Abhidharmakośabhāṣya · Part 601620
ādikarmikāvasthāyāṃ kāyādyupalakṣaṇārthaṃ smṛtyupasthānāni /
[384|18-384|19]
viśeṣādhigamena vīryasaṃbadhaṃnādūṣmagateṣu samyakpradhānāni /
[384|19-384|20]
aparihāṇīyakuśalamūlapraveśatvāt mūrdhaṣvṛddhipādāḥ /
[384|20]
apunaḥparihāṇita ādhipatyaprāptatvāt kṣāntiṣvindriyāṇi /
[384|21]
kleśānavamardanīyatvādgradharmeṣu balāni laukikānyadharmānavamardanīyatvādvā /
[384|21-384|22]
bodhyāsannatvāt bhāvanāmārge bodhyaṅgāni /
[384|22]
gamanaprabhāvitvāddarśanamārge mārgāṅgānī /
[384|23]
tasyāśugāmitvāt /
saṃkhyānupūrvīvidhānārthaṃ tu pūrva saptoktāni paścādaṣṭau /
[384|23-384|25]
tatra dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ bodhirvodhyaṅgaṃ ca samyagdṛṣṭirmārgo mārgāṅgaṃ ceti vaibhāṣikāḥ /
[384|25-384|26]
apare punarabhittvaiva kramaṃ bodhipakṣyāṇāmānupūrvī varṇayanti /
[384|26-385|02]
"ādita eva tāvadvahuvidhaviṣapavyāsekavisāriṇīnāṃ buddhīnāṃ nigrahārya smṛtyupasthānāni cetasa upanibaddhāni bhavanti yāvadeva gardhāśritānāṃ smarasaṃkalpānāṃ prativinodanāye"ti sūtre vacanāt /
[385|02-385|03]
tadvalena vīryasaṃvardhanāccaturvidhakāryasaṃpādanāya samyakcittaṃ pradadhātīti samyakpradhānāni /
[385|03-385|04]
tataḥ samādhiviśodhanādṛddhipādāḥ /
[385|04]
samādhisaṃniśrayeṇa lokottaradharmādhipatibhūtāni śraddhādīnīndriyāṇi /
[385|05]
tānyeva ca nirjitavipakṣasamudācārāṇi balāni /
darśanamārge bodhyaṅgāni /
[385|06]
prahamato dharmatattvāvalokāt ubhayormārgāṅgāni /
[385|06-385|07]
tathā hyuktam "āryāṣṭāṅge khalu mārge bhāvanāparipūri gacchati /
[385|07-385|08]
catvāri smṛtyupasthānāni bhāvanāparipūriṃ gacchanti yāvat sapta bodhyaṅgānī"ti /
[385|08-385|10]
punaścoktaṃ "yathābhūtavacanārocanamiti bhikṣavaścaturṇāmāryasatyānāmetadadhivacanaṃ yathāgatena mārgeṇa prakramaṇamiti bhikṣo āryāṣṭāṅgasya mārgasyaitadadhivacanami"ti /
[385|10-385|11]
tasmādubhayorāryāṣṭāṅgo mārga eṣṭavyaḥ /
[385|11]
siddho 'nukramaḥ /
[385|12]
idaṃ tu vaktavyam /
[385|12-385|13]
kati bodhipakṣā dharmāḥ sāsravā iti katyanāsravā iti /
[385|14]
anāsravāṇi bodhyaṅgamārgāṅgāni
[385|15]
bhāvanādarśanamārga yostadvacyavasthāpanāt /
[385|15-385|16]
laukikā api hi samyagdṛṣṭacyādayaḥ santi /
[385|16]
te tu nāryamārgaśabdaṃ labhante /
[385|17]
dvidhetare /
[385|18]
anye bodhipakṣāḥ sāsravāḥ /
kasyāṃ bhūmau kati bodhipakṣāḥ /
[385|19]
sakalāḥ prathame dhyāne
[385|20]
sarve saptatriṃśatprathame dhyāne /
[385|21]
anāgamye prītivarjitāḥ
[385|22]
kasmādanāgamye prītyabhāvaḥ /
[385|22-385|23]
sāmantakānāṃ balavāhanīyatvādadharabhūmisāśaṅkatvācca /
[386|01]
dvitīye 'nyatra saṃkalpāt
[386|02]
dvitīye dhyāne samyaksaṃkalpavarjyāḥ ṣaṭtriṃśadeva /
tatra vitarkābhāvāt /
[386|03]
dvayostaddvayavarjitāḥ /
[386|04]
tṛtīyacaturthayordhyānayoḥ prītisaṃkalpābhyāṃ varjitāḥ pañcatriṃśat /
[386|05]
dhyānāntare ca
[386|06]
tābhyāmeva dvābhyāṃ varjitāḥ pañcatriṃśadeva /
[386|07]
śīlāṅgaistābhyāṃ ca triṣvarupiṣu
[386|08]
varjitā iti vartate /
[386|08-386|09]
ārupyesu samyagvākkarmāntājīvaiḥ prītisaṃkalpābhyāṃ ca varjitā dvātriṃśat /
[386|10]
kāmadhātau bhavāgre ca bodhimārgāṅgavarjitāḥ /
[386|11]
dvārviśatirbodhipakṣyāstayoranāsravamārgābhāvāt /
[386|12]
bodhipakṣeṣu vartamānasya kasyāmavasthāyāmavetyaprasādalābho veditavyaḥ /
[386|13]
trisatyadarśane śīladharmāvetyaprasādayoḥ
[386|14]
lābho mārgābhisamaye buddhatatsaṃghayiorapi /
[386|15-386|16]
duḥkhasamudayanirodhasatyānyabhisamayan dharme cāvetyaprasādamāryakāntāni ca śīlāni pratilabhate /
[386|16-386|17]
mārgasatyamabhisamayan buddhe tasya ca śrāvakasaṃghe 'vetyaprasādaṃ pratilabhete /
[386|17-386|18]
yo hi tayoḥ prasādaḥ so 'śaikṣyeṣu buddhakarakeṣu dharmeṣu śaikṣāyāśaikṣeṣu ca saṃghakarakeṣu prasādaḥ /
[386|18]
api śabdācchīladharmāvetyaprasādau ca pratilabhate /
[386|19]
ko 'yamiha dharmo 'bhipretaḥ /
[387|01]
dharmaḥ satyatrayaṃ bodhisattvapratyekabuddhayoḥ
[387|02]
mārgaśca
[387|03]
ataścatvaryapi satyānyabhisamayato dharmāvetyaprasādalābhaḥ /
[387|03-387|04]
ta ete śraddhādhiṣṭhānabhedānnāmataścatvāro 'vetyaprasādā ucyante /
[387|05]
dravyatastu dve śraddhā śīlaṃ ca
[387|06-387|07]
buddhadharmasaṃghāvetyaprasādāḥ śraddhāsvabhāvāḥ āryakāntāni ca śīlāni śīlamiti dve dravye bhavataḥ /
[387|07]
kiṃ punarete sāsravānāsravā ekāntenāvetyaprasādāḥ /
[387|08]
nirmalā /
[387|09]
avetyaprasādā iti ko 'rthaḥ /
yathābhūtasatyānyavabudhya saṃpratyayo 'vetyaprasādaḥ /
[387|10]
yathā ca vyutthitaḥ saṃmukhīkaroti tathaiṣāmānupūrvīm /
[387|10-387|11]
kathaṃ vyutthitaḥ saṃmukhī karoti /
[387|11-387|12]
samyaksaṃbuddho vata bhagavān svākhyāto 'sya dharmavinayaḥ supratipanno 'sya śrāvakasaṃgha iti vaidyabhaiṣajyopasthāpakabhūtatvāt /
[387|12-387|13]
cittaprasādakṛtaśca śīlaprasāda ityucyate caturtha uktaḥ /
[387|13]
evaṃ prasannasyaiṣā pratipattiriti /
[387|14]
ārogyabhūtatvādvā deśika mārga sārthikayānavadvā /
[387|14-387|15]
sūtra ukta"maṣṭābhiraṅgai samanvāgataḥ śaikṣo darśabhiraṅgaiḥ samanvāgato 'śaikṣa" iti /
[387|15-387|16]
kasmācchaikṣasya samyak vimuktiḥ samyagjñānaṃ ca noktam /
[387|17]
noktā vimuktiḥ śaikṣāṅga baddhatvāt /
[387|18]
baddho hi śaikṣaḥ kleśabandhanairadyāpīti /
[387|18-387|19]
kathaṃ baddhasyaiva sato vimuktirvyavasthāpyeta /
[387|19]
na hi bandhanaikadeśānmukto mukta ityucyate /
[387|19-387|20]
binā ca vimuktacyā kathaṃ vimuktijñānam vyavasthāpyate /
[387|20-387|21]
aśaikṣastu sarvakleśabandhanātyantanirmokṣādvimuktitatpratyātmajñānābhyāṃ prabhāvita iti tasyaiva tadvacanaṃ nyāyyam /
[388|01]
keyaṃ vimuktirnāma /
[388|02]
sā punardvidhā
[388|03]
saṃskṛtā cāsaṃskṛtā ca /
tatra /
[388|04]
asaṃskṛtā kleśahānamadhimuktastu saṃskṛtā /
[388|05]
kleśaprahāṇamasaṃskṛtā vimuktiḥ /
aśaikṣādhimokṣaḥ saṃskṛtā vimuktiḥ /
[388|06]
sāṅgaḥ
[388|07]
saivāsaṃskṛtā vimuktiraśaikṣāṅgayuktā /
aṅgānāṃ saṃskṛtatvāt /
[388|08]
saiva vimuktī dve
[388|09]
saiva saṃskṛtā vimuktirdve vimuktī sūtra ukte /
[388|09-388|10]
ceto vimuktiḥ prajñāvimuktiśca /
[388|10]
vimuktiskndho 'pi sa eva draṣṭṭavyaḥ /
[388|10-388|11]
yattarhi sūtra uktaṃ "katamacca vyāgrābodhyāyanā vimuktipariśuddhipradhānam /
[388|11-388|13]
iha bhikṣavo rāgāccittaṃ viraktaṃ bhavati vimuktaṃ dveṣānmohāccittaṃ viraktaṃ bhavati vimuktamityaparipūrṇasya vā vimuktiskandhasya paripūraye paripūrṇasya cānugrahāya cchandovīryami"ti vistaraḥ /
[388|14]
tasmānādhimokṣa eva vimuktiḥ /
kiṃ tarhi /
[388|14-388|15]
tattvajñānāpanīteṣu rāgādiṣu cetaso vaimalyaṃ vimuktirityapare /
[388|15]
uktā vimuktiḥ /
[388|16]
samyagjñānaṃ tu samyagdṛṣṭiḥ /
vyatiriktaṃ katamat /
[388|17]
jñānaṃ bodhiryathoditā
[388|18]
yaiva hi pūrvaṃ bodhiruktā saiveha samyagjñānaṃ veditavyam /
[388|18-388|19]
yaduta kṣayajñānamanutpādajñānaṃ ca /
[388|20]
katamat punaścittaṃ vimucyate kimatītamanāgataṃ pratyutpannam /
[388|21-438|821]
vimucyate jāyamānasaśaikṣaṃ cittamāvṛteḥ /
[389|01]
"anāgataṃ cittamutpadyamānaṃ visucyate aśaikṣamāvaraṇebhya" iti śāstrapāṭhaḥ /
[389|02]
kiṃ punastasyāvaraṇam /
kleśaprāptistadutpattivivandhatvāt /
[389|02-389|03]
vajropame hi samādho sa ca prahīyate /
[389|03]
taccotpadyamānamaśaikṣaṃ cittaṃ vimucyate /
sā ca prahīṇā bhavati /
[389|04]
tacāśaikṣaṃ cittamutpannaṃ vimuktaṃ ca /
yattarhi notpadyamānaṃ laukikaṃ ca /
[389|04-389|05]
tadapi vimucyate /
[389|05]
yattu niyatamutpattau tadevoktam /
[389|05-389|06]
laukikaṃ kuto vimucyate /
[389|06]
tata evotpattyāvaraṇāt /
[389|06-389|07]
nanu cāmuktasyāpi śaikṣasya laukikamutpadyate na tattādṛśam /
[389|07]
kīdṛśaṃ tat /
kleśaprāptisahitam /
[389|07-389|08]
kimavastho mārgastadutpattyāvaraṇaṃ prajahāti /
[389|09]
nirudhyamāno mārgastu prajahāti tadāvṛtim
[389|10]
vartamāna ityarthaḥ /
[389|11-389|12]
yā cāsaṃskṛtā vimuktiruktā ye ca trayodhātava ucyante prahāṇadhāturviṃrāgadhātunirodhadhāturiti /
[389|12]
ka eṣāṃ viśeṣaḥ /
[389|13]
asaṃskṛtaiva dhātvākhyā
[389|14]
saivāsaṃskṛtā vimuktistrayo dhātavaḥ /
tatra punaḥ
[389|15]
virāgo rāgasaṃkṣayaḥ /
[389|16]
rāgasya prahāṇaṃ virāgadhātuḥ /
[389|17]
prahāṇadhāturanyeṣāṃ /
[389|18]
saṃkṣaya iti vartate /
rāgādanyeṣāṃ kleśānāṃ prahāṇaṃ prahāṇadhātuḥ /
[389|19]
nirodhākhyastu vastunaḥ
[389|20]
saṃkṣaya ityevānuvartate /
kleśanirmuktasya vastunaḥ prahāṇaṃ nirodhadhātuḥ /
[389|21]
yena vastu nirvidyate virajyate 'pi tena vastunā /
catuṣkoṭikam /
kathaṃ kṛtvā /
[390|01]
nirvidyate duḥkhahetukṣāntijñānaiḥ
[390|02]
duḥkhe samudayakṣāntijñānaireva nirvidyate nānyaiḥ /
[390|03]
virajyate /
[390|04]
sarvairjahāti yaiḥ
[390|05]
sarvairapi duḥkhasamudayanirodhamārga kṣāntijñānairvirajyate /
[390|05-390|06]
yaiḥ kleśān prajahāti /
[390|07]
evaṃ catuṣkoṭikasaṃbhavaḥ
[390|08]
evaṃ catuṣkotikaṃ sidhyati /
nirvidyata eva duḥkhasamudayakṣāntijñānaiḥ /
[390|09]
kleśān prajahat nirvedavastvālambanatvāt /
[390|09-390|10]
virajyata eva nirodhamārgakṣāntijñānaiḥ kleśān prajahat /
[390|10]
prāmodyavastvālambanatvāt /
[390|10-390|11]
ubhayaṃ pūrvaiḥ kleśān prajahat /
[390|11]
nobhayamuttaraiḥ kleśānaprajahaditi /
[390|11-390|12]
tatra vītarāgaḥ satyāni paśyandharmajñānakṣāntibhiḥ kleśānna prajahāti /
[390|12-390|13]
jñānaistu prayogavimuktiviśeṣamārgasaṃgṛhītairna prajahātīti /
=====================================================================
[390|14-390|15]
abhidharmakośabhāṣye mārgapudgalanirdeśo nāma ṣaṣṭhaṃ kośasthānaṃ samāptamiti
[390|16]
//śrī lāmāvākasya yadatra puṇyam //
saptamaṃ kośasthānam
=====================================================================
namo buddhāya
=====================================================================
[391|02]
kṣāntayaścocyante jñānāni ca samyagdṛṣṭiḥ samyagjñānaṃ ca /
[391|03]
kiṃ punaḥ kṣāntayo na jñānaṃ samyagjñānaṃ ca na dṛṣṭiḥ /
[391|04]
nāmalā kṣāntayo jñānaṃ
[391|05]
tatpraheyasya vicikitsā 'nuśayasyāgrahīṇatvāt /
[391|05-391|06]
dṛṣṭayastu tā santiraṇātmakattvāt yathā ca kṣāntayo dṛṣṭirna jñānamevaṃ punaḥ
[391|07]
kṣayānutpādadhīrna dak /
[391|08]
kṣayānamanutpādajñānaṃ ca na dṛṣṭirasantīraṇāparimārgaṇāśayatvāt /
[391|09]
tadnyobhayathāryā dhīḥ
[391|10]
kṣāntikṣayānutpādajñānebhyo 'nyā 'nāsravā prajñā dṛṣṭiḥ jñānaṃ ca /
[391|11]
anyā jñānaṃ
[391|12]
laukikī prajñā sarvaiva jñānam /
[391|13]
dṛśaśca ṣaṭ
[391|14]
pañca dṛṣṭayo laukikī ca samyagdṛṣṭiḥ /
[391|14-391|15]
eṣā ṣaḍvidhā laukikī prajñādṛṣṭiḥ anyā na dṛṣṭiḥ /
[391|15]
jñānaṃ tveṣā cānyā ca /
kiyatā sarvajñānasaṃgrahaḥ /
daśabhirjñānaiḥ /
[591|16]39116]
samāsena tu
[391|17]
sāsravānāsravaṃ jñānaṃ
[391|18]
tayoḥ punaḥ
[391|19]
ādyaṃ saṃvṛtijñāpakam /
[392|01]
yatsāsravaṃ tatsaṃvṛtijñānam /
prāyeṇa ghaṭapaṭastrīpuruṣādisaṃvṛtigrahāt /
[392|01-392|02]
ajñānasaṃvṛtatvāt ityapare /
[392|03]
anāsravaṃ dvidhā dharmajñānamanvayameva ca
[392|04]
anāsrvaṃ jñānaṃ dvidhā bhidyate /
dharmajñānamanvayajñānaṃ ca /
[392|04-392|05]
evagete dve jñāne trīṇi bhavanti /
[392|05]
saṃvṛtijñānaṃ dharmajñānaṃ ca /
tatra
[392|06]
sāṃvṛtaṃ sarvaviṣayaṃ
[392|07]
saṃvṛtijñānasya sarvadharmāḥ saṣkṛtāsaṃskṛtā ālambanaṃ saṃbhavataḥ /
[392|08]
kāmaduḥkhadigocaram /
[392|09]
dharmakhyam
[392|10]
dharmajñānasya kāmāvacaraṃ dukhaṃ tatsamudayanirodhapratipakṣāścālambanam /
[392|11]
anvayajñānaṃ tūrdhvaduḥkhādigocaram
[392|12]
anvayajñānasya rūpārupyāvacaraṃ duḥkhaṃ tatsamudayanirodhapratipakṣāścālambanam /
[392|13]
te eva satyabhedena catvāri
[392|14]
te eva dharmajñānānvayajñāne satyabhedena punaścatvāri jñānāni bhavanti /
[392|14-392|15]
duḥkhasamudayanirodhamārgajñānāni /
[392|15]
tadālambanatvāt /
[392|16]
ete caturvidhe /
[392|17]
anutpādakṣayajñāne
[392|18-392|19]
ete eva dharmajñānānvayajñāne caturvidhe adṛṣṭisvabhāve kṣayajñānamanutpādajñānaṃ cocyate /
[392|20]
te punaḥ prathamodite
[393|01]
duḥkhahetvanvayajñāne
[393|02-393|03]
prathamotpanne tu kṣayajñānānutpādajñāne duḥkhasamudayānvayajñāne duḥkhasamudayākārairbhāvāgrikaskandhālambanatvāt /
[393|03]
kim khalu vajropamo 'pi tābhyāmekālamvano 'sti /
[393|04]
yadi duḥkhasamudayālamvano bhavati /
atha nirodhamārgālambano naikālambanaḥ /
[393|05]
caturbhyaḥ paracittavit /
[393|06]
vettīti vit jñānam /
paracittajñānaṃ caturbhyo jñānebhyo draṣṭavyam /
[393|06-393|07]
dharmānvayajñānamārgaḥ saṃvṛtijñānebhyaḥ /
[393|07]
tasya punarayaṃ niyamaḥ
[393|08]
bhūmyakṣapudgalotkrāntam naṣṭājātaṃ na veti tat
[393|09]
bhūmyatikrāntaṃ na jānātīti /
[393|09-393|10]
adharadhyānabhūmikenottaradhyānabhūmikamindriyātikrāntaṃ na jānāti /
[393|10-393|11]
śraddhādhimuktasamayamuktamārgeṇa dṛṣṭiprāptāsamayavimuktārga pudgalotkrāntaṃ na jānāti /
[393|11-393|12]
anāgāmyahañcchāvaka pratyekabuddhabuddhamārggaṇāmadhareṇottaraṃ naṣṭājātaṃ na jānāti /
[393|12-393|13]
atītānāgataṃ vartamānapara cittacaittaviṣayatvāt /
[393|13]
kiṃ ca bhūyaḥ
[393|14]
ta dharmānvayadhīpakṣyamanyo 'nyaṃ
[393|15]
dharmajñānapakṣyaṃ paracittajñānamanvayajñānapakṣyaṃ cittaṃ na jānāti /
[393|15-393|16]
anvayajñānapakṣyaṃ ca dharmajñānapakṣyaṃ na jānāti /
[393|16]
kāmadhāturdhvadhātupratikṣālambanatvāttayoḥ /
[393|16-393|17]
darśanamārge paracittajñānaṃ nāsti /
[393|17]
tadālambanaṃ tvasti /
[393|17-393|18]
tatra paracittajñānena darjñanamārga jñātukāmaḥ prayogaṃ kṛtvā prathamau
[393|19-393|20]
darśanakṣaṇau /
śrāvako vetti khaṅgastrīn sarvānbuddho 'prayogataḥ
[393|21]
śrāvako darśanamārgāt paracittajñānena dvau kṣaṇau jānāti /
[393|21-393|22]
duḥkhe dharmajñānakṣāntiṃ dharmajñānaṃ ca /
[393|22]
anvayajñānapakṣālambanasyānyaprayogasādhyatvāt /
[393|22-394|01]
yāvacca sa tatra prayogamāra mate tāvadayaṃ ṣoḍaśacittamanuprāpto bhavatītyantarā na jānāti /
[394|01-394|02]
pratyekabuddhastrīn kṣaṇān /
[394|02]
prathamau ca dvāvaṣṭamaṃ ca samudayānvayajñānaṃ mṛduprayogatvāt /
[394|03]
prathamadvitīyapañcadaśānityapare /
[394|03-394|04]
buddhastu sarvāneva darśanamārgakṣaṇānaprayogeṇa jānāti /
[394|05]
atha kṣayajñānānutpādajñānayoḥ ko viśeṣaḥ /
[394|06-394|07]
kṣayajñānaṃ hi satyeṣu parijñātādiniścayaḥ /
na parijñeyamityādiranutpādamatirmatā
[394|08]
kṣayajñānaṃ katamat /
duḥkhaṃ me parijñātamiti jānāti /
[394|08-394|09]
samudayaḥ prahīṇo nirodhaḥ sākṣātakṛto mārgo bhāvita iti jānāti /
[394|09-394|10]
tadupādāya yat jñānaṃ darśanaṃ vidyā buddhirbodhiḥ prajñā āloko 'bhisamayamidamucyate kṣayajñānam /
[394|10-394|11]
anutpādajñānaṃ katamat /
[394|11-394|12]
duḥkhaṃ me parijñātaṃ na pounaḥ parijñeyamiti jānāti yāvat mārgo bhāvito na punarbhāvayitavya iti /
[394|12]
tadupādāye"ti vistareṇoktaṃ śāstre /
[394|12-394|13]
kathamanāsraveṇa jñānenaivaṃ jānāti /
[394|13]
tatpṛṣṭhalabdhena vyutthita evaṃ jānāti /
[394|13-394|14]
atastadviśeṣeṇa tayorviśeṣaḥ /
[394|14]
śāstre jñāpiota iti kāśmīrāḥ /
[394|14-394|15]
anāsraveṇāpyevaṃ jānātītyapare darśanavacanaṃ tu bhāṣyākṣepāt /
[394|15]
jpratyakṣavṛttitvādvā /
[394|15-394|16]
ata evoktaṃ "yāvat jñānaṃ darśanamapi tadi"ti /
[394|16-394|18]
ityetāni daśa jñānāni bhavanti yaduta dharmajñānamanvayajñānaṃ saṃvṛtijñānaṃ duḥkhajñānaṃ samudayañṇyānaṃ nirodhajñānaṃ mārgajñānaṃ paracittajñānaṃ kṣayajñānamanutpādajñānaṃ ca /
[394|18-394|19]
tatra saṃvṛtijñānamekaṃ jñānamekasya ca bhāgaḥ /
[394|19]
dharmajñānamekaṃ jñānaṃ saptānāṃ ca bhāgaḥ /
[394|19-394|20]
duḥkhasamudayanirodhamārga kṣayānutpādaparacittajñānānām /
[394|20]
evamanvayajñānam /
[394|20-394|21]
duḥkhajñānamekaṃ jñānaṃ caturṇā ca bhāgaḥ /
[394|21]
dharmānvayakṣayānutpādajñānānām /
evaṃ samudayanirodhajñāne caturṇāṃ bhāgaḥ /
[394|22]
mārgajñānamekaṃ jñānaṃ pañcānāṃ ca bhāgaḥ /
caturṇāmanantaroktānāṃ paracittasya ca /
[394|23]
paracittajñanamekaṃ jñānaṃ caturṇāṃ ca bhāgaḥ /
dharmānvayamārga saṃvṛtijñānānām /
[394|24]
kṣayajñānamekaṃ jñānaṃ ṣaṇṇāṃ ca bhāgaḥ /
dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānānām /
[394|25]
evamanutpādajñānam /
[394|16-394|26]
kasmāt punaretāni vīṇi santi daśa vyavasthāpyante /
[395|01-395|02]
svabhāvapratipakṣānyāmākārākāragocarāt /
prayogakṛtakṛtyatvahetūpacayoto daśa
[395|03]
saptabhiḥ kila kāraṇairdaśa jñānāni vyavasthāpyante /
[395|03-395|04]
svabhāvataḥ saṃvṛtijñānamaparamārthajñānatvāt /
[395|04]
pratipakṣato dharmānvayajñāne /
kāmathāturdhvadhātupratipakṣatvāt /
[395|05]
ākārato duḥkhasamudayajñāne /
ālambanābhedāt /
[395|05-395|06]
ākārālambanato nirodhamārgajñāne /
[395|06]
ākārālambanabhedāt /
prayogataḥ paracittajñānam /
na hi tena caittā na jñāyate /
[395|07]
cittajñānārthe tu prayuktasyābhiniṣpatteḥ paracittajñānamuktam /
[395|07-395|08]
kṛtakṛtyataḥ kṣayajñānaṃ kṛtakṛtyasaṃtānotpatteḥ /
[395|08-395|09]
prathamataḥ hetūpacayato 'nutpādajñānaṃ sarvānāsravahetukatvāditi /
[395|10]
sakalasya sakalapratipakṣatvāt kāmadhātupratīpakṣo dharmajñānamityuktam /
[395|11]
api tu
[395|12]
dharmajñānanirodhe yanmārge vā bhāvanāpathe /
[395|13]
tridhātupratipakṣastat
[395|14]
nirodhamārgajñāne bhāvanāmārgasaṃgṛhīte tridhātupratipakṣaḥ /
[395|15]
kāmadhātostu nānvayam
[395|16]
anvayajñānam tu sarvathā nāsti kāmadhātuporatipakṣaḥ
[395|17]
eṣāṃ daśānāṃ jñānānāṃ
[395|18]
dharmajñānānvayajñānaṃ ṣoḍḍaśākāram
[395|19]
tān purastādupadekṣyāmaḥ /
[395|20]
anyathā /
[395|21]
tathā ca sāṃvṛtaṃ
[395|22]
saṃvṛtijñānaṃ ṣoḍaśākāramanyathākāraṃ ca sarvadharmāṇāṃ svasāmānyalakṣaṇādigrahaṇāt /
[395|23]
svaiḥ svaiḥ satyākāraiścatuṣṭayam
[396|01-396|02]
duḥkhasamudayanirodhamārga jñānāni svaiḥ svaiḥ satyākāraiḥ pravartanta ityekaikaṃ caturākāraṃ bhavanti /
[396|03]
tathā paramatojñānaṃ nirmalaṃ
[396|04]
anāsravaṃ paracittajñānaṃ tatheva /
svasatyākāratvāccuturākāraṃ mārgajñānatvāt /
[396|05]
samalaṃ punaḥ /
[396|06]
śeyasvalakṣaṇākāraṃ
[396|07]
sāsravaṃ paracittajñānaṃ jñeyānāṃ cittacaittānāṃ yat svalakṣaṇam tadākārayati /
[396|08]
svalakṣaṇagrāhakatvāt /
labhayamapi tu
[396|09]
ekaikadravyagocaram
[396|10-396|11]
yadā cittaṃ gṛhlāti na tadā cittānāṃ yadā vedanāṃ na tadā saṃjñāmityevamādi /
[396|11-396|12]
yattarhi bhagavatīktam "sarāgaṃ cittaṃ sarāgaṃ cittamiti yathābhūtaṃ prajānātī"tyevamādi /
[396|12]
na tayordugapadgrahaṇam /
vastramalāyugāpadgrahaṇavat /
[396|12-396|13]
sarāgaṃ cittamiti dvidhā sarāgatā /
[396|13]
saṃsṛṣṭasarāgatā saṃyoiga sarāgatā ca /
[396|13-396|14]
tatra sarāgaṃ saṃprayuktaṃ cittaṃ dvābhyāṃ sarāgaṃ tato 'nyatsāsravaṃ saṃyogasarāgatayā sarāgam /
[396|14-396|15]
atra tu sūtre rāgasaṃprayuktaṃ sarāgaṃ rāgapratipakṣī vigatarāgamityeke /
[396|15-396|16]
yadi hi rāgeṇāsaṃprayuktaṃ vigatarāgaṃ syādanyakleśasamprayuktamapi syāt /
[396|16-396|17]
evaṃ tarhi tadapratipakṣaḥ sāsravaṃ cittamakliṣṭaṃ naiva sarāgaṃ na vigatarāgaṃ syādityevamādi /
[396|17-396|18]
tasmādrāgasaṃprayuktatayā 'pi sarāgaṃ cittamatreṣṭavyamityapare /
[396|18-396|19]
evaṃ yāvatsamohaṃ vigatamohaṃ ca veditavyam /
[396|19]
saṃkṣiptaṃ kuśalamālambanābhisaṃkṣepāt /
[396|19-396|20]
vikṣiptaṃ kliṣṭaṃ vikṣepasaṃprayogāt /
[396|20]
saṃkṣiptaṃ middhasaṃprayuktaṃ vikṣiptamanyata kliṣṭamiti pāścāttyāḥ /
[396|21]
tadetanna varṇayanti /
tadeva hi cittaṃ saṃkṣiptavikṣiptaṃ syāt kliṣṭamiddhasaṃprayīgāt /
[396|22]
śāstravirodhaśca syāt /
"saṃkṣiptaṃ cittaṃ yathābhūtaṃ prajānāti /
[396|22-396|23]
tajjñānaṃ catvāri jñānāni dharmajñānamanvayajñānaṃ saṃvṛtijñānaṃ mārgajñānami"ti /
[396|24]
līnaṃ cittaṃ kliṣṭaṃ kauśīdyasaṃprayogāt /
pragṛhītaṃ kuśalaṃ vīryasaṃprayogāt /
[396|24-396|25]
parītāṃ kliṣṭaṃ vyavadānaparīttairniṣevitatvāt /
[396|25]
mahadgataṃ kuśalaṃ tadviparyayāt /
[396|25-397|01]
mūlamūlyaparivārānuparivartakavalālpavahutvācca /
[397|01-397|02]
kliṣṭacittaṃ dvābhyāmakuśalamūlābhyāṃ samulam /
[397|02]
kuśalaṃ tribhiḥ kuśalamūlaiḥ /
kliṣṭamalpamūlyamayatna-sādhyatvāt /
[397|03]
kuśalaṃ bhumūlyaṃ vahābhisaṃskārasādhyatvāt /
[397|03-397|04]
kliṣṭaṃ tajjātīyānāgatabhāvanā 'bhāvānna mahāparivāraṃ tribhiśca skandhaiḥ sānuparivartam /
[397|04-397|05]
kuśalaṃ tu mahāparivāraṃ caturbhiśca skandhaiḥ sānuparivartam /
[397|05-397|06]
alpabalaṃ khalvapi kliṣṭaṃ bahubalaṃ kuśalam /
[397|06]
ekayā hi duḥkhe dharmajñānakṣāntyā daśānuśayātyantasamudghātaḥ kriyate /
[397|07]
tasmādapi kliṣṭam parīttaṃ kuśalaṃ mahadgatam /
uddhataṃ kliṣṭamauddhatyasaṃprayogāt /
[397|08]
anuddhataṃ kukśalaṃ tatpratipakṣatvāt /
evamabyupaśāntṃ vyupaśāntaṃ ca /
[397|08-397|09]
asamāhitaṃ kliṣṭaṃ vikṣepasaṃprayogāt /
[397|09]
samāhitaṃ kuśalaṃ tatpratipakṣatvāt /
[397|09-397|10]
abhāvitaṃ kliṣṭaṃ pratilambhatiṣevaṇabhāvanābhyāmabhāvitatvāt /
[397|10-397|11]
bhāvitaṃ kuśalaṃ tābhyāṃ bhāvitatvāt vimuktaṃ kliṣṭaṃ svabhāvasaṃtānavimuktibhyāmavimuktatvāt /
[397|12]
vimuktaṃ kuśalaṃ tābhayaṃ vimuktatvāditi vaibhāṣikāḥ /
evaṃ tu sūtraṃ nānulomitaṃ bhavati /
[397|13]
eṣāṃ ca padānāṃ nārthaviśeṣa ukto bhavati /
[397|13-397|14]
sūtra uktaṃ "kathaṃ cittamadhyātmaṃ saṃkṣiptaṃ bhavati /
[397|14-397|15]
yaccittam styānamiddhasahagatamadhyātmaṃ saṃnirodhasahagataṃ no tu vipaśyanayā samanvāgatam /
[397|15-397|16]
kathaṃ vahirvikṣiptaṃ bhavati /
[397|16]
yaccittaṃ pañcasu kāmaguṇeṣvanuvikṣiptaṃ bhavatyanuvisṛtami"ti /
[397|16-397|17]
nanu coktaṃ tadeva cittaṃ saṃkṣiptaṃ syādvikṣiptaṃ ceti /
[397|17-397|18]
uktamidamayuktaṃ tūktaṃ viddhasahagatasya kliṣṭasya vikṣiptatvāpratijñānāt /
[397|18]
nanu coktaṃ śāstravirodhaḥ syāditi /
[397|18-397|19]
varaṃ śāstravirodho na sūtravirīdhaḥ /
[397|19]
kathameṣāṃ padānāṃ nārthaviśeṣa ukto bhavati /
[397|20-397|21]
vikṣiptalilinoddhatāvyupaśāntāsamāhitābhāvitāvimuktānāṃ cittānāmabhinnalakṣaṇavacanāt saṃkṣiptapragṛhītādīnāṃ ca /
[397|21]
na vai noktaḥ padānāmarthaviśeṣo bhavati /
[397|21-397|22]
kliṣṭasāmānye 'pi taddoṣasaṃdarśanāt /
[397|22-397|23]
ityapyetat kliṣṭaṃ cittaṃ vikṣiptaṃ līnamiti vistaraḥ /
[397|23-397|24]
evaṃ kuśalasyāpi guṇaviśeṣasaṃdarśanādukta evarthaviśeṣo bhavati /
[397|24]
sūtravirodhasyāparihārānnaiṣa eṣāṃ padānāmarthaḥ /
[397|24-397|25]
yadi ca sūtre tadeva līnaṃ cittaṃ tadevoddhatamityabhipretaṃ syāt idaṃ noktaṃ syāt /
[397|25-397|27]
"yasminsamaye līnaṃ cittaṃ bhavati layābhirśaṅka vā akālastasminsamaye prasrabdhisamādhyupekṣāsaṃvodhyaṅgānāṃ bhāvanāyāḥ /
[397|27-397|28]
yasminsagaye uddhātaṃ cittaṃ bhavati auddhatyābhiśaṅki vā akālastasminsamaye dharmavicayavīryaprītisaṃvodhyaṅgānāṃ bhāvanāyā" iti /
[397|28-398|01]
kiṃ punarvodhyaṅgānāṃ vyagrā bhāvanā /
[398|01]
manasikaraṇaṃ teṣāṃ bhāvaneṣṭā na saṃmukhībhāva ityadoṣa eṣaḥ /
[398|01-398|02]
kauśīdyādhikamatra cittaṃ līnamityuktam /
[398|02]
auddhatyādhikaṃ coddhatamityavirodhaḥ /
[398|02-398|03]
tayostu sahabhāvāttadeva cittaṃ līnaṃ tadevoddhatamiti brūmaḥ /
[398|03]
nābhiprayikaṃ vacanaṃ vāryate /
[398|03-398|04]
sūtre tu nāyamabhiprāya iti brūmaḥ /
[398|04]
yattūktaṃ "sarvameva rāgasaṃprayuktaṃ cittaṃ sarāgami"ti /
[398|05]
katamaccittaṃ rāgasaṃprayuktam /
rāgaprāptisahitaṃ cet /
[398|05-398|06]
asāsravamiti sarāgaṃ prāpnoti śaikṣacittam /
[398|06]
rāgālambanaṃ cet /
arhato 'pi sāsravaṃ cittaṃ sarāgamiti gṛhlīyāt /
[398|07]
rāgālambanatvāt
kathaṃ vā tatsāsravam /
[398|07-398|08]
sāmānya kleśālambanatvāditi cet /
[398|08]
evamapi samohaṃ gṛhlīyānmohālambanatvāt /
[398|08-398|09]
na ca paracittajñānaṃ prāptyālambanaṃ nāpi taccittālambanaṃ rāgālambanam /
[398|09-398|10]
tasmānna rāgasaṃprayogātsarāgaṃ cittamatreṣṭam /
[398|10]
kiṃ tarhi /
[398|10-398|11]
rāgasaṃprayuktaṃ cittaṃ sarāgamasaṃprayuktaṃ vigatarāgamiti sūtrābhigrāyo dṛśyate /
[398|11-398|12]
yat tūktaṃ "vigatarāgamasya taccittaṃ bhavati vigatadveṣaṃ vigatamohamanāvarttikadharmi kāmabhave rūpabhave ārupyabhave" iti /
[398|13]
tatra tatpraptivigamaṃ saṃdhāyoktam /
[398|13-398|14]
nanu coktam anyakleśasaṃprayuktamapi cittaṃ rāgaviprayuktatvādvigatarāgaṃ syādi"ti /
[398|14]
etenābhisaṃdhinā na doṣaḥ /
[398|14-398|15]
na tu tadvigatarāgamiti kṛtvā gṛhyate /
[398|15]
kiṃ tarhi /
sadveṣaṃ samohamityevamādi /
[398|15-398|16]
alaṃ prasaṅgena siddhānto varṇyatām /
[398|17]
kiṃ paracittajñānaṃ paracittasyākāramālambanaṃ vā gṛhlāti /
[398|17-398|19]
na gṛhlāti ākāralambananirapekṣaṃṃ hi tadraktamidaṃ cittamiti jānāti natvamuṣmin rupe raktamiti jānāti /
[398|19-398|20]
anyathā hi tadrūpālambanamapi syāt tadālambanaṃ ca paracittaṃ gṛhlataḥ svabhāvagrahaṇaṃ prāpnuyāt /
[398|20-398|22]
sarvaṃ ca paracittajñānaṃ dravyasvalakṣaṇacittacaittapratyutpannaparasaṃtatikāmarūpapratisaṃyuktāpratisaṃyuktaviṣayaṃ darśanamārgapratiṣiddhaṃ bhāvanāmārga upalabhyate /
[398|22-398|23]
śūnyatā 'nimittasamādhi viprayuktaṃ kṣayānutpādajñānāsaṃgṛhītamānantaryamārga pratiṣiddhaṃ ca vedittavyam /
[398|23]
uktaṃ paracittajñānam /
[399|01]
śeṣe caturdaśākāre śūnyānātmavivarjite /
[399|02]
kṣayānutpādajñāne śeṣe te caturdaśākāre śūnyānātmakārau varjayitvā /
[399|02-399|04]
pāramārthikayorapi saṃvṛtibhajanāt śīṇā me jātirnāparamasmādbhavaṃ prajānāmīti tadvalānuvyavahārataḥ /
[399|05]
kimanāsravaḥ svalakṣaṇākāro 'styatha na /
kāśmīrāṇāṃ tāvat
[399|06]
nāmalaḥ ṣoḍaśabhyo 'nya ākāraḥ
[399|07]
nāstyanāsravākāraḥ ṣoḍaśākāranirmuktaḥ /
[399|08]
anye 'sti śāstrataḥ
[399|09]
śranye punarastītyāhurvahirdeśakāḥ /
kathaṃ gamyate /
śāstrataḥ iti /
[399|09-399|10]
śāstre hyevamāha /
[399|10]
"syādapratisaṃyuktena cittena kāmapratisaṃyuktāndharmānvijānīyāt /
[399|11]
anityato duḥkhataḥ śūnyato 'nātmataḥ hetutaḥ samudayataḥ prabhavataḥ pratyayataḥ /
[399|11-399|12]
astyetasthānamastyetadvastviti /
[399|12]
yogavihitatī vijānoyādi"ti /
[399|12-399|14]
nāsyāyamartho yadastyetatsthānamastyetadvastvityevaṃ vijānīyāditi api tvastyetat sthānamastyetadvastu yadanityādito vijānīyāditi cet /
[399|14]
na/
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0