Abhidharmakośabhāṣya · Part 641660
[414|12-414|13]
yadā śrāvakasyāpi śuśrūṣamāṇāśuśrūpamāṇobhayeṣvānandī na bhavatyāghāto vā /
[414|14]
kasmādete āveṇikā buddhadharmā ucyante /
savāsanaprahāṇāt /
[414|14-414|16]
athavā yasya śrāvakāstasya cacchūśrūṣamāṇāśuśrūṣamāṇobhayeṣu saumanasyādyavakāśaḥ sutarāṃ na tathā 'nyasyeti tasyaiva tānutpādādāścarya vyavasthāpyate nānyasyeti /
[414|17]
mahākaruṇedānī vaktavyā /
seyamucyate /
[414|18]
mahākṛpā saṃvṛtidhīḥ
[414|19]
saṃvṛtijñānātmikā mahākaruṇā /
[414|19-414|20]
anyathā hi na sarvasattvālambanā sidhyet na ca triduḥkhatākārā /
[414|20]
karuṇāvat /
kasmādiyaṃ mahākaruṇetyucyate /
[414|21]
saṃbhārākāragocaraiḥ /
[415|01]
samatvādādhimāvyācca
[415|02]
sabhāreṇa mahāpuṇyajñānasaṃbhārasamudāgamāt /
ākāreṇa triduḥkhatākaraṇāt /
[415|03]
ālambanena tridhātukālambanāt /
samatyena sarvasattveṣu samavṛttitvāt /
[415|03-415|04]
abhimātratvena sarvasttveṣu samavṛttitvāt /
[415|04]
adhimātratvena tato 'dhimātratarābhāvāt /
[415|05]
karuṇāmahākaruṇayoḥ kiṃ nānākaraṇam /
[415|06]
nānākaraṇamaṣṭdhā
[415|07]
svabhāvato 'dveṣāmohasvabhāvatvāt /
[415|07-415|08]
ākārata ekatriduḥkhatākāratvāt /
[415|08]
ālambanata ekatridhātvālambanatvāt /
[415|08-415|09]
bhūmitaścaturdhyānacaturthadhyānabhūmikatvāt /
[415|09]
saṃtānataḥ śrāvakādibuddhasaṃtānajatvāt /
[415|09-415|10]
lābhataḥ kāmadhātubhavāgravairāgyalabhyatvāt /
[415|10]
aparitrāṇaparitrāṇataḥ atulyakaruṇāyanācca /
[415|11]
kiṃ punaḥ sarve buddhāḥ sarvaprakārasāmānyā bhavanti /
netyāha /
[415|12-415|13]
saṃbhāradharmakāyābhyāṃ jagataścārthacaryayā /
samatā sarvabuddhānāṃ nāyurjātipramāṇataḥ
[415|14]
tribhiḥ kāraṇaiḥ sāmyaṃ sarvabuddhānām /
[415|14-415|15]
sarvapuṇyajñānasaṃbhārasamudāgamataḥ dharmakāyapariniṣpattitaḥ arthacaryayā ca lokasya /
[415|15]
āyurjātigotrapramāṇakṛtastu bhedo bhavati /
[415|16-415|17]
cirālpatarajīvanāt kṣatriyavrāhmaṇajātibhedāt kāśyapagautamādigotrabhedāt alpānalpapramāṇabhedācca yathakālamiti /
[415|17-415|19]
etāmeva ca trividhāṃ saṃpadaṃ manasikurvāṇena viduṣā śakyaṃ buddhānāṃ bhagavatāmantike tīvraprema gauravaṃ cotpādayituṃ yaduta hetusaṃpadaṃ phalasaṃpadamupakārasaṃpadaṃ ca /
[415|19]
tatra caturdhā hetusaṃpat /
[415|19-415|20]
sarvapuṇyajñānasaṃbhārābhyāso dīrghakālābhyāso nirantarābhyāsaḥ satkṛtyābhyāsaśca /
[415|20]
caturvidhā phalasaṃpat /
[415|21]
jñānasaṃpat prahāṇasaṃpat prabhāvasaṃpadrūpakayasaṃpacva /
caturvidhopakārasaṃpat /
[415|21-415|23]
apāyatrayasaṃsāraduḥkhātyantanirmokṣasaṃpat yānatrayasugati pratiṣṭhāpanasaṃpadvā /
[415|23]
jñānasaṃpat punaścaturvidhā /
[415|23-416|01]
anupadiṣṭajñānaṃ sarvatrajñāna sarvathājñānamayatnajñānaṃ ca /
[416|01]
caturvidhā prahāṇasaṃpat /
[416|01-416|02]
sarvakleśaprahāṇam atyantaprahāṇaṃ savāsanaprahāṇaṃ sarvasamādhisamāpattyāvaraṇaprahāṇaṃ ca caturvidhā prabhāvasaṃpat /
[416|02-416|04]
bāhyaviṣayanirmāṇapariṇāmanā dhiṣṭhānavaśityasaṃpat āyurutptargādhiṣṭhānavaśitvasaṃpat āvṛtākāśadūrakṣīpragamanālpavahutvapraveśana vaśitvasaṃpat vividhanijāścaryadharmasaṃpacca /
[416|04-416|05]
caturvidhā rūpakāyasaṃpat /
[416|05]
lakṣaṇasaṃpat anuvyañjanasaṃpat balasaṃpat vajrasārāsthisaṃpat /
[416|06]
ityetatsāmāsikaṃ buddhānāṃ māhātmyam /
anantaprabhedaṃ tu tadbhidyamānaṃ jāyate /
[416|07-416|08]
tacca punarbuddhā eva sakalaṃ jñātuṃ baktuṃ ca samarthāḥ yadyanekāsaṃkhyeyaṃ kalpaṃ jīvitamadhitiṣṭheyuḥ /
[416|08]
evaṃ ca tāvadanantādbhūtaguṇajñānaprabhāvopakāramāharatnākarāstathāgatāḥ /
[416|09-416|10]
atha capunarbālāḥ svaguṇadāridracyahatādhimokṣāḥ śruṇvanto 'pi tāṃ tādṛśīṃ guṇasamṛddhiṃ buddhaṃ ca nādriyante tasya ca dharmam /
[416|10-416|11]
paṇḍitāstu punarmajjābhirapi taṃ bhagavantamabhiprapadyante tasya ca dharmam /
[416|11-416|13]
te he śraddhāmātrakeṇāpyekāntikenābhiprasannā aniyatavipākānāṃ pāpānāṃ rāśīnabhibhūya daivīṃ mānuṣīṃ ca śriyamabhibhūya nirvāṇaparāyaṇāḥ saṃvartante /
[416|13]
ata eva tathāgatā anuttaraṃ puṇyakṣetramucyante /
[416|14]
avandhyeṣṭhaporakṛṣṭāśusvantaphalatvāt /
uktaṃ hi bhagavatā
[416|15-416|16]
"ye 'nyānapi jine kārānkariṣyanti vināyake /
vicitraṃ svargamāgamya te lapsyante 'mṛtaṃ padami"ti /
[416|17]
ime tāvadaṣṭādaśa buddhānāmāveṇikā dharmā ucyante //
[416|18]
śiṣyasādhāraṇā anye dharmāḥ
[416|19]
śrāvakasādhāraṇāstvanye guṇā buddhānām /
[416|20]
kecit pṛthagjanaiḥ /
[416|21]
ke punasta iti yathāyogam
[416|22]
araṇāpraṇidhijñānapratisaṃvidguṇādayaḥ
[417|01-417|02]
araṇapraṇidhijñānapratisaṃvidabhijñādhyānārupyāṃpramāṇavimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanādayaḥ /
[417|02-417|04]
tatrāraṇā nāma kaścidevārhan kleśaprabhavaṃ sattvānāṃ duḥkhaṃ viditvātmānaṃ ca dakṣiṇīyaviśeṣaṃ pareṣāṃ tadālambanaṃ kleśotpādaṃ parihartukāmastādṛśaṃ jñānamutpādayati bhena pareṣāṃ sarvathā 'pi raṇaṃ notpādayati /
[417|04-417|05]
na kasyacittadālambano rāga utpadyate dveṣo māno vā /
[417|05]
naiṣā pratipat kañcideva raṇayatītyaraṇā /
sā punareṣā
[417|06]
saṃvṛtijñānamaraṇā
[417|07]
ayamasyā svabhāvaḥ /
[417|08]
dhyāne 'ntye
[417|09]
caturthadhyāna bhūmikā sukhapratipadāmagratvāt /
[417|10]
akopyadharmaṇaḥ /
[341|711-41711]
nānyasyārhataḥ /
[417|11-417|12]
anyo hi svasaṃtānādapi kadācit kleśaraṇaṃ parihartu na śaknoti /
[417|13]
nṛjā
[417|14]
manuṣyeṣvevotpadyate triṣu dvīpeṣu /
[417|15]
anutpannakāmāptasavastukleśagocarāḥ
[417|16-417|17]
anāgatāḥ kāmāvacarāḥ savastukāḥ kleśāḥ asyā ālambanaṃ nāpareṣāṃ kleśa udapādītyevaṃ pravṛttatvāt /
[417|17-417|18]
avastukāstu kleśā na śakyāḥ parihartuṃ sarvatragāṇāṃ sakalasvabhūmyālambanatvāt /
[417|18]
yathā cāraṇoktā
[417|19]
tathaiva praṇidhijñānaṃ
[418|01]
tadapi hi saṃvṛtijñānaṃ dhyāne 'ntye 'kopyadharmaṇaḥ manuṣyāśrayaṃ ca
[418|02]
sarvālambaṃ tu tat
[418|03]
sarvadharmālambanaṃ tu praṇidhijñānamityeva viśeṣaḥ /
[418|03-418|04]
ārupyāstu na sākṣāt prāṇidhijñānena jñāyante /
[418|03]
kiṃ tarhi /
niṣpannacaritaviśeṣāt /
[418|04-418|05]
karṣakanidarśanaṃ cātreti vaibhāṣikāḥ /
[418|05-418|06]
praṇidhipūrvakaṃ jñānaṃ praṇidhijñānaṃ yaddhi praṇidhāya prāntakoṭikaṃ caturtha dhyānaṃ samāpadyate /
[418|06]
idaṃ jānīyāmiti tadyathābhūtaṃ jānāti /
sarvastatsamādhiviṣayaḥ
[418|07-418|08]
tathā /
dharmārthayorniruktau ca pratibhāne ca saṃvidaḥ
[418|09]
catasro hi pratisaṃvidaḥ /
[418|09-418|10]
dharmapratisaṃvidarthapratisaṃvinniruktipratisaṃvitpratibhānapratisaṃvicca /
[418|10-418|11]
tā api dharmārthaniruktipratibhānapratisaṃvidastathaiva yathā 'raṇā /
[418|11]
kimāsāṃ tathaiva akopyadharmamanuṣyāśrayatvam /
[441|811-41812]
ālambanabhūmisvabhāvaviśeṣastvāsāṃ pṛthagucyate /
[418|13]
tisro nāmathavāgjñānamavivartya yathākramam /
[418|14-418|15]
nāmapadavyañjanakāyeṣvarthavācitā avivartyajñānaṃ dharmāthaṃniruktipratisaṃvido yathākramam /
[418|16]
caturthīyuktomuktābhilāpamārgavaśitvayoḥ
[418|17]
avivartyaṃ jñānamiti vartate /
[418|17-418|18]
yuktamutābhilāpitāyāṃ samādhivaśisaṃprakyāne cāvivartyaṃ jñānaṃ pratibhānasaṃvit /
[418|19]
vāṅmārgālambanā cāsau
[418|20]
vākca mārgaśca tasyāḥ ālmvanam /
[418|21]
nava jñānāni
[419|01]
navajñānasvabhāvā pratibhānapratisaṃvidanyatra nirodhajñānāt /
[419|02]
sarvabhūḥ /
[419|03]
sarvabhūmikā cāsau kāmadhātau yāvat bhavāgre vāṅmārgayoranyatarālambanāt /
[419|04]
daśa ṣaḍvā 'rthasaṃvit
[419|05]
arthapratibhānasaṃvit sarvadharmāśccedarthā daśa jñānāni /
[419|05-419|06]
nirvāṇaṃ cedarthaḥ ṣaṭ jñānāni /
[419|06]
dharmānvayanirodhakṣayānutpādasaṃvṛtijñānāni /
[419|07]
sā sarvatra
[419|08]
sā punareṣā 'rthapratisaṃvit sarvabhūmikā /
[419|09]
anye tu sāṃvṛtam
[419|10-419|11]
anye tu dve dharmaniruktipratisavidau saṃvṛtijñānasvabhāve nāmakāyādivāgālambanasvabhāvatvāt /
[419|12]
kāmadhyāneṣu dharme vit
[419|13-419|14]
dharmapratisaṃvit pañcabhūmikā kāmadhātucaturthadhyānasaṃgṛhītā ūrdhvaṃ nāmakāyābhāvāt /
[419|15]
vāci prathamakāmayoḥ /
[419|16]
vāṅniruktir ity eko 'rthaḥ /
[419|16-419|17]
niruktipratisaṃvitkāmadhātuprathamadhyānabhūmikā ūrdhvaṃ vitarkābhāvāt /
[419|17]
prajñaptau tu pratisaṃvidāmeva nirdeśaḥ /
[419|17-419|19]
"padavyañjane tasyaivarthe tasyaikadvivahustrīpuruṣādyadhivacane tasyāsaktatāyāmavivartyajñānaṃ dharmāvipratisaṃvida" ityata evāsāṃ kramasiddhiḥ /
[419|19]
nirvacanaṃ niruktiḥ /
[419|19-419|20]
yathā rupyate tasmādrūpamityevamādi /
[419|20]
uttarottarapratibhā pratibhānamityapare /
[419|20-419|21]
āsāṃ ca kila pratisaṃvidāṃ gaṇitaṃ buddhavacanaṃ śabdavaidyā hetuvidyā ca pūrvaprayogo yathākramam /
[419|21-420|01]
nāpyeteṣvakṛtakauśalastā utpādayituṃ śaknotīti /
[420|01]
buddhavacanameva tu sarvāsāṃ prayogaṃ varṇayanti /
[420|02]
yasya caikā tasyāvaśyaṃ catasraḥ pratisaṃvidī bhavanti /
[420|03]
vikalābhirna tallābhī
[420|04]
nahi vikalābhistābhiḥ pratisaṃvillābhī bhavati /
[420|05]
ye caita upadiṣṭā araṇādayo guṇāḥ /
[420|06]
ṣaḍete prāṇtakoṭikāḥ
[420|07]
prāntakoṭikadhyānavalenaiṣāṃ lābhaḥ /
[420|08]
tatṣaḍivadhaṃ
[420|09]
tadapi prāntakoṭikaṃ caturtha dhyānaṃ ṣaḍātmakam /
[420|09-420|10]
araṇāpraṇidhijñānaṃ tisraḥ pratisaṃvidaḥ /
[420|10]
tadeva prantakoṭikam /
[420|10-420|11]
niruktipratisaṃvidastadvalena lābho na tu sā caturthadhyānabhūmikā /
[420|12]
kiṃ punaridaṃ prāntakoṭikaṃ nāma /
[420|12-420|13]
dhyānamantyaṃ caturthaṃ dhyānam /
[420|14]
sarvabhūmyanulomitam /
[420|15]
vṛddhikāṣṭāgataṃ tacca
[420|16]
kathaṃ sarvabhūmyanulomitam /
kāmāvacarāccittātprathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate /
[420|17]
tato dvitīyamevaṃ krameṇa yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam /
[420|17-420|18]
pratilomaṃ punaryāvatkāmāvacaraṃ cittaṃ tataḥ punaranulomaṃ yāvaccaturthadhyānamevaṃ sarvabhūmyanulomitam /
[420|18-420|19]
katham vṛddhikāṣṭāgatam /
[420|19]
tathābhāvitānmṛduno madhyaṃ madhyādadhimātraṃ samāpadyate /
[420|19-420|20]
vṛddhiprakarṣo hi vṛddhikāṣṭā /
[420|20]
idamīdṛśaṃ prāntakoṭikaṃ pragatā 'nta koṭirasyeti kṛtvā /
[420|20-420|21]
koṭiḥ punaratra vṛddhiḥ prakāro vā /
[420|21]
catuṣkoṭikavat /
[420|22]
ete punaḥ buddhatuṇāḥ
[421|01]
buddhānyasya prayogajāḥ
[421|02]
buddhādanyasya prāyogikā na vairāgyalābhikāḥ /
buddhasya nāsti kiñcit prāyogikam /
[421|03]
tasya sarvadharmeśvaratvādicchāmātra pratibadhaḥ sarvaguṇasaṃpatsaṃmukhībhāvaḥ /
[421|03-421|04]
ime tāvacchrādakasādhāraṇaguṇā abhijñādayaḥ pṛthagjanairapi /
[421|05]
keyamabhijñā nāma /
[421|06]
ṛddhhiśrotramanaḥpūrvajanmacyutyudayakṣaye /
[421|07]
jñātasākṣīkriyā 'bhijñā ṣaḍvidhā
[421|08]
ṛddhiviṣaye jñānasākṣātkriyā abhijñā /
[421|08-421|09]
divyaśrotracetaḥparyāyapūrvanivāsānusmṛticyutyutpapādāsravakṣayajñānasākṣātkriyā abhijñāḥ /
[421|09]
etāḥ ṣaḍabhijñā /
[421|09-421|10]
āsāṃ pañca pṛthagjanaiḥ sādhāraṇāḥ /
[421|10]
sarvāstvetāḥ
[421|11]
muktimārgadhīḥ
[421|12]
vimuktimārgaprajñāsvabhāvāḥ /
śrāmaṇyaphalavat /
[421|13]
catasraḥ saṃvṛtijñānaṃ
[421|14]
cetaḥparyāyāsravakṣayajñānābhijñe hitvā /
[421|15]
cetasi jñānapañcakam /
[421|16]
cetaḥparyāyābhijñā pañca dharmānvayamārgasaṃvṛtiparacittajñānāni /
[421|17]
kṣayābhijñā balaṃ yadvat
[421|18]
yathāsravakṣayajñānavalamuktaṃ tathā veditavyā /
ṣaḍ daśa jñānānīti /
[421|18-421|19]
sarvabhūmikā 'pyeṣā tathaiva jñātvyā /
[421|19]
śeṣāstu
[422|01]
pañca dhyānacatuṣṭaye
[422|02]
pañcābhijñāḥ caturthadhyānabhūmikāḥ /
kasmādārupyabhūmikā na santi /
[422|02-422|03]
tisrastāvanna santi /
[422|03]
rūpālambanatvāt /
[422|03-422|04]
cetaḥparyāyābhhijñāpi nāsti rūpatīrthābhiniṣpādyatvāt /
[422|04]
pūrvanivāsasmṛtirapyanupūrvāvasthāntaramaraṇābhiniṣpatteḥ /
[422|04-422|05]
sthānagotrādyālambanatvācca /
[422|05-422|06]
paracittaṃ hi jñātukāma ātmanaḥ kāyacittayornimittamudgṛhlāti /
[422|06-422|07]
kīdṛśe 'pi me kāye kīdṛśaṃ cittam bhavaty evaṃ pareṣāmapyābhujataścittajñānādabhiniṣpannā bhavati /
[422|07]
abhiniṣpannāyāmabhijñāyāṃ rūpanirapekṣo jānāti /
[422|07-422|09]
pūrvanivāsaṃ samanusmartukāmaḥ samanantaraniruddhamanovijñāno nimittamudgṛhya tatsamanantaraprātilomyenāvasthāntarāṇi manasikaroti /
[422|09-422|10]
yāvatsaṃdhicittam /
[422|10]
tato 'ntarābhavasyaikakṣaṇaṃ maraṇe 'pi niṣpanno bhavati /
[422|10-422|11]
evaṃ parasyāpi smarati /
[422|11-422|211]
abhiniṣpannāyāṃ vilaṅghyāpi smaraṇam /
[422|11]
anubhūtapūrvasyaiva smaraṇam /
[422|12]
śuddhāvāsānāṃ katham smaraṇam /
śravaṇenānubhūtatvāt /
[422|12-422|13]
ārupyacyutasyehopapannasya parasaṃtatyadhiṣṭhānenotpādanam /
[422|13]
anyeṣāṃ svasaṃtatyadhiṣṭhānena /
[422|13-422|14]
ṛddhyādīnāṃ tu laghatvaśabdālokamanasikaraṇaṃ prayogaḥ /
[422|14]
tāḥ punaretāḥ pañcābhijñāḥ
[422|15]
svādhobhūviṣayāḥ
[422|16]
yadbhūmikā ṛddhacyabhhijñā bhavati tāṃ bhūmi tayā gacchati /
[422|16-422|17]
nirmiṇoti vā adharāṃ noktarām /
[422|17-422|18]
evaṃ divyaśrotrābhijñayā svabhūmikameva śabdaṃ śṛṇotyadharabhūmikaṃ vā nordhvabhūmikam /
[422|18]
cetaḥ paryāyābhijñayā nordhvabhūmikaṃ cittaṃ jānāti /
[422|18-422|19]
pūrvanivāsānusmṛtyā na smarati /
[422|19]
cyutopapādābhijñayā na paśyati /
[422|19-422|20]
ata evārupyabhumikaṃ cittaṃ cetaḥparyāyapūrvanivāsabhijñābhyāṃ na gṛhlātyurdhvabhūmikatvāt /
[422|21]
kathametā labhyante /
atucittāḥ prayogataḥ
[422|22]
labhyā ucitāstu virāgataḥ /
[422|23]
janmāntarābhyastā abhijñā vairāgyato labhyante vaiśeṣikyaḥ prayogataḥ /
[422|23-422|24]
sarvāsāṃ tu prayogeṇotpādanam /
[422|25]
tṛtīyā trīpyupasthānāni
[423|01]
cetaḥparyāyābhijñā trīṇi vedanācittadharmasmṛtyupasthānāni /
[423|01-423|02]
cittacaittālamlbanatvāt /
[423|03]
ādyaṃ śrotrardvivakṣuṣi
[423|04]
abhijñeti vartate /
[423|04-423|05]
ṛddhidivyaśrotradivyacakṣurabhijñā ādyaṃ smṛtyupasthānamityarthaḥ /
[423|05]
rūpālambanatvāt /
ṛddhiścaturbāhyāyatanālambanā 'nyatra śabdāt /
[423|06]
divyaśrotracakṣurabhijñe śabdarūpāyatanālambane /
[423|06-423|07]
kathaṃ tarhi "cyutopapādajñānenaiva jānāti amī bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatāḥ" ityevamādi /
[423|07-423|08]
na tattena jānāti /
[423|08]
abhijñāparivārajñānaṃ tu tadanyadāryāṇāmutpadyate yenaivaṃ jānanti /
[423|09]
anirdhāraṇāccheṣe catuḥsmṛtyupasthānasvabhāve iti siddham /
[423|10]
avyākṛte śrotracakṣurabhijñe itarāḥ śubhāḥ /
[423|11]
divyacakṣuḥśrotrābhijñe avyākṛte /
te punaścakṣuḥśrotravijñānasaṃprayuktaprajñe /
[423|12]
kathaṃ tarhi te caturdhyānabhūmike sidhyataḥ /
āśrayavaśena tadbhūminirdeśāt /
[423|12-423|13]
tadāśraye hi cakṣuḥśrotre caturdhyānabhūmike /
[423|13]
ānantaryamārgavaśena vā /
[423|13-423|14]
anyāścatasraḥ kuśalāḥ /
[423|14]
yattarhi prakaraṇeṣūktam "abhijñā katamā /
kuśalā prajñe"ti /
[423|14-423|15]
pradhānika eṣa nirdeśo vāhuliko vā /
[423|15]
āsāṃ cābhijñānāṃ
[423|16]
tisro vidyāḥ
[423|17]
pūrvanivāsacyutyupapādāsravakṣayajñānasākṣātkriyāstisraḥ aśaikṣyo vidyā ucyante /
[423|18]
kasmādetā eva nānyāḥ /
[423|19]
avidyāyāḥ pūrvāntādau nivarttanāt
[423|20]
etā hi pūrvāparāntamadhyasaṃmohaṃ vyāvartayanti yathākramam /
āsāṃ paramārthena
[424|01]
aśaikṣyantyā
[424|02]
āsravakṣayajñānasākṣātkriyaivāśaikṣī vidyā /
[424|03]
tadāsye dve tatsaṃtānasudbhavāt /
[424|04]
anye dve aśaikṣyasaṃtānasaṃbhūtatvādaśaikṣyāvucyete /
naiva tu te śaikṣyo nāśaikṣyau /
[424|04-424|05]
kiṃ punarete abhijñe śaikṣyasya nocyete /
[424|05]
yataḥ śaikṣyau vidye nocyete /
[424|06]
iṣṭe śaikṣsya nokte tu vidye sāvidyasaṃtateḥ
[424|07]
na hi sāvidyasaṃtāne vidyāvyavasthānaṃ yujyate /
punarapyavidyābhibhavāt /
[424|08]
āsāṃ cābhijñānām
[424|09]
ādyā tṛtīyā ṣaṣṭhī ca prātihāryāṇi
[424|10-424|11]
ṛddhicetaḥparyāyāsravakṣayābhijñāstrīṇi prātihāryāṇi yathākramam ṛddhacyādeśanānuśāsanaprātihāryāṇi /
[424|11-424|12]
vineyamanasāmādito 'tyartha haraṇāt prātihāryāṇi prātiśabdayorādikarmabṛśārthatvāt /
[424|12-424|13]
pratihatamadhyasthānāṃ manāṃsyebhiḥ pratiharantīti prātihāryāṇi vā /
[424|13]
eṣāṃ punaḥ
[424|14]
śāsanam /
[424|15]
agcryam
[424|16]
anuśāsanaṃ pratihāryamagcya m /
[424|17]
avyabhicāritvāddhiteṣṭaphalayojanāt
[424|18]
ṛddhacyādeśane hi vidyayā vikeiyete /
[424|18-424|19]
asti hi ca gāndhārī nāma vidyā yayāphāśena gacchati īkṣaṇikā ca nāma vidyā yayā paracittaṃ jānāti /
[424|19-425|01]
na tu yathābhūtānuśāsanam anyathā śakyaṃ kartumavybhicāritvāt /
[425|01-425|03]
pradhānamāvarjanamātraṃ ca tābhyāmanuśāsanaprātihāryeṇa tu hitena iṣṭenaphalena yogo bhavatyupāyopadeśādityevāvaśyam ṛddhirityucyate /
[425|04]
keyamṛddhiḥ /
vaibhāṣikanyāyena
[425|05]
ṛddhiḥ samādhiḥ
[425|06]
ṛdhyatyaneneti kṛtvā yojayitavyam /
kiṃ tena samṛdhyati /
[425|07]
gamanaṃ nirmāṇaṃ ca
[425|08]
tatastatra
[425|09]
gatistridhā /
[425|10]
śarīravāhinī ādhimokṣikī manojavā ca tatra gatiḥ /
[425|11]
śāsturmanojavā
[425|12]
manasa ivāsyā rava iti manojavā gatirbuddhasyaiva nānyasya /
[425|12-425|13]
sudūramapi deśaṃ cittotpādakālelna gamanāt /
[425|13]
ata e"vācintyo buddhānāṃ buddhaviṣaya" ityuktaṃ bhagavatā /
[425|14]
itare tu gatī buddhasyānuktasiddhe /
[425|15]
anyeṣāṃ vāhinyapyādhimokṣikī
[425|16]
śrāvakapratyekabuddhānāṃ śarīravāhinī ca gatiḥ /
pakṣivatkrameṇa śarīravāhanāt /
[425|17]
ādhimokṣikī ca dūrasyāsannādhimokṣeṇāśugamanāt /
nirmāṇaṃ punardvividham /
[425|18]
kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ ca /
tatra tāvat
[425|19]
kāmāptaṃ nirmitaṃ bāhyaṃ caturāyatanaṃ
[425|20]
kāmāvacaraṃ nirmāṇaṃ rūparasagandhaspraṣṭavyāyatanasvabhāvam /
tat punar
[426|01]
dvidhā /
[426|02]
svaparaśarīrasaṃbaddham /
[426|03]
rūpāptaṃ dve tu
[426|04]
rūpāvacaranirmāṇaṃ dve rūpaspraṣṭavyāyatane /
tatra gandharasābhāvāt /
[426|04-426|05]
tadapi dvividhaṃ tathaiva /
[426|05-426|06]
kāmadhātāvidaṃ caturvidhaṃ nirmāṇamevaṃ rūpadhātau-ityaṣṭavidhaṃ samāsato nirmāṇam /
[426|06-426|07]
kathaṃ rūpadhātūpapannasya kāmāvacaranirmāṇe gandharasābhyāṃ na samanvāgamo bhavati /
[426|07]
vastrābharaṇavanna samanvāgamaḥ /
[426|07-426|08]
dvacyāyātanaṃ nirmiṇotītyapare /
[426|08]
kiṃ khalvabhijñayaiva nirmāṇaṃ nirmīyate /
netyucyate /
kiṃ tarhi /
[426|09]
abhijñāphalaiḥ /
[426|10]
nirmāṇacittaistāni caturdaśa
[426|11]
tāni punaścaturdaśa nirmāṇacittāni
[426|12]
yathākramaṃ dhyānaphalaṃ dve yāvat pañca /
[426|13]
prathamadhyānaphalaṃ dve kāmadhātuprathamadhyānabhūmike nirmāṇacitte /
[426|13-426|14]
dvitīyadhyānaphalaṃ trīṇi kāmadhātuprathamadvitīyadhyānabhūmikāni /
[426|14-426|15]
evaṃ tṛtīyacaturthadhyānabhūmikāni catvāri pañca ca yojyāni /
[426|15]
svabhūmikādharabhūmikaṃ nirmāṇacittaṃ dhyānaphalaṃ veditavyam /
[426|16]
nordhvajam /
[426|17]
nordhvabhūmikaṃ nirmāṇacittamadharadhyānaphalamasti /
[426|17-426|18]
dvitīyādidhyānaphalaṃ kāmāvacaraṃ nirmāṇaṃ prathamadhyānabhūmikādgatito viśiṣyate /
[426|19]
tallabho dhyānavat
[426|20]
teṣāṃ ca nirmāṇacittānāṃ dhyānavallābhaḥ /
[426|20-426|21]
ki khalu nirmāṇacittādeva syāt vyutthānam /
[426|21]
nāstyetat /
yasmādutpadyate /
[427|01]
śuddhāttatsvataśca
[427|02]
śuddhakāddhacyānādantaraṃ nirmāṇacittamutpadyate nirmāṇacittadvā nānyataḥ /
[427|03]
tato 'pi te
[427|04]
nirmāṇacittādapi śuddhakaṃ dhyānaṃ nirmāṇacittaṃ cotpadyate nānyat /
[427|04-427|05]
na hi samādhiphalasthitasvāpraviśya punaḥ samādhiṃ tasmāt vyutthānamasti /
[427|05-427|06]
sarvasya ca nirmitasya
[427|07]
svabhūmikena nirmāṇaṃ
[427|08]
nānyabhūmikena nirmāṇacittenānyabhūmikaṃ nirmāṇaṃ nirmīyate /
[427|09]
bhāṣaṇaṃ tvadhareṇa ca /
[427|10]
svabhūmikena ceti ca-śabdaḥ /
[427|10-427|11]
kāmadhātuprathamadhyānabhūmiko hi nirmitaḥ svabhūmikenaiva cittena bhāṣyate /
[427|11]
ūrdhvabhūmikastu prathamadhyānabhūmikena /
[427|11-427|12]
ūrdhvaṃ vijñaptisamutthāpakābhāvāt /
[427|12]
vahūnāṃ nirmitānāṃ bhāṣaṇaṃ
[427|13]
nirmātraiva sahāśāstuḥ
[427|14]
buddhādanyasya nirmāṇaṃ nirmātrā saha bhāṣate /
[427|14-427|15]
yadā ca vahavo nirmitā bhavanti tadā yugapat bhāṣante /
[427|16]
ekasya bhāṣamāṇasya bhāṣante saha nirmitāḥ /
[427|17]
ekasya tūṣṇīṃbhūtasya sarvetūṣṇīṃ bhavanti ta" iti gāthā /
[427|18]
buddhasya pūrva paścādvā yathecchaṃ nirmitā bhāṣante /
[427|18-427|19]
yadā bhāṣaṇacittaṃ tadā nirmāṇacittābhāvo nirmāṇacittābhāvānnirmitābhāva iti kathamenaṃ bhāṣayanti /
[427|20]
adhiṣṭhāyānyavarttanāt
[428|01]
nirmāṇamadhiṣṭhāyāvasthānakāmatayā 'nyena manasā vācaṃ pravartayanti /
[428|01-428|02]
kiṃ jīvita evādhiṣṭhānamanuvartate atha mṛtaścāpi /
[428|03]
mṛtasyāpyastyadhiṣṭhānaṃ
[428|04]
āryamahākaśyapādhiṣṭhānena tadasthisaṃkalāvasthānāt /
tattu
[428|05]
nāsthirasya
[428|06]
asthirasya tu bhāvasya nāstyadhiṣṭhānam /
āryakāśyapena māṃsādīnāmadhhiṣṭhānāt /
[428|07]
apare tu na /
[428|08]
apare punarāhurnāsti mṛtasyādhiṣṭhānam /
[428|08-428|09]
asthiśaṅkalāvasthānaṃ tu devatānubhāvāditi /
[428|09]
kimekena cittenaikameva nirmita nirmiṇoti /
[428|10]
ādāvekamanekena jitāyāṃ tu viparyayāt
[428|11]
ādita ekaṃ nirmitamanekena nirmāṇacittena nirmiṇoti /
[428|11-428|12]
jitāyāṃ tvabhijñāyāmekena cittenānekaṃ nirmiṇoti yāvannirmātumiṣṭaṃ bhavati /
[428|12-428|13]
atha kiṃ sarvanirmāṇacittamavyākṛtaṃ bhavati /
[428|14]
avyākṛtaṃ bhāvanājaṃ
[428|15]
yadbhāvanāphalaṃ tadavaśyamavyākṛtaṃ bhavati /
[428|16]
trividhaṃ tūpapatījam /
[428|17-428|18]
upapattipratilambhikaṃ tu nirmāṇacittaṃ kuśalākuśalamavyākṛtaṃ bhavati devanāgapiśācādīnām /
[428|18-428|19]
tatkṛtaṃ ca svaparaśarīranirmāṇaṃ navāyatanikaṃ bhavatyaśabdarupyāyatanatvādindriyāvinirbhūtatvāt /
[428|19]
na tvindriyaṃ nirmīyate /
[428|19-428|20]
kimeṣaiva dvividharddhibhāvanāmayī copapattilābhikā ca /
[428|20]
eṣā ca dvividhā
[429|01]
ṛddhirmantrauṣadhābhyāṃ ca karmajā ceti pañcadhā
[429|02]
samāstaḥ pañcavidhāmṛddhhiṃ varṇayanti /
[429|02-429|03]
bhāvanāphalamupapattilābhikaṃ mantrajāmauṣadhajāṃ karmajāṃ ca /
[429|03]
yathā māndhāturantarābhavikānāṃ ca /
[429|04]
yadidaṃ divyaśrotramuktaṃ cakṣuśca /
[429|04-429|05]
kimete divye eva āhosvit divye eva divye /
[429|05]
yathā bodhisattvacakravartigṛhapatiratnānām /
[429|06]
divyaśrotrākṣiṇī
[429|07]
yasmātte
[429|08]
rūpaprasādau dhyānabhūmikau /
[429|09-429|11]
dhyānasamāpannasya śabdālokābhogaprayogeṇa dhyānabhūmikāni bhūtānyupādāya rūpaprasādau nirvartete cakṣuḥśrotrasāmantake rūpaśabdyordarśanaśravaṇahetū iti dhyānabhūmikatvāt divye eva te cakṣuḥśrotre /
[429|11]
te ca punaḥ
[429|12]
sabhāgāvikale nityaṃ dūrasūkṣmādigocare
[429|13-429|14]
nāsti divyaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ca tatsabhāgaṃ nityaṃ vijñānasahitatvāt nāpi vikalaṃ kāṇavibrāntābhāvāt /
[429|14]
rūpāvacarasattvavat /
[429|14-429|15]
dūrasūkṣmavatānyapi rūpāṇi śabdhāśca tayiorviṣyaḥ /
[429|15]
āha cātra
[429|16-429|17]
dūrasthamāvṛtaṃ sūkṣmaṃ sarvataśca na paśyati /
māṃsacakṣuryato rūpamato divyaṃ dṛgiṣyate //
[429|18]
kiyaddūraṃ punardivyena cakṣuṣā paśyati /
yasya yādṛśaṃ cakṣurbhavati /
[429|18-429|20]
śrāvakapratyekabuddhabuddhāstvanabhhisaṃskāreṇa sāhasradvisāhasratrisāhasrakān lokadhātūn yathāsaṃkhyaṃ paśyanti /
[429|20]
abhisaṃskāreṇa tu
[430|01]
dvitrisāhasrakāsaṃkhyadṛśo 'rhatkhaṅgavaiśikāḥ /
[430|02]
sarvābhhisaṃskāreṇa saha śrāvako 'pi dvisāhasra lokadhātuṃ divyena cakṣuṣā paśyati /
[430|03]
trisāhasraṃ khaṅgaviṣāṇakalpaḥ /
[430|03-430|04]
buddhastu bhagavānasaṃkhyeyān lokahātūn paśyati yāvadevecchati /
[430|05]
kimṛddhirevopapattilābhikā bhavatyarhānyadapi /
[430|06]
anyadapyupapattyāptaṃ
[430|07]
divyaśrotrādikamapi catuṣṭayamupapattipratilabhyamasti /
[430|07-430|08]
na tūpapattyāptaṃ kiñcidabhijñākhyāṃ labhate /
[430|08]
yattūpapattipratilambhikaṃ divyaṃ cakṣuḥ
[430|09]
taddṛśyo nāntarībhavaḥ
[430|10]
abhijñācakṣuṣaiva hyantarābhavo dṛśyate /
nopapattipratilabdhena /
[430|11]
cetojñānaṃ tu tattredhā
[430|12]
upapattyāptamiti vartate /
[430|12-430|13]
paracittajñānaṃ tūpapattipratilabdhaṃ trividhaṃ veditavyaṃ kuśalākuśalāvyākṛtam /
[430|14]
tarkavidyākṛtaṃ ca yat /
[430|15-430|16]
yaccāpi tārkikaṃ paracittajñānaṃ naimittikānāṃ yacca vidyākṛtaṃ tadapi trividhaṃ veditavyam /
[430|16]
na yathā bhāvanāphalaṃ kuśalameva /
[430|16-430|17]
upapattipratilambhikābhyāṃ tu paracittajñānapūrvanivāsānusmṛtibhyāṃ
[430|18]
jānate nārakā ādau
[430|19]
yāvanna duḥkhavedanābhyāhatā bhavanti /
anyagatisthā nityaṃ jānate /
[430|20]
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0