Abhidharmakośabhāṣya · Part 621640
anyatrāvacanāt /
[399|15]
eṣa cecchāstrārtho 'bhaviṣyat /
[399|15-399|16]
yadidaṃ paṭhacyate "syāddarśanaprahātavyena cittena kāmapratisaṃyuktāndharmānvijānīyāditi /
[399|16]
āha /
vijānīyāt /
[399|16-399|18]
ātmata ātmīyata ucchedataḥ śāśvatataḥ ahetuto 'kriyāto 'pavādato 'grataḥ śreṣṭhato viśiṣṭataḥ paramataḥ śuddhito muktito nairyāṇikataḥ kāṅkṣāto vimatito vicikitsātaḥ /
[399|18-399|19]
rajyeta dviṣyānmanyeta muhyedayogavihitato vijānīyādi"ti /
[399|19]
atrāpyevaṃ pāṭho 'bhaviṣyat /
[399|19-399|20]
astyetat sthānamastyetadvastviti /
[399|20]
na tvevaṃ paṭhacyate /
tasmānnāsyāyamarthaḥ /
[399|21]
kiṃ punarime ṣoḍaśākārā nāmata āhosvit dravyataḥ /
[399|21-399|22]
sapta dravyato nāmataḥ ṣoḍaśetyeke /
[399|22]
duḥkhakārāścatvāraḥ samudayanirodhamārgākārāṇāmekakadravyatvāt /
[399|23]
evaṃ tu varṇayanti /
[400|01]
dravyataḥ ṣoḍaśākārāḥ
[400|02]
tatpratyayādhīnatvāt anityam /
ṣīḍātmakatvāt duḥkham /
[400|02-400|03]
ātmīyadṛṣṭivipakṣeṇa śūnyam /
[400|03]
ātmadṛṣṭivipakṣeṇānātmā /
heturvījadharmayogena /
[400|03-400|04]
samudayaḥ prādurbhāvayoigena /
[400|04]
prabhavaḥ prabandhayogena /
[400|04-400|05]
abhiniṣpādanārthena pratyayaḥ /
[400|05-400|06]
tadyathā mṛtpiṇdadaṇdacatrasūtrodakasamavāyāt ghaṭābhiniṣpattirbhavati tadvaditi /
[400|06]
akndhoparamatvāt nirodhaḥ /
agninirvāṣaṇāt śāntaḥ /
[400|06-400|07]
nirūpadravtvāt praṇītaḥ /
[400|07]
sarvāpakṣālavimuktatvānniḥ saraṇamiti /
gamanārthena mārgaḥ /
[400|07-400|08]
yogayuktatvānnyāyaḥ /
[400|08]
samyakpratipādanārthena pratipat /
atyantasamatikramaṇānnairyāṇika iti /
[400|09]
athavā anātyantikatvādanityam /
abhinyāsabhūtatvāt duḥkham /
[400|09-400|010]
antarvyāpārapuruṣaparahitattvācchūnyam /
[400|10]
akāmakāritvādanātmā /
[400|10-400|010]
heturāgamanayogena /
[400|10-400|11]
samudaya unmajjanayogena /
[400|11]
prabhavaḥ prasaraṇayogena /
pratisaraṇārghena pratyaya iti /
[400|11-400|12]
asaṃbandhaḥ saṃbandhoparamatvānnirodhaḥ /
[400|12]
trisaṃskṛtalakṣaṇavimuktatvācchāntaḥ /
[400|12-400|13]
kuśalatvāt praṇītaḥ /
[400|13]
paramāśvāsatvānniḥ saraṇamiti /
kumārgavipakṣeṇa mārgaḥ /
[400|13-400|14]
anyāyavipakṣeṇa nyāyaḥ /
[400|14]
nirvāṇapurāvirodhanārthena pratipat /
sarvabhavapratipakṣatvānnairyāṇikaḥ /
[400|15]
ityeṣāṃ vyākhyānamanekaparyāyaḥ /
yathābhipretaṃ pravakṣyāmaḥ /
udayavyayatvādanityam /
[400|16]
pratikūlabhāvāt /
duḥkham /
ātmarahitatvācchūnyam /
svayamanātmatvādanātma /
[400|17]
hetusamudayaprabhavapratyayatvaṃ tu yadeva sūtra uktam /
[400|17-400|18]
"ime pañcopādānaskandhāśchandamūlakāśchandasamudayāśchandajātīyāśchandaprabhavā" iti /
[400|18-400|19]
prabhavaśabdaḥ kevalaṃ paścāt paṭhitavyaḥ śāstre /
[400|19]
kaḥ punareṣāṃ viśeṣaḥ /
caturvidho hi cchandaḥ /
[400|20]
asmītyabhedenātmabhāvcchandaḥ /
syāmityabhedena punarbhavacchandaḥ /
[400|20-400|21]
ityaṃ syāmiti bhedena punarbhavacchandaḥ /
[400|21]
pratisaṃdhivandhacchandaścaturthaḥ /
karmābhisaṃskāracchando vā /
[400|22]
tatra prathomo duḥkhasyādikāraṇatvānmūlahetuḥ /
phalasyeva vījam /
[400|22-400|23]
dvitīyaḥ samudayastena tatsamudāgamātphalasyevāṅkurādiprasavaḥ /
[400|23-400|24]
tṛtīyastajjātīyaduḥkhapratyayaḥ /
[400|24]
phalasyeva kṣotrodakapāśyādikam /
[400|24-400|26]
kṣetrādivaśena hi phalasya gandharasavīryavipākaprabhāvabhedā bhavanti caturthaḥ prabhavastataḥ eva tatsaṃbhavāt phalasyeva puṣpāvasānamiti /
[400|26]
athavā /
[400|26-401|01]
tṛṣṇāvicaritānāṃ dvau pañcakau dvau catuṣkau catvāraśchandāḥ /
[401|01-401|02]
"asmīti bhikṣavaḥ sāti itthamasmīti bhavati evamasmīti bhavati anyathā 'smīti sadasmīti asadasmīti /
[401|02-401|03]
bhaviṣyāmītyasya bhavati na bhaviṣyāmi itthaṃ bhaviṣyāmi evaṃ bhaviṣyāmi evaṃ bhaviṣyāmi śranyathā bhaviṣyāmi /
[401|04-401|05]
syāmityasya bhavati itthaṃ syām evaṃ syām anyathā syām apitu syām apītthaṃ syām apyevaṃ syām apyanyathā syāmityasya bhavati /
[401|06]
pravṛttyuparmatvānnirodhaḥ /
nirduḥkhatvācchantaḥ /
[401|06-401|07]
"iti hi bhikṣavo duḥkhāḥ saṃskārāḥ śāntaṃ nirvāṇami"ti vacanāta /
[401|07]
niruttaratvāt praṇītaḥ /
[401|07-401|08]
apunarāvṛttitvānniḥsaraṇam /
[401|08]
pathibhūtatvānmārgaḥ /
yathābhūtapravṛttatvānnyāyaḥ /
[401|08-401|09]
pratiniyatatvāt pratipat /
[401|09]
yathoktam
[401|10]
"eṣa mārgo hi nāstyanyo darśanasya viśuddhaya" iti
[401|11]
atyantaniryāṇānnairyāṇikaḥ /
[401|11-401|12]
athavā nityasukhātmīyātmadṛṣṭicaritānāṃ pratipakṣeṇānityaduḥkhaśunyānātmākārāḥ /
[401|12-401|13]
ahetvekahetupariṇāmabuddhipūrvaka dṛṣṭicaritānāṃ pratipakṣeṇa hetusamudayaprabhavapratyayākārāḥ /
[401|13-401|14]
nāsti mokṣa iti dṛṣṭicaritānāṃ nirodhākāraḥ /
[401|14]
duḥkho mokṣa iti dṛṣṭicaritānāṃ śāntākāraḥ /
[401|14-401|15]
dhyānasukhapraṇītadṛṣṭicaritānāṃ praṇītākāraḥ /
[401|15-401|16]
punaḥ punaḥ parihāṇito nātyantiko mokṣa iti dṛṣṭicaritānāṃ niḥsaraṇākāraḥ /
[401|16-401|17]
nāsti mārgaḥ kumārgo 'yamanyo mārgaḥ punarāvartī mārga iti dṛṣṭicaritānāṃ mārganyāyapratipannairyāṇikākārā iti /
[401|18]
ākāro nāma ka eṣa dharmaḥ /
[401|19]
prajñākāraḥ
[401|20]
evaṃ tarhi prajñā sākārā na bhaviṣyati /
prajñāntarāsaṃyogāt /
evaṃ tu yuktaṃ syāt /
[401|21]
sarveṣāṃ cittacaittānāmālambanagrahaṇaprakāra ākāra iti /
[401|22]
atha kiṃ prajñaivākārayati netyāha /
kiṃ tarhi /
[401|23]
tayā saha /
[401|24]
ākāraynti sālambāḥ
[402|01]
prajñā cānye ca sarve sālambanā dharmā ākārayanti /
[402|02]
sarvamākāryate tu sat
[402|03]
yatkiñcidasti sarvamākāryate /
[402|03-402|04]
tadevaṃ kṛtvā siddhaṃ bhavati prajñā ākāraścākārayati cākāryante ca /
[402|04-402|05]
ālambanā ākāryanta eveti /
[402|06]
ataḥ parameṣāṃ jñānānāṃ kuśalādibhedaṃ nirvekṣyāmaḥ /
[402|07]
tridhādyaṃ kuśalānyanyāni
[402|08]
saṃvṛtijñānaṃ ślokādau bhavatvādādyam /
tattrividham /
[402|08-402|09]
kuśalākuśalāvyākṛtam /
[402|09]
anyāni nava jñānāni kuśalānyeva /
[402|10]
ādyaṃ sarvāsu bhūmiṣu /
[402|11]
kāmadhātī yāvadbhavāgre /
[402|12]
dharmākhyaṃ ṣaṭsu
[402|13]
dharmajñānaṃ caturṣu dhyāneṣvanāgamye dhyānāntare ca /
[402|14]
navasu tvanvayākhyaṃ
[402|15]
anvayajñānaṃ tāsveva ca ṣaṭsu bhūmiṣvārupyatraye ca /
[402|16]
tathaiva ṣaṭ
[402|17]
duḥkhasamudayanirodhamārgakṣayānutpādajñānānyapyetāsveva navasu bhūmiṣvabhedena /
[402|18]
bhedena punrdharmajñānasaṃgṛhītāni ṣaṭsu anvayajñāna saṃgṛhītāni navasu /
[402|19]
dhyāneṣvanyamanojñānaṃ
[403|01]
paracittajñānaṃ caturṣveva dhyāneṣu nānyatra /
[403|02]
kāmarūpāśrayaṃ ca tat /
[403|03]
kāmarūpadhātvośca tat paracittajñānaṃ saṃmukhīkriyate /
[403|04]
kāmāśrayaṃ tu dharmāruyam
[403|05]
dharmajñānaṃ tu kāmadhātvāśrayameva /
na rūpārupyadhātvoḥ saṃmukhīkriyate /
[403|06]
anyattraidhātukāśrayam
[403|07]
kiṃ punaranyat /
paracittajñānaṃ dharmajñānanirmuktam /
kṛto bhūmyaśrayanirdeśaḥ /
[403|08]
smṛtyupasthānasaṃgraho vaktavyaḥ /
so 'yamucyate /
[403|09]
smṛtyupasthānamekaṃ dhīrnirodhe
[403|10]
dhīḥ prajñā jñānamiti paryāyāḥ /
nirodhajñānamekaṃ dharmasmṛtyupasthānam /
[403|11]
paracittadhīḥ /
[403|12]
trīṇi
[403|13]
paracittajñānaṃ trīṇi vedanācittadharmasmṛtyupasthānāni /
[403|14]
catvāri śeṣāṇi
[403|15]
nirodhaparacittajñānābhyāmanyāni jñānāni catvāri smṛtyupasthānāni
[403|16]
katamasya jñānasya kati jñānānyālambanam /
[403|17]
dharmadhīgocaro nava
[403|18]
dharmajñānasya nava jñānānyālambanamanyatrānvayajñānāt /
[404|01]
nava mārgānvayadiyoḥ
[404|02]
anvayajñānasyāpi nava jñānānyālambanamanyatra dharmajñānāt /
[404|02-404|03]
mārgajñānasyāpi nava jñānānyālambanamanyatra saṃvṛtijñānāt /
[404|04]
duḥkhahetudhiyordvayam /
[404|05]
duḥkhasamudayajñānayordve saṃvṛtiparacitajñāne ālambanam /
[404|06]
caturṇāṃ daśa
[404|07]
saṃvṛtiparacittakṣayānutpādajñānānāṃ daśa jñānānyālambanam /
[404|08]
naikasya
[404|09]
ekasya nirodhajñānasya naiva jñānamālambanam /
[404|10]
yojyā dharmāḥ punardaśa
[404|11]
katame daśa /
[404|12]
traidhātu kāmalā dharmā akṛtāśca dvidhā dvidhā /
[404|13]
saṃkṛtā dharmā aṣṭadhā kriyante /
[404|13-404|14]
kāmarūpārupyāvacarānāsravāṇāṃ saṃprayuktaviprayuktabhedāt /
[404|14]
asaṃskṛtā dvidhā kriyante /
kuśalāvyākṛtabhedāt /
[404|14-404|15]
ime daśa dharmāḥ kathaṃ yojyāḥ kasya jñānasya katyālambanamiti /
[404|15-404|16]
tatra saṃvṛtijñānasya sarve daśa dharmā ālambanam /
[404|16]
dharmajñānasya pañca /
kāmāvacarānāsravā ścatvāraḥ kuśalaṃ cāsaṃskṛtam /
[404|17]
anvayajñānasya sapta /
rūpārupyāvacarānāsravāḥ ṣaṭ kuśalaṃ cāsaṃskṛtam /
[404|17-404|18]
duḥkhasamudayajñānayoḥ kāmarūpārupyāvacarāḥ ṣaṭ /
[404|18]
nirodhajñānasyaikaḥ /
[404|18-404|19]
kuśalamevāsaṃskṛtam /
[404|19]
mārgajñānasya dvāvanāsravau /
paracittajñānasya trayaḥ /
[404|19-404|20]
kāmarūpāvacarānāsravāḥ saṃprayuktāḥ /
[404|20-404|21]
kṣayānutpādajñānayoḥ nava dharmā ālambanamavyākṛtamasaṃskṛtaṃ muktvā /
[404|22]
syādekena jñānena sarvadharmān jānīyāt /
na syāt /
api tu
[405|01]
sāṃvṛtaṃ svakalāpānyadekaṃ vidyādanātmataḥ
[405|02-405|03]
saṃvṛtijñānaṃ svasmātkalāpādanyān sarvadharmānanātvato jānīyāt sarvadharmā anātmāna iti /
[405|03]
jsvabhāvastatsahabhuvaśca dharmāstasya svakalāpaḥ /
[405|03-405|04]
teṣāmagrahaṇaṃ viṣayaviṣayibhedādekālambanatvāditi /
[405|04]
saṃnikṛṣṭatvācca /
[405|04-405|05]
tacca kāmāvacaraṃ śrutacintāmayaṃ rūpāvacaraṃ śrutamayam bhāvanāmayam /
[405|05-405|06]
tasya vyavacchinnabhūmyālambanatvāt /
[405|06]
anyathā hi yugapatsarvato vairāgyaṃ syāt /
gatametat /
[405|07]
idaṃ tu vaktavyam /
kaḥ katibhirjñānaiḥ samanvāgata iti /
[405|07-405|08]
pṛthagjanastāvadekena samanvāgataḥ /
[405|08]
saṃvṛtijñānena /
vītarāgastu paracittajñānenāpi /
āryaḥ punaḥ /
[405|09]
ekajñānānvito rāgīprathame 'nāsravakṣaṇe /
[405|10]
kāmāvītarāgo duḥkhadharmajñānakṣāntavekenaiva saṃvṛtijñānena samanvāgato bhavati /
[405|11]
dvitīye tribhiḥ
[405|12]
duḥkhadharmajñāne tribhiḥ saṃvṛtijñānadharmajñānaduḥkhajñānaiḥ /
[405|13]
ūrdhvastu catuṣrvekaikavṛddhimān
[405|14]
ataḥ paraṃ caturṣu kṣaṇeṣu ekaikajñānavṛddhirasya jñātavyā /
[405|14-405|15]
duḥkhe 'nvayajñāne 'nvayajñānaṃ vardhate /
[405|15-405|16]
samudayanirodhamārgadharmajñāneṣu samudayanirodhamārgajñānāni vardhanta iti mārgadharmajñāne saptabhirjñānaiḥ samanvāgato bhavati /
[405|16-405|17]
vītarāgastu sarvatrādhikena paracittajñānena samanvāgato veditavyaḥ /
[405|18]
atha kasyāmavasthāyāṃ kati jñānāni bhavyante /
[405|19]
yathotpannāni bhāvyante kṣāntijñānāni darśane /
[405|20]
anāgatāni
[406|01-406|02]
darśanamārge yadyadevotpadyate kṣāntirjñānaṃ vā tajjātīyamanāgataṃ bhāvanāṃ gacchati tadākārā eva catvāraḥ /
[406|02-406|03]
kasmāddarśanamārge sabhāgajñānākārabhāvanaiva gotrāṇāmaporatilabdhatvāt /
[406|04]
tatraiva sāṃvṛtaṃ cānvayatraye
[406|05-406|06]
tatraiva darśanamārge saṃvṛtijñānaṃ cāpi bhāvyate triṣu duḥkhasamudayanirodhānvayajñāneṣu /
[406|06]
na dharmajñāneṣvakṛtsnasatyābhisamayāt /
[406|07]
ato 'bhisamayāntyākhyaṃ
[406|08]
ata eva tadābhisamayāntikaṃ saṃvṛtijñānamākhyāvate /
[406|08-406|09]
ekaikasatyābhisamayānte bhāvanāt /
[406|09]
kasmānna mārgānvayajñāne bhāvanāṃ gacchati /
[406|09-406|10]
mārgasatyasya pūrva laukikena mārgeṇānabhisamitatvāt akṛtsnābhisamayācca /
[406|10-406|12]
kṛtsnaṃ hi duḥkhaṃ śakyate parijñātuṃ samudayaḥ prahātuṃ nirodhaḥ sākṣātkartu na tu mārgaḥ śakyate kṛtsno bhāvayitum ityabhisamayāntābhāvānna tasminnābhisamayāntikaṃ bhāvyate /
[406|12-406|13]
samudayo 'pi na tadā sarvaḥ prahīṇo bhavatīti na syādābhisamayāntikam /
[406|13]
na /
[406|13-406|14]
tatsatyadarśanaheyaḥ sarvaḥ prahīṇno bhavati /
[406|14-406|15]
mārgastaddarśanaheyapratipakṣo na sarvaḥ śakyate bhāvayituṃ vahugotratvāt ityasti mahānviśeṣaḥ /
[406|15]
darśanamārgaparivāratvādityapare /
[406|15-406|16]
tadidaṃ sādhyatvādajñāpakam /
[406|16]
kiṃ punastadābhisamayāntikaṃ samvṛtijñānaṃ kadācitsaṃmukhīkriyate /
[406|16-406|17]
na kadācit ekāntena hi
[406|18]
tadānutpattidharmakam /
[406|19]
kathaṃ punastadbhāvitaṃ bhavati /
[406|19-406|20]
alabdhalābhāt kathamidānīṃ tatpratilabdhaṃ yadi naiva saṃmukhīkartu śakyate /
[406|20]
prāptitaḥ /
[406|20-406|21]
yasmāllabdhaṃ tasmāllabdhamityapūrvaiṣā nirdeśajātiḥ /
[406|21]
tasmānnaivaṃ bhāvanā sidhyati /
[406|21-406|22]
evaṃ tu sidhyati yad āhuḥ pūrvācāryāḥ /
[406|22]
kathaṃ ca pūrvācāryā āhuḥ /
[406|22-406|24]
lokottaramārga-sāmarthyāt saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate yad vyutthitaḥ satyālambanam viśiṣṭataraṃ laukikaṃ jñānaṃ saṃmukhīkaroti /
[406|24-407|01]
eṣa eva ca tasya lābho yat-tat-saṃmukhībhāva-samarthāśrayalābhaḥ /
[407|01]
gotre hi labdhe labdhaṃ gautrikaṃ bhavati /
eva tu necchanti vaibhāṣikāḥ /
[407|02]
katibhūmikaṃ punastatsaṃvṛtijñānaṃ bhāvyate /
darśanamārgasya
[407|03]
svadhobhūmi
[407|04]
yadbhūmiko darśanamārgo bhavati tadbhūmikam cāvarabhūmikaṃ ca saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate /
[407|05]
ānāgamyabhūmikaścedbhavati dvibhūmikaṃ bāvyate /
anāgamyabhūmikaṃ kāmāvacaraṃ ca /
[407|06]
evaṃ yāvaccaturthadhyānabhūmike darśanamārge saptabhūmikaṃ saṃvṛtijñānaṃ bhāṣyate /
[407|07]
tatra punaḥ kati smṛtyupasthānāni /
[407|08]
nirodhe 'ntyaṃ
[407|09]
nirodhe 'bhisamite yat saṃvṛtijñānaṃ tadantyaṃ smṛtyupasthānaṃ dharmasmṛtyupasthānam /
[407|09-407|10]
ekasya parisaṃkhyānātsiddhaṃ bhavati śeṣaṃ catvāri smṛtyupasthānānīti /
[407|10-407|11]
taccaitadābhisamayāntikaṃ saṃvṛtijñānaṃ
[407|12]
svasatyākāraṃ
[407|13]
yatsatyābhisamayāllabhyate tatsatyākārameva /
[407|13-407|14]
tadākāravacanādālambanasya tadeva satyamityuktaṃ bhavati /
[407|14]
darśanamārgalabhyatvācca tat /
[407|15]
yatnikam
[407|16]
prāyogikamityarthaḥ /
[407|16-407|17]
saparivāragrahaṇātkāmarūpāvacārāṇi catuṣpañcaskandhasvabhāvāni /
[407|18]
ṣoḍaśe ṣaṭ sarāgasya
[407|19]
bhāvyanta iti vartate /
[407|19-407|20]
avītarāgasya ṣoḍaśe mārgānvayajñānakṣaṇe dve jñāne pratyutpanne /
[407|20]
mārgajñānamārgānvayajñāne /
purāgatāni ṣaṭ bhāvyante /
[407|20-407|21]
dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānāni /
[408|01]
vītarāgasya sapta tu /
[408|02]
vītarāgasya paracittajñānaṃ saptamaṃ bhāvyate /
[408|03]
sarāgabhāvanā mārge tadūrdhvaṃ saptabhāvanā
[408|04-408|05]
ṣoḍaśāt kṣaṇādurdhvaṃ bhāvanāmārge yāvanna vītarāgo bhavati tāvat sarveṣu prayogāntaryavimuktiviśeṣamārgeṣu sapta jñānāni bhāvyante /
[408|05-408|06]
dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgasaṃvṛtijñānāni /
[408|06]
laukikaścet bhāvanāmārgaḥ saṃvṛtijñānaṃ pratyutpannam /
[408|07]
lokottaraścet caturṇāṃ dharmajñānānāmanyatamat /
[408|08-408|09]
saptabhūmijayā 'bhijñākopyāptyākīrṇabhāvite
ānanataryapatheṣūrdhvaṃ muktimārgāṣṭake 'pi ca
[408|10]
saptajñānāni bhāvyante iti vartate /
[408|10-408|11]
sapta bhūmayaḥ catvāri dhyānāni trayaścārupyāḥ /
[408|11-408|13]
tāsāṃ jayaḥ vairāgyaṃ tasmin saptabhūmike vairāgye pañcasu cābhijñāsu akopyaprativedhe ca vyavakīrṇabhāvite ca dhyāne śaikṣasya yāvantaḥ ānantaryamārgāsteṣvapi sarveṣu sapta jñānāni bhāvyante tānyeva /
[408|13-408|14]
laukikeścet bhāvnāmārgaḥ saṃvṛtijñānaṃ pratyutpannam /
[408|14-408|15]
lokottaraśceccaturṇāmanvajñānānāṃ dvayośca dharmajñānayoranyatamat /
[408|15]
akopyaprativedhe tu saṃvṛtijñānaṃ na bhāvyate /
[408|15-408|16]
bhavāgrāprati pakṣatvāt /
[408|16]
tatra jayajñānaṃ saptamaṃ veditavyam /
[408|16-408|17]
saptabhūmivairāgyādapi cordhvaṃbhavāgravairāgye vimuktimārgeṣvaṣṭāsu saptaiva jñānāni bhāvyante /
[408|17-408|18]
dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgaparacittajñānāni /
[408|18]
saṃvṛtijñānaṃ na bhāvyate /
bhavāgrāpratipakṣatvāt /
[408|18-408|19]
pratyutpannaṃ tu caturṇāmanvayajñānānāṃ dvayośca dharmajñānayoranyatamat /
[408|20]
śaikṣottāpanamuktau vā ṣaṭsaptajñānabhāvanā /
[408|21-408|23]
śaikṣasyendriyottāpanāyāṃ vimuktimārge sarāgasya ṣaṇṇāṃ bhāvanā dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānānāṃ vitarāgasya saptānāṃ paracittajñānaṃ prakṣipya /
[408|23]
saṃvṛtijñānasyāpyubhayoriti kecit /
tatra matavikalpajñāpanārtho vāśabdhaḥ /
[408|24]
prayogamārge tu tayoḥ saṃvṛtijñānasyāpi bhāvanā /
[409|01]
ānantaryapatha ṣaṇṇāṃ
[409|02-409|03]
vītarāgasyāvītarāgasya vā śaikṣasyendriyottāpanāyāmānantaryamārge ṣaṇṇāṃ bhāvanā pūrvavat /
[409|03]
na saṃvṛtijñānasya /
darśanamārga sādṛśyāt /
[409|04]
na paracittajñānasya /
sarvānantaryamārga pratipiddhatvāt /
kimartha pratipidhyate /
[409|04-409|05]
apratipakṣatvāt /
[409|06]
bhavāgravijaye tathā
[409|07]
bhavāgravairāgye 'pyānantaryamārgeṣu ṣaṇṇāṃ bhāvanā tathaiva /
[409|08]
navānāṃ tu kṣayajñāne
[409|09]
bhavāgravairāgye navamo vimuktimārgaḥ kṣayajñānam /
[409|09-409|10]
tatra navānāṃ jñānānāṃ bhāvanā anyatrānutpādajñānāt /
[409|11]
akopyasya daśa bhāvanā /
[409|12]
yastvakopyadharmā bhavati tasya daśānāṃ jñānānāṃ bhāvanā /
[409|12-409|13]
anutpādajñānalābhāt /
[409|14]
tatsaṃcare 'ntyamuktau ca
[409|15]
yo 'pyakopyatāṃ saṃcarati tasyāpyantye vimuktimārge daśānāṃ bhāvanā /
[409|16]
proktaśeṣe 'ṣṭabhāvanā
[409|17]
kiṃ punaḥ śeṣam /
[409|17-409|19]
kāmavairāgye navamo vimuktimārgaḥ saptabhūmivairāgyābhijñāvyavakīrṇabhāviteṣu vimuktimārgaḥ akopyaprativedho 'ṣṭau vimuktimārgāḥ sarve ca vītarāgasya prayogaviśeṣamārgāḥ /
[409|19]
teṣu sarveṣvaṣṭau jñānāni bhāvyante /
[409|20]
anāgatabhāvanayā kṣayānutpādajñāne hitvā /
śaikṣasyaivam /
[409|20-409|21]
aśaikṣasya punarabhijñādiprayogavimuktaviśeṣamārgeṣu nava jñānāni daśa vā /
[409|21-409|23]
abhijñāvyavakīrṇabhāvitānantaryavimuktimārgeṣu tvaṣṭau nava vā dvayostvabhhijñāvimuktimārgayoravyākṛtatvānna kicidanāgate bhāvyate /
[409|23-410|01]
pṛthagjanasya tu kāmatridhyānavairāgyāntyavimuktimārgeṣu dhyānabhūmikeṣu ca prayogābhijñātrayavimuktimārgāpramāṇādiguṇābhinirhāreṣu saṃvṛtijñānamanāgataṃ bhāvyate paracittajñānaṃ cānyatra nirvedhabhāgīyebhyaḥ /
[410|01]
teṣu hi paracittajñānaṃ na bhāvyate /
darśanamārgaparivāratvāt /
[410|02]
anyatrāpūrvamārgalābhe saṃvāṛtijñānamevānāgataṃ bhāvyate /
[410|03]
atha kasminmārge katibhūmikaṃ jñānaṃ bhāvyate /
[410|03-410|04]
saṃvṛtijñānaṃ tāvadyadbhūmiko mārgo yāṃ ca prathamato bhūmi labhate tadbhūmikamanāgataṃ bhāvyate /
[410|04-410|05]
anāsravaṃ tu na kevalaṃ yadbhūmiko mārgaḥ /
[410|05]
kiṃ tarhi /
[410|06]
yardvarāgyāya yallābhastatra cādhaśca bhāvyate /
[410|07-410|09]
yadbhūmivairāgyāyāpi hi dvividho 'pi mārgo bhavati prayogamārgādiḥ yāṃ ca bhūmi labhate vairāgyatastdbhūmikānyadhobhūmikāni cānāsravāṇi jñānāni bhāvanāṃ gacchanti /
[410|10]
sāsravāśca kṣayajñāne
[410|11-410|13]
kṣayajñāne tu sarvabhūmikāḥ sāsravā api guṇāḥ kṣayajñānalābhikā bhāvanāṃ gacchanti a4ubhānāpānasmṛtismṛtyupasthānāpramāṇavimokṣādayaḥ rajjucchedāducchvasantīva peḍāsādharmyeṇa /
[410|13-410|14]
svacittādhirājyaprāptasya prāptibhiḥ sarvakuśaladharmapratyudgamanādādhirājyaporaptau prābhṛtena viṣayapratyudgamanavat /
[410|15]
yat kicillabhyate tatsarva bhāvyate /
yadapūrva labhyate tat bhāvyate /
[410|16]
labdhapūrva na bhāvyate
[410|17]
yadvihīnaṃ punarlabhyate na tt bhāvyate /
bhāvitotsṛṣṭatvāt /
[410|18]
kiṃ khalu pratilambha eva bhāvanā netyucyate /
caturvidhā hi bhāvanā /
[410|19]
pratilambhabhāvanā niṣevaṇabhāvanā pratipakṣabhāvanā vinirdhāvanabhāvanā ca /
tatra
[410|20-410|21]
pratilambhaniṣevākhye śubhasaṃskṛtabhāvane /
pratipakṣavinirdhavabhāvane sāsravasya tu
[411|01]
pratilambhaniṣevaṇabhāvane kujñalasaṃskṛtānāṃ dharmāṇāmanāgatānāmekā pratyutpannānāmubhe /
[411|02]
pratipakṣavinirdhāvanabhāvane sāsravāṇāṃ dharmāṇām /
[411|02-411|03]
tadevaṃ kuśalasāsravāṇāṃ catasro bhāvanā bhavanti /
[411|03]
anāsravāṇāṃ dve kliṣṭāvyākṛtānāṃ ca /
[411|03-411|04]
bāhyābhidharmikāṇāṃ ṣaṭ bhāvnāḥ /
[411|04]
etāścatasraḥ saṃvarabhāvanā vibhāvana ca /
[411|04-411|05]
indriyāṇāṃ pūrvī kāyasyottarā /
[411|05-411|06]
"ṣaḍigānīndriyāṇi sudāntāni yāvatsubhāvitāni tathā santyasminkāye kleśā" iti vistaraḥ /
[411|06-411|07]
te tu pratipakṣanirdhāvabhāvanāntarbhūte iti kāśmīrāḥ /
[411|07-411|08]
sāmānyena sarveṣāṃ pudgalānāṃ kṣayajñāne guṇabhāvanoktā /
[411|09]
aṣṭādaśāveṇikāstu buddhadharmā balādayaḥ /
[411|10]
ye buddhasyaiva bhagavataḥ kṣayajñāne bhāvanāṃ gacchanti nānyasya /
katame 'ṣṭādaśa /
[411|11]
daśa balāni catvāri vaiśāradyāni trīṇi smṛtyupasthānāni mahākaruṇā ca /
[411|11-411|12]
asādhāraṇaṃ hyāveṇikamityucyate /
[411|12]
tatra
[411|13]
sthānāsthāne daśa jñānāni
[411|14]
sthānāsthānajñānabalaṃ daśa jñānāni /
[411|15]
aṣṭau karmaphale
[411|16]
kamavipākajñānabalamaṣṭī jñānāni /
nirodhamārgajñāne hitvā /
[411|17]
nava
[411|18]
dhyānādyakṣādhhimokṣeṣu dhātau ca
[411|19]
dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalaṃ nava jñānāni /
nirodha jñānaṃ hitvā /
[411|19-411|20]
evamindriyaparāparajñāna balaṃ nānādhimuktijñānabalaṃ nānādhātujñānabalaṃ veditavyam /
[411|21]
pratipatsu tu /
[412|01]
daśa vā
[412|02]
nava veti matavikalpā 'rtho vāśabdaḥ /
yadi saphalā pratipat gṛhyate /
[412|02-412|03]
sarvatragāminī pratipajjñānabalaṃ daśa jñānāni /
[412|03]
na cennava /
anyatra nirodhajñānāt /
[412|04]
saṃvṛtijñānaṃ dvayoḥ
[412|05]
pūrvanivāsānusmṛtijñānabalaṃ ca saṃvṛtijñānam /
[412|06]
ṣaṭ daśa vā kṣaye
[412|07]
āsravakṣayajñānabalaṃ saḍ jñānāni dharmānvayanirodhakṣayānutpādasaṃvṛtijñānāniṃ /
[412|08]
yadi nirodhajñānamevāsravakṣayajñānam /
[412|08-412|09]
atha kṣīṇasravasaṃtāne jñānamāsravakṣayajñānaṃ tato daśa jñānāni /
[412|10]
uktaḥ svabhāvo bhūmiridānīmucyate /
[412|11]
prāṅinavisacyutotpādabaladhyāneṣu
[412|12]
cyutireva cyutam /
pūrvanivāsacyutyupapatījñānaṃ balaṃ caturdhyānabhūmikam /
[412|13]
śeṣitam /
[412|14]
sarvabhūmiṣu
[412|15]
śeṣaṃ balaṃ sarvabhūmisaṃgṛhītam /
tāḥ punarekādaśa /
[412|15-412|16]
kāmadhāturanāgamya dhyānāntaraṃ dhyānārupyāśca /
[412|16]
sarvāṇi /
jambūdvīpapuruṣāśrayāṇi /
anyatra duddhānutpādāt /
[412|16-412|17]
tadetaddaśavidhaṃ jñānamanyasya balaṃ nocyate /
[412|17]
buddhasyaiva balamiti /
[412|18]
kenāsya balamavyāhatam yataḥ
[412|19]
yasmādasya sarvatra jñeye jñānabhavyāhataṃ vartate tasmādvalam /
[412|19-412|20]
aneṣāṃ tu vyāhanyate /
[412|20-413|01]
jñānaṃ vavacidicchatāmapyapravṛtteriti nārhati tadbalādhyāṃ labdhum /
[413|01-413|02]
sthaviraśāriputreṇa pravrajyāpekṣapuruṣapratyākhyānaṃ śyenopadrutasya pakṣiṇa upapattyādīparyantājñānaṃ cātrodāharaṇam /
[413|02-413|03]
evaṃ tāvadavyāhatajñānatvādbuddhānāṃ jñeyavadanantaṃ mānasaṃ balam /
[413|04]
nārāyaṇabalaṃ kāye
[413|05]
kāye punarbuddhasya nārāyaṇaṃ balaṃ varṇayati
[413|06]
saṃdhiṣvanye
[413|07]
sandhau sandhau nārāyaṇabalamityapare /
[413|07-413|08]
mānasavat kāyikamapyasyāna taṃ balamiti bhadantaḥ /
[413|08]
anyathā hyananatajñānabalasahiṣṇu naṃ syāditi /
[413|08-413|09]
nāgagrandhiśaṅkalāśaṅkusaṃdhayaśca budhapratyekabuddhacakravartinaḥ /
[413|10]
kiṃ punarnārāyaṇasya balasya pramāṇam /
[413|11]
daśādhikam /
[413|12]
hastyādisaptakabalam
[413|13]
yaddaśānāṃ prākṛtahastināṃ balaṃ tadekasya gandhahastinaḥ /
[413|13-413|14]
evaṃ mahānagnapraskandivarāṅgacānūranārāyaṇānāṃ daśottaravṛddhirvattavyā /
[413|14-413|15]
prākṛtagandhahastimahānagnapraskandināṃ daśāttaravṛddhacyārdhanārāyaṇaṃ balaṃ tat dviguṇaṃ nārāyaṇa mityapare /
[413|15-413|16]
yathā tu vahutara tathā yujyate /
[413|17]
spraṣṭavyāyatanaṃ ca tat
[413|18]
taccatatkāyikaṃ balaṃ sarvasyaiva spraṣṭavyāyatanasvabhāvaṃ mahābhūtaviśeṣa eva /
[413|19]
upādāyarūpaṃ saptabhyo 'rthāntaramityapare /
uktāni valāni /
[413|20]
vaiśāradhyaṃ caturdhā tu
[413|21]
yathāsūtram /
etāni punaścatvāri vaiśāradyāni
[414|01]
yathādyadaśame bale /
[414|02]
dvitīyasaptame caiva /
[414|03-414|04]
yathā sthānāsthānajñānabalamevaṃ samyaksaṃbuddhasya vata me sate ityetadvaiśāradyaṃ veditavyam /
[414|04]
yathāsravakṣayajñānabalamevaṃ kṣīṇāsravasya vata me sata ityetadvaiśāradyam /
[414|05-414|06]
yathā karmasvakajñānavalamevaṃ ye vā punarmayā śrāvakāṇāmantarāyikā dharmā ādhyātā ityetadvaiśāradyam /
[414|06-414|07]
yathā sarvatragāminī pratipajjñānaṃ valamevaṃ yo va punarmayā śrāvakāṇāṃ niryāṇāya mārga ādhyāta ityetadvaiśāradyaṃ veditavyam /
[414|07-414|08]
kathaṃ na jñānameva vaiśārdyam /
[414|08]
nirbhayatā hi vaiśāradyam /
[414|08-414|09]
ebhiśca nirbhayo bhavati /
[414|09]
jñānakṛtaṃ vaiśāradyaṃ yujyate /
na jñānameva /
[414|10]
trīṇi smṛtyupasthānāni parṣadbhedāt bhavanti yathāsūtram /
tattvetat
[414|11]
smṛtiprajñātmakaṃ trayam
[414|12]
smṛtisaṃprajñānasvabhāvānyetāni trīṇi smṛtyupasthānāni /
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0