃpradhāryamiti cet /
[435|04-435|05]
atiprasaṅgaḥ /
[435|05]
bāhyasyāpi hyaṣmaṇa āyuṣā binā bhāvo na prāpnoti /
[435|05-435|06]
bāhyasyāpi ca rūpasya nāmāśritatvamaviśeṣavacanāt /
[435|06-435|07]
caturvijñānasthitivaccāhāracatuṣkavacanādrūpārupyadhātvorapi kavaḍīkārāhāraprasaṅgaḥ /
[435|07-435|08]
"atikramya devān kavaḍīkārā hārabhakṣāni"ti vacanāt prītyāhāravacanāccāprasaṅga iti cet /
[435|08-435|09]
ārupyeṣvapi rūpasyāprasaṅgaḥ /
[435|09]
"rūpāṇāṃ niḥsaraṇamārupyāḥ" /
[435|09-435|10]
"ye te śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇyārupyāḥ" /
[435|10-435|11]
"arupiṇaḥ santi sattvāḥ sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramādi"ti vacanāt /
[435|11]
sati hi rupe svaṃ rūpamavaśyaṃ saṃjānīranniti /
[435|11-435|12]
audārikamadhobhūmikaṃ rūpamabhisaṃdhāyoktamiti cet /
[435|12]
kavaḍīkāre 'pi tulyam /
[435|12-435|13]
dhyānānāmapi cādhobhūminiḥsaraṇatvādārupya prasaṅgaḥ /
[435|13]
vedanādiniḥsaraṇaṃ ca kiṃ noktāḥ /
[435|14]
adhobhūmikavedanāniḥsaraṇāt /
rūpajātiṃ tu kutsnāmatikrāntā na vedanādijātim /
[435|15]
ato rūpāṇāṃ niḥsaraṇamuktāḥ /
[435|15-435|16]
bhavena bhavasyāniḥsaraṇavacanaṃ tu tenaiva tasyāniḥsaraṇādasarvānatyanta niḥsaraṇācca /
[435|16-435|17]
dhyānesu coktaṃ bhagavatā "yattatra bhavati rūpagataṃ vā yāvadvijñānagataṃ veti /
[435|17-435|18]
ārupyeṣu tūktaṃ "yattatra bhavati vedanāgataṃ vā yāvadvijñānagataṃ ve"ti /
[435|18-435|19]
satyāṃ tesu rūpajātau kasmādrūpagataṃ veti nāvakṣyat /
[435|19]
tasmāt
[435|20]
nārupye rūpasadbhāvaḥ
[435|21]
kathamidānīmanalpakalpocchinnādrūpāt punarapi rupotpattistataḥ pracyutānām /
[435|22]
rupotpattistu cittataḥ
[435|23]
rūpasya cittādevotpattistadvipākahetuparibhāvitāllabdhavṛttitaḥ /
[435|23-435|24]
kathamanāśritya rūpaṃ cittaṃ vartate /
[435|24]
kasmānna vartitavyam /
ihaivamadarśanāt /
[435|24-435|25]
kavaḍīkārāntareṇā 'pi vinā rūpadhātau na vartitavyam /
[435|25]
kiṃ kāraṇam /
ihaivamadarśanāt /
[435|25-435|26]
uktaṃ ca pūrvaṃ yathā vartate /
[435|26]
gatametadidaṃ vaktavyam /
[436|01-436|02]
kimepāmākāśānantyāyatanādīnāmākāśādaya evālambanaṃ yata evaṃ samākhyāyate /
[436|02]
na hi /
kathaṃ tarhi /
trayastāvat /
[436|03]
ākāśānantyavijñānānantyākiñcanyasaṃjñakāḥ /
[436|04]
tathāprayogāt
[436|05-436|06]
anantamākāśamanantaṃ vijñānaṃ nāsti kiñcidityeva manasikurvāṇasteṣu prayujyante yathāsaṃkhyam /
[436|06]
ata eṣāmetāḥ saṃjñā iti /
[436|07]
māndyāktu nasaṃjñanāpyasaṃjñakaḥ
[436|08]
mṛdutvāttu saṃjñāyā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamuktam /
[436|08-436|09]
na hi sā paṭvī saṃjñā na ca punarnaiva saṃjñeti /
[436|09-436|10]
"yadyapi tatrāpyevaṃ prayujyante saṃjñārogaḥ saṃjñāgaṇdaḥ saṃjñāśalyaḥ āsaṃjñikasaṃmohaḥ etacchāntametatpraṇītaṃ yaduta naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamiti /
[436|11]
kasmāttu taistadevaṃ gṛhyata ityavaśyamidaṃ vaktavyaṃ jāyate /
mṛdutvātsaṃjñāmityetadevoktam /
[436|12]
iti maulaṃ samāpattidravyamaṣṭavidhaṃ
[436|13-436|14]
ityetānyaṣṭau maulāni samāpattidravyāṇi yaduta catvāri dhyānāni catvāra ārupyā iti /
[436|14]
teṣāṃ punaḥ
[436|15]
tridhā /
[436|16]
sapta
[436|17]
bhavāgrādanyāni sapta trividhāni /
[436|18]
āsvādanāvacchūddhānāsravāṇi
[436|19]
āsvādanāsaṃprayuktāni śuddhakānyanāsravāṇi ca /
[437|01]
aṣṭamaṃ dvidhā
[437|02]
bhavāgramāsvādanāsaṃprayuktaṃ śuddhakaṃ ca /
anāsrava nāsti /
tatra punaḥ
[437|03]
āsvādanāsaṃprayuktaṃ satṛṣṇaṃ
[437|04]
tṛṣṇā hyāsvādanā /
[437|05]
laukikaṃ śubham /
[437|06]
śuddhakaṃ
[437|07-437|08]
laukikaṃ kuśalaṃ samāpattidravyaṃ śuddhakamuccayate 'lobhādi śuddhadharmayogāt /
[437|08]
kiṃ punastenāsvādanāsaṃprayuktenāsvādyate /
[437|09]
tattadāsvādyaṃ
[437|10]
tacchuddhakaṃ samāpattidravyaṃ tenāsvādyate samanantarātītam /
[437|10-437|11]
yadāsvādayati tasmādvyutthito yenāsvādayati tatsamāpannaḥ /
[437|12]
lokattaramanāsravam
[437|13]
yallokottaraṃ samāpattidravyaṃ tadanāsravam /
[437|13-437|14]
eṣāṃ ca samāpattidravyāṇāṃ dhyānānyeva bhavanti nārupyāḥ /
[437|14]
tatra
[437|15]
pañcādye
[437|16]
prathame bhāge pañcāṅgāni /
[437|17]
tarkacārau ca prītisaukhyasamādhayaḥ /
[437|18-437|19]
vitarko vicāraḥ prītiḥ sukhaṃ cittaikāgratā cetyetāni pañcāṅgāni samādhiḥ kilāṅgaṃ dhyānaṃ ca /
[437|19]
śeṣāṇyaṅgānīti /
[437|19-437|20]
yathā caturaṅgā senā evaṃ pañcāṅgaṃ dhyānam /
[438|01]
prītyādayaḥ prasādaśca dvitīye 'ṅgacatuṣṭayam
[438|02]
dvitīye dhyāne catvāryaṅgāni /
[438|02-438|03]
adhyātmasaṃprasādaḥ prītiḥ sukhaṃ cittekāgratā ca /
[438|04]
tṛtīye pañca tūpekṣā smṛtiḥ prajñā sukhaṃ sthitiḥ /
[438|05]
tṛtīye tu dhyāne pañcāṅgāni /
upekṣā smṛtiḥ saṃprajñānaṃ sukhaṃ smādhiśca /
[438|06]
samādhiparyāyo hi sthitiḥ /
"samyaksamādhiḥ katamaḥ /
[438|06-438|07]
yā cittasya sthiti"riti sūtre vacanāt /
[438|08]
catvāryante 'sukhāduḥkhopekṣāsmṛtisamādhayaḥ
[438|09]
caturthaṃ dhyānamantyam /
tatra catvāryaṅgāni /
[438|09-438|10]
aduḥkhāsukhā vedanā upekṣāpariśuddhiḥ smṛtipariśuddhiḥ samādhiśca /
[438|10-438|11]
tānyetānyaṣṭādaśa dhyānāṅgāni bhavanti /
[438|11]
prathamatṛtīyayoḥ pañcāṅgatvāt /
dvitīyacaturthayoścaturaṅgatvāt /
[438|12]
nāmata evam /
[438|13]
dravyato daśa caikaṃ ca
[438|14]
dravyata etānyekādaśa bhavanti /
prāthamadhyānikāni pañca /
[438|14-438|15]
dvitīye 'dhyātmasaṃprasādo vardhate /
[438|15]
tṛtīye upekṣāsmṛtisaṃprajñānasukhāni /
caturthe 'duḥkhāsukhā vedaneti /
[438|16]
ata evocyate yānyaṅgāni prathame dhyāne dvitīye 'pi tānīti catuṣkoṭikam /
[438|16-438|917]
prathamā koṭirvitarkavicārau /
[438|17]
dvitīyā adhyātmasaṃprasādaḥ /
[438|17-438|18]
tṛtīyā prītiḥ sukhaṃ cittaikāgratā ca /
[438|18]
caturthī koṭiruktanirmuktā dharmā iti /
[438|18-438|19]
evaṃ sarvāṇi dhyānāṅgāni parasparaṃ yojyāni /
[438|19]
kasmāt /
tṛtīye dhyāne sukhaṃ dravyāntaramucyate /
[438|19-438|20]
yasmāttadvedanāsukhaṃ dhyānayostu
[438|21]
prasrabdhisukhamādyayoḥ /
[438|22]
prathamadvitīyayostu dhyānayoḥ prasrabdhisukhamityuktam /
[438|22-438|23]
iha prasrabdhisukhaṃ tatra vedanāsukhamiti kuta etat /
[438|23]
dvayordhyānasamāpattyoḥ sukhendriyāyogāt /
[438|24]
na hi tattayoḥ kāyikaṃ yujyate /
samāpannasya vijñānakāyābhāvāt /
[438|24-438|25]
nāpi caitasikaṃ prītivacanāt /
[438|25]
prītirhi saumanasyam /
[438|25-438|26]
na ca sukhasaumanasyayoryaugapadyamasti /
[438|26]
na cāpi tayoḥ paryāyeṇa dhyāne vṛttiryuktā pañcāṅgavacanāditi /
[439|01]
apare punarāhuḥ /
[439|01-439|02]
nāstyeva caitasikaṃ sukhendriyaṃ triṣvapi hi dhyāneṣu /
[439|02]
kāyikameva sukhamaṅgaṃ vyavasthāpitamiti /
[439|02-439|03]
yattarhi sutra uktaṃ "sukhendriyaṃ katamat /
[439|03-439|04]
yatsukhavedanīyena sparśena spṛṣṭasyotpadyate kāyikaṃ caitasikaṃ sātaṃ veditaṃ vedanāgatamidamucyate sukhendriyami"ti /
[439|04]
adhyāropita eṣa pāṭhaḥ /
[439|05]
kenāpi sarvanikāyāntareṣu kāyikamityeva pāṭhāt /
[439|05-439|06]
"sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayata" iti svaśabdena vacanācca /
[439|06]
manaskāyeneticet /
evamuktvā ko guṇaḥ /
[439|06-439|07]
caturthe dhyāne prasrabdhibhūyastve 'pi sukhāvacanācca /
[439|07-439|08]
sukhavedanānukūlā prasrabdhiḥ sukhamiti cet /
[439|08]
tṛtīye prasrabdhisukhāvacanaṃ kasmāt /
upekṣopahatatvāditi cet /
[439|08-439|09]
na upekṣayaiva tadvṛddhiḥ /
[439|09]
pūrvikābhyastādviśeṣāt /
[439|09-439|11]
"yasminsamaye āryaśrāvakaḥ pravivekajāṃ prītiṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatī"tyatra sūtre prasrabdhisukhayoḥ pṛthagvacanānna prasrabdhireva sukham /
[439|11]
samāpannasya katham kāyavijñānamiti cet /
[439|12]
samādhiviśeṣajena prasrabdhisaṃjñakena sukhavedanīyena vāyunā kāyasphuraṇāt /
[439|12-439|13]
bahirvikṣepāssamādhibraṃśa iti cet /
[439|13]
na /
[439|13-439|14]
samādhijasyāntaḥkāyasaṃbhūtasya kāyasukhasya samādhyanukūlatvāt /
[439|14-439|15]
kāyavijñā nakāle vyutthitaḥ syāditi cet /
[439|15]
na /
ata eva /
[439|15-439|16]
kāmāvacareṇa kāyendriyeṇa rūpāvacaraspraṣṭavyavijñānānutpattiriti cet /
[439|16]
na /
prasrabdhivijñānasyotpatteḥ /
[439|16-439|17]
anāsrave api spraṣṭavyakāyavijñāne syātām /
[439|17]
mā bhūtkiñcidaṅgaṃ sāsravaṃ kiñcidanāsravamiti cet /
[439|18]
kāyikaprasrabdhivodhyaṅga vacanāt /
iṣṭe bodhyaṅgānukūlatvāditi cet /
[439|19]
anāsravatvamapyevam /
"sāsravā dharmāḥ katame /
[439|19-439|20]
cakṣuryāvadeva spraṣṭavyami"tyasya sūtrasya virodhāditi cet /
[439|20]
na /
anyaspraṣṭavya kāyavijñānābhisaṃdhivacanāt /
[439|21]
na cānāsrave kiñcidaṅgaṃ sāsravaṃ kicidanāsravaṃ syāditi cet /
[439|21-439|22]
ayaugapadyātko doṣaḥ sukhaprītyasamavadhānānna pañcāṅgaṃ syāditi cet /
[439|22-439|23]
na saṃbhavaṃ pratyupadeśāndvitarkavicāravat /
[439|23]
sādhyamiti cet /
[439|23-439|24]
siddhaṃ cittasyaudārikasūkṣmatayorvirodhāt doṣāvacanācca /
[439|24-439|25]
tasmādyānyeva prathamadhyāne pañcāṅgāni teṣāṃ dvitricaturaṅgāpakarṣeṇa dvitīyādidhyānavyavasthānam /
[439|25-440|01]
ata eva ca prathame dhyāne pañcānāmaṅgatvamuktam /
[440|01]
tadapakarṣeṇottaradhyānavyavasthāpanāt /
na tu saṃjñādīnāmaṅgatvamuktam /
[440|02]
kimartha vā pañcānāmevāṅgatvamuktam /
upakārakatvāditi cet /
na /
[440|02-440|03]
vitarkavicārābhyāṃ smṛtiprajñayorapakārakataratvāt /
[440|03]
astyeṣa ekeṣāṃ vādaḥ /
[440|03-440|04]
naiva tu pūrvācāryā evaṃ nirdiśanti sma yāvantaḥ prajñāntam /
[440|04]
tasmādvicāryametat /
[440|04-440|05]
adhyātmasaṃprasādo nāma ka eṣa dharmaḥ /
[440|05-440|06]
vitarka-vicāra-kṣobha-virahāt praśāntavāhitā saṃtater adhyātmasaṃprasādaḥ /
[440|06-440|07]
sormikeva hi nadī vitarkavicārakṣobhitā saṃtatir aprasannā vartate iti /
[440|07-440|08]
na tarhi sa dravyāntaram iti kathaṃ dravyata ekādaśāṅgāni bhavanti /
[440|08]
tasmāttarhi
[440|09]
śraddhā prasādaḥ
[440|10]
tasya hi dvitīyadhyānalātsamāhibhūminihsaraṇe saṃpratyaya utpadyate/
[440|10-440|11]
so 'tradhyātmasaṃprasāda iti /
[440|11]
naiva hi vitarkavicārasamādhayo nāpyadhātmasaṃprasādo dravyāntarāṇītyapare/
[440|11-440|12]
kathamasati dravyāntaratve caitasikatvaṃ siddhyati /
[440|12]
avasthāviseso hi nāma cetasaścetasiko bhavati /
[440|13]
natveṣa śastrasiddhāntaḥ / yaduktaṃ "prītirhi saumanasyam" iti /
[440|13-440|14]
kathamidaṃ gamyate /
kimanyat bhavatu /
[440|14]
yathecchanti nikāyāntarīyāḥ dharmāntarameva caitasikaṃ prītiḥ
[440|14-440|15]
saumanasyaṃ tu triṣvapi dhyāneṣu sukhamiti /
[440|15]
[440|14-440|15]
yathecchanti nikāyāntarīyāḥ dharmāntarameva caitasikaṃ prītiḥ saumanasyaṃ tu triṣvapi dhyānesu sukhamiti /
[440|15-440|16]
na vai sukhaṃ dhyāneṣu saumanasyaṃ yujyate /
[440|17]
prītistu saumanasyaṃ dvidhāgamāt
[440|18-440|19]
uktaṃ hi bhagavatā aviparītakasūtre tṛtīyaṃ dhyānamuktvā "atrāsyotpannaṃ saumanasyendriyamapariśeṣaṃ nirudhyata iti /
[440|19-440|20]
caturthe ca dhyāne sukhendriyaṃ nirudhyata" ityuktam /
[440|20-440|21]
punaścoktaṃ "sukhasya ca prahāṇāt duḥkhasya ca prahāṇātpūrvameva ca saumanasyadaurmanasyayorastaṅgamādi"tyato 'pi na tṛtīye dhyāne saumanasyendriyamasti /
[440|22]
tasmāt prītireva saumansyaṃ na sukham /
[441|01-441|02]
kiṃ punaḥ kliṣṭeṣvapi dhyāneṣu yathāvihitānyaṅgāni bhavanti /
[441|02]
na hi kiṃ teṣu na vidyate /
[441|03]
kliṣṭeṣvasatprītisukhaṃ prasādaḥ saṃpradhīḥ smṛṭiḥ /
[441|04]
upekṣāsmṛtiśuddhiśca
[441|05]
prathame dhyāne vivekajaṃ prītisukhaṃ nāsti /
kleśāviviktatvāt /
[441|05-441|06]
dvitīye dhyāne 'dhyātmasaṃprasādo nāsti /
[441|06]
kleśāvilatvāt /
tṛtīye smṛtisaṃprajanyaṃ nāsti /
[441|07]
kliṣṭasukhasaṃbrhamitatvāt /
ccaturthe upekṣāsmṛtipariśuddhirnāsti /
kleśamalinatvāt /
[441|08]
evaṃ tāvat kecidāhuḥ /
[441|09]
kecit prasrabdhyupekṣaṇe
[441|10]
kecitpunaḥ prathamadvitīyayoḥ kliṣṭayoḥ prasrabdhirnāsti /
[441|10-441|11]
tṛtīyacaturthayorupekṣā nāsti /
[441|11]
kuśalalmahābhūmikatvādanayoriti /
[441|11-441|12]
trīṇi ca dhyānāni señjitāni uktāni bhagavatā /
[441|12]
sāpakṣālatvāt /
[441|13]
aṣṭāpakṣālamuktatvādāniñjaṃ tu caturthakam /
[441|14]
ke punaste 'pakṣālāḥ /
[441|15]
vitarkacārau śvāsau ca sukhādi ca catuṣṭayam
[441|16]
vitarkavicārau sukhaduḥkhe saumanasyadaurmanasye śvāsapraśvāsāśca /
[441|16-441|17]
eṣāmaṣṭānāmeko'pyapakṣālaścaturthe nāstyatastadāneñjyamuktam /
[441|17-441|18]
vitarkavicāraprītisukhairakampanīyatvādāneñjyaṃ caturthaṃ dhyānaṃ sūtre nirvāta pradīpanidarśanādityapare /
[441|19]
dvayordhyānayoḥ saumanasyamuktaṃ prītivacanāt /
tṛtīye sukhaṃ caturthe upekṣā /
[441|20]
taskiṃ yā dhyānasamāpattiṣu vedanāstā eva dhyānopapattiṣu /
[441|21]
netyāha /
kiṃ tarhi /
[442|01-442|02]
saumanasyasukhopekṣā upekṣāsumanaskate /
sukhhopekṣe upekṣā pravido dhyānopapattiṣu
[442|03]
prathamadhyānotpatto tisro vedanāḥ /
[442|03-442|04]
sukhaṃ trivijñānakāyikaṃ saumanasyaṃ manobhūmikam /
[442|04]
upekṣā caturvijñānakāyikī /
[442|04-442|05]
dvitīyadhyānopapattau dve vedane saumanasyopekṣe manobhūmike /
[442|05]
sukhaṃ nāstyasya vijñānakāyābhāvāt /
[442|05-442|06]
tṛtīyadhyānopapattī dve vedane /
[442|06]
sukhopekṣe manobhūmike /
caturthadhyānopapattāvupekṣaiva /
[442|07-442|08]
yadi dvitīyādiṣu dhyāneṣu trayo vijñānakāyā na saṃvidyante vitarkavicārau ca katham te paśyanti yāvatspṛśanti katham cāvijñapti samutthāpayanti /
[442|08-442|09]
na ve keṣūpapannānāṃ cakṣurvijñānādayona santi /
[442|09]
na tu svabhūmikāḥ /
kiṃ tarhi /
[442|10]
kāyākṣiśrotravijñānaṃ vijñaptyutthāpakaṃ ca yat /
[442|11]
dvitīyādau tadādyāptaṃ
[442|12-442|13]
prathamadhyānabhūmikaṃ cakṣuḥśrotrakāyavijñānaṃ vijñaptisamutthāpakaṃ ca dvitīyādiṣu ca dhyāneṣu saṃmukhīkurvanti /
[442|13-442|14]
nirmāṇacittavadyena te paśyanti yāvadvijñapti samutthāpayanti /
[442|15]
akliṣṭāvyākṛtaṃ ca tat
[442|16-442|17]
anivṛtāvyākṛtaṃ ca tat prathamadhyānabhūmikaṃ vijñānaṃ veditavyaṃ yatte saṃmukhīkurvanti /
[442|17]
na kliṣṭaṃ vītarāgatvānna kuśalaṃ hīnatvāditi /
[442|18]
avasitaṃ dhyānakāryam /
[442|19]
atha śuddhakādīnāṃ dhyānārupyāṇāṃ kathaṃ lābhaḥ /
[442|20]
atadvān labhate śuddhaṃ vairāgyeṇopapattitaḥ /
[442|21]
asamanvāgatastena śuddhakaṃ dhayanamārupyaṃ vā pratilabhate /
adhobhūmivairāgyādvā /
[442|22]
adhobhūmyupapattito vā /
anyatra bhavāgrāt /
na hi tasyopapattito lābhaḥ /
[442|23]
atadvāniti kimartha samanvāgataḥ /
[442|23-442|24]
śuddhakena prayogato 'pi nirvedhabhāgīyaṃ śuddhakaṃ pratilabhate parihāṇito vā hānabhāgīyam /
[442|24-443|01]
ata evocyate "syācchuddhakaṃ dhyānaṃ vairāgyeṇa pratilabheta vairāgyeṇa vijahyāt /
[443|01]
evaṃ parihāṇyā copapattyā ca /
[443|02]
syāddhānabhāgīyaṃ prathamaṃ dhayānam /
taddhi kāmavairāgyeṇa labhyate /
[443|02-443|03]
brahmalokavairāgyeṇa tyajyate /
[443|03]
brahmalokavairāgyaparihāṇyā labhyate /
kāmavairāgyaprahāṇyā tyajyate /
[443|04]
upariṣṭādbrahmaloka utpadyamāno labhate /
[443|04-443|05]
tasmāt punaḥ kāmadhātāvupapapadyamāno vijahātīti /
[443|06]
anāsravaṃ tu vairāgyāt
[443|07]
atadvān labhate iti vartate /
[443|07-443|08]
tadvāṃstu kṣayajñānato 'pyaśaikṣaṃ labhate indriyasaṃcārato 'pi śaikṣaśaikṣam /
[443|08]
nanu ca niyāmā vakrāntito 'pyanāsravaṃ prathamato labhate /
[443|09]
nāvaśyamānupūrvikeṇālābhāt /
yathā tvavaśyaṃ labhate tathoktam /
[443|10]
kliṣṭaṃ hānyupapattitaḥ
[443|11]
atadvān labhata ityevānuvartate /
[443|11-443|12]
parihāṇito yadi tadvairāgyātparihīyate /
[443|12]
upapattito yadyuparibhūmeradharāyāmupapadyate /
[443|13]
katamasmātsamāpattidravyādanantaraṃ katyupapadyante /
[443|13-443|14]
anāsravaprathamadhyānāntaraṃ ṣaḍutpadyante /
[443|14]
svabhūmike śuddhakānāsrave dvitīyatṛtīyadhyānabhūmike ca /
[443|14-443|15]
ākiñcanyāyatanānantaraṃ sapta /
[443|15-443|16]
svabhūmike śuddhakānāsrave vijñānākāśānantyāyatanabhūmike ca /
[443|16]
bhavāgraṃ śuddhakamevānāsravābhāvāt /
dvitīyadhyānāntaramaṣṭau /
[443|16-443|17]
svabhūmike śuddhakānāsrave tṛtīyacaturthaprathamadhyānabhūmike ca /
[443|17]
vijñānānantyāyatanānantaraṃ nava /
[443|18-443|19]
svabhūmike dve ākāśānantyāyatanacaturthadhyānabhūmikāni catvāri ākiñcanyāyatanabhavāgrabhūmikāni trīṇīti /
[443|19]
evamanyadhyānārupyānantaraṃ daśa dravyāṇi yojyāni /
[443|20]
eṣa tu saṃkṣepaḥ /
[443|21]
tṛtīyādyāvadūrdhvādho 'nāsravānantaraṃ śubham /
[443|22]
utpadyate
[444|01-444|02]
śubhagrahaṇena śuddhamanāsravaṃ ca gṛhyate kuśalatvāt anāsravasya samāpatti dravyasyānantaraṃ svabhūmike ca śuddhānāsrave utpadyete /
[444|02]
ūrdhvādhobhūmike ca tṛtīvādyāvat /
[444|03]
vyutkrāntakasamāpattāro hi tṛtīyāt pareṇa laṅghayituṃ notsahante /
[444|03-444|04]
anvayajñānānantaraṃ cārupyān samāpadyante na dharmajñānānantaram /
[444|04-444|05]
tasyādharāśrayālambanatvāditi /
[444|05]
yathā cānāsravādanantaramuktam veditavyam /
[444|06]
tathā śuddhāt kliṭaṃ cāpi svabhūmikam
[444|07]
svabhūmikaṃ kliṣṭamadhikaṃ śuddhakādanantaramutpadyate /
śeṣaṃ yathaivānāsravāt /
[444|07-444|08]
anāsravasya hi samanantaraṃ kliṣṭotpattirnāstīti /
[444|09]
kliṣṭāt svaṃ śuddhakaṃ kliṣṭaṃ
[444|10]
kliṣṭātsamāpattidravyādanantaraṃ svabhūmike śuddhakakliṣṭe utpadyete /
[444|11]
evaṃ cādharaśuddhakam /
[444|12]
kleśotpīḍito hyadharamapi samāpattiṃ śuddhakaṃ bahu manyate /
[444|12-444|13]
yadi kliṣṭaṃ paricchidyādhaḥ saṃcarati /
[444|13]
kuśalātsaṃcarito bhavati na kliṣṭāt /
athāparicchidya kathaṃ saṃcarati /
[444|14-444|15]
pūrvāvedhāt pūrvaṃ hi sa evaṅkāmo bhavati varamadhastāt śuddhakaṃ nopariṣṭāt kliṣṭamiti /
[444|15]
pūrvābhiprāyaṃ ca saṃtatiranuvartate sattvānām /
[444|15-444|16]
praṇidhāya suptasyābhipretakālaprabodhavat /
[444|16]
anāsravaṃ tu kliṣṭādanantaraṃ sarvathā notpadyate /
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0