અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 6180

"ન કાયસ્યાધરં શ્રોત્રમૂર્ધ્વં શબ્દો ન ચ શ્રુતેઃ ।
વિજ્ઞાનં ચાસ્ય શબ્દસ્તુ કાયસ્યોભે ચ સર્વતઃ ॥"ઇતિ
[036।07]
વિસ્તરેણ યોજ્યમ્ ।
[036।08]
ત્રયાણાં તુ સર્વમેવ સ્વભૂમિકમ્ ।
[036।09]
ઘ્રાણજિહ્વાકાયધાતૂનાં કાયવિષયવિજ્ઞાનાનિ સ્વભૂમિકાન્યેવ ।
[036।09-036।10]
ઇત્યુત્સર્ગવિશેષેણ કૃત્વા પુનર્વિશેષણાર્થમપવાદ આરભ્યતે ।
[036।11]
કાયવિજ્ઞાનમધરસ્વભૂમિ
[036।12]
કાયઃ કાયધાતુઃ સ્પ્રષ્ટવ્યં ચ સ્વભૂમિકાન્યેવ નિત્યં ભવન્તિ ।
[036।12-036।13]
કાયવિજ્ઞાનં તુ કેષાઞ્ચિત્ સ્વભૂમિકં યથાકામધાતુપ્રથમધ્યાનોપપન્નાં ।
[036।13-036।14]
કેષાઞ્ચિદધરભૂમિકં યથા દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નાનામિતિ ।
[036।15]
અનિયતં મનઃ
[036।16-036।17]
કદાચિત્ કાયમનોવિજ્ઞાનધર્મૈઃ સમાનભૂમિકં મનો ભવતિ કદાચિદૂર્ધ્વાધોભૂમિકમ્ ।
[036।17-036।19]
પઞ્ચભૂમિકે ઽપિ હિ કાયે સર્વભૂમિકાનિ મન આદીનિ ભવન્તિ સમાપત્ત્યુપપત્તિકાલે યથાયોગમિતિ વિસ્તરેણ સમાપત્તિનિર્દેશે કોશસ્થાન એતદાખ્યાયિષ્યતે ।
[036।19-036।20]
અતિહહુગ્રન્થભારપરિહારાર્થં તુ નેદાનીં પુનરાખ્યાયતે ।
[036।20]
અલ્પં ચ પ્રયોજનં મહાંશ્ચ શ્રમ ઇતિ સમાપ્ત આનુષઙ્ગિકઃ પ્રસઙ્ગઃ ।
[036।21]
ઇદમિદાનીં વિચાર્યતે ।
[036।21-036।22]
અષ્ટાદશાનાં ચ્દાતૂનાં ષણ્ણાં ચ વિજ્ઞાનાનાં કઃ કેન વિજ્ઞેયઃ ।
[036।22]
આહ ।
[036।23]
પઞ્ચ બાહ્યા દ્વિવિજ્ઞેયાઃ
[036।24-036।25]
રૂપશબગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધાતવો યથાસંખ્યં ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયવિજ્ઞાનૈરનુભૂતા મનોવિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાયન્તે ।
[036।25]
એવમેતે પ્રત્યેકં દ્વાભ્યાં વિજ્ઞાનાભ્યાં વિજ્ઞેયા ભવન્તિ ।

[036।26-036।27]
શેષાસ્ત્રયોદશ ધાતવઃ પઞ્ચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનામવિષયત્વાદેકેન મનોવિજ્ઞાનેન વિજ્ઞેયા ઇત્યાખ્યાતં ભવતિ ।
[037।01]
એષામષ્ટાદશાનાં ધાતૂનાં મધ્યે કતિ નિત્યાઃ કત્યનિત્યાઃ ।
[037।01-037।02]
ન કશ્ચ્ત્ સકલો ઽસ્તિ નિત્યો ધાતુરપિ તુ
[037।03]
નિત્યા ધર્મા અસંસ્કૃતાઃ ।
[037।04]
તેન ધાર્મધાત્વેકદેશો નિત્યઃ શેષા અનિત્યાઃ ।
[037।05]
કતીન્દ્રિયં કતિ નેન્દ્રિયમ્ ।
[037।06]
ધર્માર્ધમિન્દ્રિયં યે ચ દ્વાદશાધ્યાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ
[037।07]
દ્વાવિંશતિરિન્દ્રિયાણ્યુક્તાનિ સૂત્રે ।
[037।07-037।11]
ચક્ષુરિન્દ્રિયં શ્રોત્રેન્દ્રિયં ઘ્રાણેન્દ્રિયં જિહ્વેન્દ્રિયં કાયેન્દ્રિયં મનૈન્દ્રિયં સ્ત્રીન્દ્રિયં પુરુષેન્દ્રિયં જીવિતેન્દ્રિયં સુખેન્દ્રિયં દુઃખેન્દ્રિયં સૌમનસ્યેન્દ્રિયં દૌર્મનસ્યેન્દ્રૈયં ઉપેક્ષેન્દ્રિયં શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં સ્મૃતીન્દ્રિયં સ્માધીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દરિયં અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દરિયમ્ આજ્ઞેન્દ્રિયં આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમિતિ ।
[037।11-037।12]
આભિધાર્મિકાસ્તુ ષડાયતનવ્યવસ્થાનમાદૃત્ય જીવિતેન્દ્રિયાનન્તરં મનૈન્દ્રિયં પઠન્તિ ।
[037।12]
સાલમ્બનત્વાત્ ।
[037।12-037।13]
તત્ર ધર્માર્ધં જીવિતેન્દ્રિયાદીન્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ ત્રયાણાં ચ ભાગો ધર્મધાતુપ્રદેશત્વાત્ ।
[037।13-037।14]
દ્વાદશાનામાધ્યાત્મિકાનાં ચક્ષુરાદયઃ પઞ્ચ સ્વનામોક્તાઃ ।
[037।14-037।15]
સપ્ત ચિત્તધાતવો મનૈન્દ્રિયં સ્ત્રિપુરુષેન્દ્રિયે કાયધાતુપ્રદેશ્ ઇતિ પશ્ચાદ્ વક્ષ્યતિ ।
[037।15-037।16]
શેષાઃ પઞ્ચ ધાતવો ધર્મધાતુપ્રદેશશ્ચ નેન્દ્રિયમિતિ સિદ્ધમ્ ॥
[037।17]
અભિધર્મકોશભાષ્યે ધાતુનિર્દેશો નામ
[037।18]
પ્રથમં કોશસ્થાનં સમાપ્તમ્ ઇતિ ।
[037।19-037।21]
યે ધર્મા હેતુપ્રભવા હેતું તેષાં તથાગતો હ્યવદત્ ।
તેષાં ચ યો નિર્હોધ એવંવાદીઉ મહાશ્રમણઃ ॥
[037।22]
લિખાપિતમિદં શ્રીલામાવાકેનેતિ ।
દ્વિતીયં કોશસ્થાનમ્

=====================================================================
[038।02]
ઓં નમો બુદ્ધાય ।
=====================================================================
[038।03]
ઉક્તાનીન્દ્રિયાણિ ।
કઃ પુનરિન્દ્રિયાર્થઃ ।
"ઇદિ પરમૈશ્વર્યે" ।
[038।03-038।04]
તસ્ય ઇન્દન્તીતિ ઇન્દ્રિયાણિ ।
[038।04]
અત આધિપત્યાર્થ ઇન્દ્રિયાર્થઃ ।
કસ્ય ચૈષાં ક્વાધિપત્યમ્ ।
[038।05]
ચતુર્ષ્વર્થેષુ પઞ્ચાનામાધિપત્યં
[038।06]
ચક્ષુઃશ્રોત્રયોસ્તાવત્ પ્રત્યેકં ચતુર્ષ્વર્થેવાધિપત્યમ્ ।
[038।06-038।07]
આત્મભાવશોભાયામન્ધબધિરયોરકાન્તરૂપત્વાત્ ।
[038।07]
આત્મભાવપરિકર્ષણે દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ વિષમપરિવર્જનાત્ ।
[038।08]
ચક્ષુઃશ્રોત્રવિજ્ઞાનયોઃ સસંપ્રયોગયોરુત્પત્તૌ ।
[038।08-038।09]
રૂપદર્શનશબ્દશારવણયોશ્ચાસાધારણકારણત્વે ।
[038।09]
ઘ્રાણજિહ્વાકાયાનામાત્મભાવશોભાયાં પૂર્વવત્ ।
[038।09-038।10]
આત્મભાવપરિકર્ષણે તૈઃ કવડીકારાહારપરિભોગાત્ ।
[038।10]
ઘ્રાણાદિવિજ્ઞાનાનાં સસંપ્રયોગાણામુત્પત્તૌ ।
[038।11]
ગન્ધઘ્રાણરસાસ્વાદનસ્પ્રષ્ટવ્યસ્પઋશનાનાં ચાસાધારણકારણત્વ ઇતિ ।
[038।12]
દ્વયોઃ કિલ ।
[038।13]
ચતુર્ણાં
[038।14]
સ્ત્રીપુરુષજીવિતમનૈન્દ્રિયાણાં ।
દ્વયોરર્થયોઃ પ્રત્યેકમાધિપત્યમ્ ।

[038।14-038।15]
સ્ત્રી પુરુશેન્દ્રિયય્યોસ્તાવત્સત્ત્વભેદવિકલ્પયોઃ ।
[038।15]
તત્ર સત્ત્વભેદઃ સ્ત્રિ પુરુષ ઇતિ ।
[038।15-038।16]
સત્ત્વવિકલ્પઃ સ્તનાદિસંસ્થાનસ્વરાચારાન્યથાત્વમ્ ।
[038।16]
સંસ્લેશવ્યવદાનયોરિત્યપરે ।
[038।17-038।18]
તથા હિ તદ્વિપ્રયુક્તવિકલ્પાનાં ષણ્ઢ પણ્ડકોભયવ્યઞ્જનાનામસંવરાનન્તાર્યકુઆશલમુલસમુચ્છેદા ન ભવન્તિ સંવરફલપ્રાપ્તિવૈરાગ્યાણિ ચેતિ ।
[038।19]
જીવિતેન્દ્રિયસ્ય નિકાયસભાગસંબન્ધસાધારણયોઃ ।
[038।19-038।20]
મનૈન્દ્રિયસ્ય પુનર્ભવસંબન્ધવશિભાવાનુવર્ત્તનયોઃ ।
[038।20-038।22]
તત્ર પુન્ર્ભવસંબન્ધે યથોક્તં "ગન્ધર્વસ્ય તસ્મિન્ સમયે દ્વયોશ્ચિત્તયોરન્યતરાન્યતરચિત્તં સંમુખીભૂતં ભવત્યનુનયસહગતં વા પ્રતિઘસહગતં વે"તિ ।
[038।22]
વશિભાવાનુવર્ત્તને યથોક્તં "ચિત્તેનાયં લોકો નીયત" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
[038।22-038।23]
યત્ પુનઃ સુખાદીન્દ્રિયપઞ્ચકં યાનિ ચાષ્ટૌ શ્રદ્ધાદીનિ તેષાં
[038।24]
પઞ્ચકાષ્ટાનં સંક્લેશવ્યવદાનયોઃ
[038।25]
આધિપત્યં યથાક્રમં પઞ્ચાનાં સુખાદીનાં સંક્લેશે ।
રાગાદીનાં તદનુશાયિત્વાત્ ।
[038।25-039।01]
શ્રદ્ધાદીનાં વ્યવદાને ।
[039।01]
તૈ ર્વ્યવદાયતે ।
વ્યવદાને ઽપિ સુખાદીનામાધિપત્યમિત્યપરે ।
[039।01-039।02]
"યસ્માત્ સુખિતસ્ય ચિત્તં સમાધીયતે" ।
[039।02-039।03]
દુઃધુપનિષચ્છ્રદ્ધાષણ્નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતાઃ સૌમનસ્યાદય ઇતિ વૈભાષિકાઃ ।
[039।03]
અપરે પુનરાહુઃ ।
[039।03-039।04]
નૈવ ચક્ષુઃશ્રીત્રાભ્યામાત્મભાવપરિકઋષણં વિજ્ઞાય વિષમપરિહારાત્ ।
[039।04]
વિજ્ઞાને તુ તયોરાધિપત્યમ્ ।

[039।04-039।05]
નાપિ વિજ્ઞાનાદન્યદ્રૂપદર્શનં શબ્દશ્રવણં વા ઽસ્તિ ।
[039।05]
યતસ્તયોરસાધારણકારણત્વે પૃથગાધિપત્યં યુજ્યેત ।
[039।05-039।06]
તસ્માન્નૈવમેષામિન્દ્રિયત્વમ્ ।
[039।06]
કથં તર્હિ ।
[039।07]
સ્વાર્થોપલબ્ધ્યાધિપત્યાત્ સર્વસ્ય ચ ષડિન્દ્રિયમ્ ।
[039।08]
ચક્ષુરાદીનાંપઞ્ચાનાં સ્વસ્યસ્વસ્યાર્થસ્યોપલબ્ધાધિપત્યમ્ ।
[039।08-039।09]
મનસઃ પુનઃ સર્વાર્થોપલબ્ધાવાધિપત્યમ્ ।
[039।09]
અત એતાનિ ષટ્ પ્રત્યેકમિન્દ્રિયમ્ ।
[039।09-039।10]
નનુ ચાર્થાનામપ્યત્રાધિપત્યમ્ ।
[039।10]
નાધિપત્યમ્ ।
અધિકં હિ પ્રભુત્વમાધિપત્યમ્ ।
[039।10-039।11]
ચક્ષુષશ્ચક્ષૂરૂપોપલબ્ધાવધિકમૈશ્વર્યમ્ ।
[039।11-039।12]
સર્વરૂપોપલબ્ધૌ સામાન્યકારણત્વાત્તત્પટુમન્દતાદ્યનુવિધાનાચ્ચોપલબ્ધેઃ ।
[039।12]
ન રૂપસ્ય ।
તદ્વિ પર્યયાત્ ।
એવં યાવત્ મનસો ધર્મેષુ યોજ્યમ્ ।
[039।13]
સ્રીત્વ પુંસ્ત્વાધિપત્યાત્તુ કાયાત્ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયે
[039।14]
કાયેન્દ્રિયાદેવ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયે પૃથક્ વ્યવસ્થાપ્યેતે ।
નાર્થન્તરભૂતે ।
[039।14-039।15]
કશ્ચિદસૌ કાયેન્દ્રિયભાગ ઉપસ્થ પ્રદેશો યઃ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાખ્યાં પરતિલભતે ।
[039।15-039।16]
યથાક્રમં સ્ત્રીત્વપુંસ્ત્વય્યોરાધિપત્યાત્ ।
[039।16]
તત્ર સ્ત્રીભાવઃ સ્ત્રિયાકૃતિઃ સ્વરચેષ્ટા અભિપ્રાયાઃ ।

[039।16-039।17]
એતદ્ધિ સ્ત્રિયા સ્ત્રીત્વમ્ ।
[039।17]
પુંભાવઃ પુરુષાકૃતિઃ સ્વરચેષ્ટા અભિપ્રાયાઃ ।
એતદ્ધિ પુંસઃ પુંસ્ત્વમ્ ।
[039।18-039।19]
નિકાયસ્થિતિસંક્લેશવ્યવદાનાધિપત્યતઃ ।
જીવિતં વેદનાઃ પઞ્ચ શ્રદ્ધાદ્યાશ્ચેન્દ્રિયં મતાઃ
[039।20]
નિકાયસભાગસ્થિતૌ જીવિતેન્દ્રિયસ્યાધિપત્યં સંક્લેશે વેદનાનામ્ ।
[039।20-039।21]
તથાહિ સુખાયાં વેદનાયાં રાગો ઽનુશેતે દુઃખાયાં પ્રતિઘો ઽદુઃખાસુખાયામવિદ્યેત્યુક્તં સૂત્રે ।
[039।21-039।22]
વ્યવદાને શ્રદ્ધાદીનાં પઞ્ચાનામ્ ।
[039।22]
તથાહિ તૈઃ ક્લેશાશ્ચ વિષ્કભ્યન્તે માર્ગશ્ચાવાહ્યતે ।
[039।23]
અત એતે ઽપિ પ્રત્યેકમિન્દ્રિયમિષ્ટાઃ ।
[040।01]
આજ્ઞાસ્યા મ્યાખ્યમાજ્ઞાખ્યમાજ્ઞાતાવીન્દ્રિયં તથા ।
[040।02]
ઉત્તરોત્તરસંપ્રાપ્તિનિર્વાણાદ્યાધિપત્યતઃ
[040।03]
પ્રત્યેકમિન્દ્રિમિત્યુપદર્શનાર્થં તથાશબ્દઃ ।
[040।03-040।04]
તત્રાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયસ્યાજ્ઞેન્દ્રિયસ્ય પ્રાપ્તાવાધિપત્યમ્ ।
[040।04]
આજ્ઞેન્દ્રૈયસ્યાજ્ઞાતાવીન્દ્રિયપ્રાપ્તૌ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયસ્ય પરિનિર્વાણે ।
[040।05]
નહ્યવિમુક્તચિત્તસ્યાસ્તિ પરિનિર્વાણમિતિ ।
આદિશબ્દો ઽન્યપર્યાયદ્યોતનાર્થઃ ।
[040।06]
કતમો ઽન્યઃ પાર્યાયઃ ।
દર્શ્નહેયક્લેશપરિહાણમ્ પ્રત્યાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયસ્યાધિપત્યમ્ ।
[040।07]
ભાવનાહેયક્લેઆશપ્રહાણં પ્રત્યાજ્ઞેન્દ્રિયસ્ય ।
દૃષ્ટધર્મસુખવિહારં પ્રત્યાજ્ઞાતાવીન્દ્રિયસ્ય ।
[040।08]
વિમુક્તિપ્રીતિસુખસંવેદનાદિતિ ।
[040।08-040।09]

આધિપાત્યાદિન્દ્રિયત્વે ઽવિદ્યાદીનામુપસંખ્યાનં કર્ત્તવ્યમ્ ।
[040।09-040।10]
અવિદ્યાદીનામપિ હિ સંસ્કારાદિષ્વાધિપત્યમત એષામપીન્દ્રિયત્વમુપસંખ્યાતવ્યમ્ ।
[040।10]
વાગાદીનાં ચ ।
વાક્યાણિપાદપાયૂપસ્થાનામપિ ચેન્દ્રિયત્વમુપસંખ્યાતવ્યમ્ ।
[040।11]
વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દેષ્વાધિપત્યાત્ ।
ન ખલૂપસંખ્યાતવ્યમ્ ।
યસ્માદિહેષ્ટમ્
[040।12-040।13]
ચિત્તાશ્રયસ્તદ્વિકલ્પઃ સ્થિતિઃ સંક્લેશ એવ ચ ।
સંભારો વ્યવદાનં ચ યાવતા તાવદિન્દ્રિયમ્
[040।14]
તત્ર ચિત્તાશ્રયઃ ષડિન્દ્રિયાણિ ।
એતચ્ચ ષડાયતનં મૌલં સટ્ત્વદ્રવ્યમ્ ।
[040।14-040।16]
તસ્ય સ્ત્રીપુરુષવિકલ્પઃ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રૈયાભ્યાં સ્થિતિર્જીવિતેન્દ્રિયેણ સંક્લેશો વેદના ભિઃ ।
[040।16]
વ્યવદાનસંભરણં પઞ્ચભિર્વ્યવદાનં ત્રિભિઃ ।
[040।16-040।17]
અતો નાવિદ્યાદીનામિન્દ્રિયત્વમિષ્ટમ્ ।
[040।18-040।19]
પ્રવૃત્તેરાશ્રયોત્પત્તિસ્થિતિપ્રત્યુપભોગતઃ ।
ચતુર્દશ તથા ઽન્યાનિ નિવૃત્તેરિન્દ્રિયાણિ વા
[040।20]
મતવિકલ્પાર્થો વાશબ્દઃ ।
અપરે પુનરાહુઃ ।
પ્રવૃત્તેરશ્રયઃ ષડિન્દ્રિયાણિ ।
[040।20-040।21]
ઉત્પત્તિઃ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયે ।
[040।21]
તત ઉત્પત્તેઃ ।
સ્થિતિર્જીવિતેન્દ્રિયમ્ ।
તેનાવસ્થાનાત્ ।
[040।21-040।22]
ઉપભોગો વેદનાભિઃ ।
[040।22]
અત એતાનિ ચતુર્દશેન્દ્રિયાણિ ।
તેનૈવ પ્રકારેણ નિવૃત્તેરન્યાનિ ।

[040।22-040।23]
શ્રદ્ધદીનિ હિ નિવૃત્તેરાશ્રયાઃ ।
[040।23-040।24]
આજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયં પ્રભવઃ સ્થિતિરાજ્ઞેન્દ્રિયમ્ ઉપભોગ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયેણેત્યત એતાવન્ત્યેવેન્દ્રિયાણિ ।
[040।24]
અત એવ ચઈષામેષો ઽનુક્રમઃ ।
[040।25]
વાચસ્તુ નેન્દ્રિયત્વં વચને શિક્ષાવિશેષાપેક્ષત્વાત્ ।
[040।25-040।26]
પાણિપાદસ્ય ચાદાનવિહરણાદનન્યત્વાત્ ।
[040।26-040।27]
તદેવ હિ તદન્યથા ઽન્યત્ર ચોત્પન્નમાદાનં વિહરણં ચોચ્યતે ।
[040।27]
વિનાપિ ચ પાણિપાદેનાદાનવિહરણાદુરગપ્રભૃતીણામ્ ।
[040।27-040।28]
પાયોરપિ નેન્દ્રિયત્વમુત્સર્ગે ગુરુદ્રવ્યસ્યાકાશે સર્વત્ર પતનાત્ ।
[040।28]
વાયુના ચ તત્પ્રેરણાત્ ।
[041।01]
ઉપસ્થસ્યાપિ નેન્દ્રિયત્વમાનન્દે સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયકૃતં હિ તત્ સૌખ્યમિતિ ।
[041।01-041।03]
કણ્ઠદન્તાક્ષિવર્ત્મપર્વણામપિ ચાભ્યવહરણચર્વણોન્મેષનિમેષાકુઞ્ચનવિકાશન ક્રિયાસ્વિન્દ્રિયત્વં પ્રસજ્યેત ।
[041।03-041।04]
સર્વસ્ય વા કારણભૂતસ્ય સ્વસ્યાં કરિયાયામિત્યયુકતં વાગાદીનામિન્દ્રિયત્વમ્ ॥
[041।05]
તત્ર ચક્ષુરાદીનાં પુરુષેન્દ્રિયપર્યન્તાનાં કૃતો નિર્દેશઃ ।
[041।05-041।06]
જીવિતેન્દ્રિયસ્ય વિપ્રયુક્તત્વાદ્વિપ્રયુક્તેષ્વેવ કરિસ્યતે નિર્દેશઃ ।
[041।06]
શ્રદ્ધાદીનાં ચૈત્તેષુ કરિષ્યતે ।
[041।06-041।07]
સુખાદીનામાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદીનાં ચ કર્ત્તવ્યઃ ।
[041।07]
સો ઽયં ક્રિયતે ।
[041।08]
દુઃખેન્દ્રિયમશાતા યા કાયિકી વેદના
[041।09]
અશાતેત્યુપધાતિકા દુઃખેત્યર્થઃ ।
[041।10]
સુખમ્ ।

[041।11]
શાતા
[041।12]
સુખેન્દ્રિયં કાયિકી શાત વેદના ।
શાતેત્યનુગ્રાહિકા સુખેત્યર્થઃ ।
[041।13]
ધ્યાને તૃતીયે તુ ચૈતસી સા સુખેન્દ્રિયમ્
[041।14]
તૃતીયે તુ ધ્યાને સૈવ શાતા વેદના ચૈતસી સુખેન્દ્રિયમ્ ।
[041।14-041।15]
નહિ તત્ર કાયિકી વેદના ઽસ્તિ ।
[041।15]
પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયાભાવાત્ ।
[041।16]
અન્યત્ર સા સૌમનસ્યં
[041।17-041।18]
તૃતીયાદ્ધ્યાનાદન્યત્ર કામધાતૌ પ્રથમે દ્વિતીયે ચ ધ્યાને સા ચૈઅતસિકી શાતા વેદના સૌમનસ્યેન્દ્રિયમ્ ।
[041।18-041।19]
તૃતીયે તુ ધ્યાને પ્રીતિવીતરાગત્વાત્ સુખેન્દ્રિયમેવ સા ન સૌમનસ્યેન્દ્રિયમ્ ।
[041।19]
પ્રીતિર્હિ સૌમનસ્યમ્ ।
[041।20]
અશાતા ચૈતસી પુનઃ ।
[041।21]
દૌર્મનસ્યમુપેક્ષા તુ મધ્યા
[041।22]
નૈવશાતાનાશાતા અદુઃખાસુખા વેદના મધ્યેત્યુચ્યતે ।
સોપેક્ષેન્દ્રિયમ્ ।
[041।22-041।23]
કિં કાયિકી ચૈતસિકીત્યાહ ।
[041।24]
ઉભયી
[041।25]
કિં પુનઃ કારણમિયમભિસમસ્યૈ કમિન્દ્રિયં ક્રિયતે ।
[042।01]
અવિકલ્પનાત્
[042।02]
ચૈતસિકં હિ સુખદુઃખં પ્રાયેણ વિકલ્પનાદુત્પદ્યતે ન તુ કાયિકમ્ ।
[042।02-041।03]
વિષયવશાદર્હતામપ્યુત્પત્તેઃ ।

[042।03]
અતસ્તયોરિન્દ્રિયત્વેન ભેદઃ ।
[042।03-042।04]
ઉપેક્ષા તુ સ્વરસેનાવિકલ્પયત એવોત્પદ્યતે કાયિકી ચૈતસિકી ચે ત્યેકમિન્દ્રિયમ્ ક્રિયતે ।
[042।04-042।05]
અન્યથા ચ કાયિકમ્ સુખમનુગૃહ્ણાત્યન્યથા ચૈતસિકમ્ ।
[042।05]
એવમ્ દુઃખમન્યથા કાયિકમુપહન્ત્યન્યથા ચૈતસિકમ્ ।
[042।05-042।06]
ઉપેક્ષાયાં ત્વેષ વિકલ્પો નાસ્ત્યત ઉપેક્ષણં પ્રત્યવિકલ્પનાદભેદઃ ।
[042।07]
દૃગ્ભાવના ઽસૈક્ષપથે નવ ત્રીણિ
[042।08]
મનઃ સુખસૌમનસ્યોપેક્ષાઃ સ્રદ્ધાદીનિ ચ પઞ્ચ ।
[042।08-042।09]
તાનિ નવેન્દ્રિયાણિ ત્રિષુ માર્ગેષુ ત્રીણીન્દ્રિયાણ્યુચ્યન્તે ।
[042।09-042।10]
દર્શનમાર્ગે અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયં ભાવનામાર્ગે આજ્ઞેન્દ્રિયમ્ અશૈક્ષમાર્ગે આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમિતિ ।
[042।10]
કિં કારણમ્ ।
[042।10-042।11]
દર્શનમાર્ગે હ્યનાજ્ઞાતમાજ્ઞાતું પ્રવૃત્તઃ ।
[042।11-042।12]
ભાવનામાર્ગે નાસ્ત્યપૂર્વમાજ્ઞેયં તદેવ ત્વાજાનાતિ શેષાનુશયપ્રહાણાર્થમ્ ।
[042।12]
અશૈક્ષમાર્ગે ત્વાજ્ઞાત્મિત્યવગમ આજ્ઞાતાવઃ ।
[042।12-042।13]
સો ઽસ્યાસ્તીતિ આજ્ઞાતાવી ।
[042।13]
આજ્ઞાતમવિતું શીલમસ્યેતિ વા ।
ક્ષયાનુત્પાદિજ્ઞાનલાભાત્ ।
[042।14]
"દુઃખં મે પરિજ્ઞાતં ન પુનઃ પરિજ્ઞાતવ્યમિતિ" તથાભૂતસ્યેન્રિયમાજ્ઞાતાવીન્રિયમ્ ।
[042।15-042।16]
સ્વભાવનિર્દેશાં કૃત્વા પ્રકારભેદો વક્તવ્ય કતિ સાસ્રવાણિ કત્યનાસ્રવાણિ ઇન્રિયાણિત્યેવમાદિ ।
[042।16-042।17]
તત્ર તાવદ્યદેતદનન્તરોક્તમાજ્ઞાસ્યામીન્રિયાદિકમેતત્ ।
[042।18]
અમલં ત્રયમ્ ।
[042।19]

અનાસ્રવમિત્યર્થઃ ।
મલાનામાસ્રવપર્યાયત્વાત્ ।
[042।20]
રૂપીણિ જીવિતં દુઃખે સાસ્રવાણિ
[042।21]
રૂપીણિ સપ્તેન્દ્રિયાણિ જીવિતેન્દ્રિયં દુખઃદૌર્મનસ્યેન્દ્રિયે ચૈકાન્તસાસ્રવાણિ ।
[042।22]
રૂપીણિ પુનઃ સપ્ત ચક્ષુઃ
શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયસ્ત્રિપુરુષેન્દ્રિયાણિ રૂપસ્કન્ધસંગ્રહાત્ ।
[042।23]
દ્વિધા નવ
[042।24-042।25]
મનઃસુખસૌમનસ્યોપેક્ષાઃ શ્રદ્ધાદીનિ ચ પઞ્ચ એતાનિ નવેન્દ્રિયાણિ સાસ્રવાણ્યનાસ્રવાણ્યપિ ।
[042।25]
અનાસ્રવાણ્યેવ શ્રદ્ધાદીનીત્યેકે ।
[042।25-042।27]
ઉક્તં હિ ભગવતા "યસ્યેમાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ સર્વેણ સ્ર્વં ન સન્તિ તમહં બાહ્યં પૃથગ્જનપક્ષાવસ્થિતં વદામી"તિ ।
[042।27]
નેદં જ્ઞાપકમનાસ્રવાણ્યધિકૃત્ય વચનાત્ ।
[042।27-042।28]
તથા હ્યાર્યપુદ્ગલવ્યવસ્થાનં કૃત્વા યસ્યેમાનીત્યાહ ।
[042।28]
પૃથગ્જનો વા દ્વિવિધઃ ।
[043।01]
આભ્યન્તરકશ્ચાસમુચ્છિન્ન કુશલમૂલો બાહ્યકશ્ચ સમુચ્છિન્નકુશલમૂલઃ ।
[043।02]
તમધિકાઋત્યાહ "બાહ્યં પૃથગ્જનપક્ષાવસ્થિતં વદામી"તિ ।
[043।02-032।04]
ઉક્તં ચ સૂત્રે "સન્તિ ચ સત્ત્વા લોકે જાતા લોકે વૃદ્ધાસ્તીક્ષ્ણેન્દ્રિયા અપિ મધ્યેન્દ્રિયા અપિ મૃદ્વિન્દ્રિયા અપી" ત્યપ્રવર્ત્તિત એવ ધર્મચક્રે ।
[043।04]
તસ્માત્સન્ત્યેવ સાસ્રવાણિ શ્રદ્ધાદીનિ ।
[043।05-043।07]
પુનશ્ચોક્તં "યાવચ્છાહમેષાં પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં સમુદયં ચાસ્તગમં ચ સ્વાદં ચાદીનવં ચ નિઃસરણં ચ યથાભૂતં નાધ્યજ્ઞાસિષં ન તાવદહમસ્માત્સદેવકાલ્લોકાદિ"તિ વિસ્તરઃ ।
[043।07]
ન ચાનાસ્રવાણાં ધર્માણામેષ પરીક્ષાપ્રકારઃ ॥
[043।08]
કતીન્દ્રિયાણિ વિપાકઃ કતિ ન વિપાકઃ ।
એકાન્તેન તાવત્
[043।09]
વિપાકો જીવિતં

[043।10]
અથ યદર્હન્ ભિક્ષુરાયુઃસંસ્કારાન્ સ્થાપયતિ તજ્જીવિતેન્દ્રિયં કસ્ય વિપાકઃ ।
[043।11]
શાસ્ત્ર ઉક્થં "કથમાયુઃસંસ્કારાન્ સ્થાપયતિ ।
[043।11-043।13]
અર્હન્ ભિક્ષુઃ ઋદ્ધિમાંશ્ચેતોવશિત્વં પ્રાપ્તઃ સંઘાય વ પુદ્ગલાય વા પાત્રઃ વા ચીવરં વા અન્યતમાન્યતમં વા શ્રામણકં જીવિતપરિષ્કારં વા દત્ત્વા તત્ પ્રણિધાય પ્રન્તકોટિકમ્ ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યતે ।
[043।14-043।15]
સ તસ્માત્ વ્યુત્થાય ચિત્તમુત્પાદયતિ વાચં ચ ભાષતે યન્મે ભોગવિપાકં તદાયુર્વિપાકં ભવત્વિતિ ।
[043।15]
તસ્ય યત્ ભોગવિપાકં તદાયુર્વિપાકં ભવતિ ।
[043।15-043।16
યેષાં પુનરયમભિપ્રાયો વિપાકોચ્છેષં વિપચ્યત ઇતિ ।
[043।16-043।17]
ત આહુઃ પૂર્વજાતિકૃતસ્ય કર્મણો વિપાકોચ્છેષં ।
[043।17]
સ ભાવનાબલેનાકૃષ્ય પ્રતિસંવેદયત" ઇતિ ।
[043।17-043।18]
કથમાયુઃસંસ્કારા નુત્સૃજતિ ।
[043।18]
તથઈવ દાનં દત્ત્વા પ્રણિધાય પ્રન્તકોટિકં ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યતે।
[043।19]
યન્મે આયુર્વિપાકં તત્ ભોગવિપાકં ભવત્વિતિ તસ્ય તથા ભવતિ ।
[043।20]
ભદન્તઘોષકસ્ત્વાહ ।
[043।20-043।21]
તસ્મિન્નેવ આશ્રયે રૂપાવચરાણિ મહાભૂતાનિ ધ્યાનબલેન સંમુધકરોત્યાયુષો ઽનુકૂલાનિ વૈહોધિકાનિ ચ ।
[043।21-043।22]
એવમાયુઃસંસ્કારાન્ સ્થાપયત્યેવમુત્સૃજતીતિ ।
[043।22]
એવં તુ ભવિતવ્યમ્ ।
[043।22-043।24]
સમાધિપ્રભાવ એવ સ તેષાં તદૃશો યેન પૂર્વકર્મજં ચ સ્થિતિકાલાવેધમિન્દ્રિયમહાભૂતાનાં વ્યાવ્ર્ત્તયન્ત્યપૂર્વં ચ સમાધિજમાવેધમાક્ષિપન્તિ ।
[043।24]
તસ્માન્ન તજ્જીવિતેન્દ્રિયં વિપાકં તતો ઽન્યત્તુ વિપાકઃ ।
[043।25]
પ્રશ્નાત્ પ્રશ્નાન્તરમુપજાયતે ।
કિમર્થમાયુઃસંસ્કારાનધિતિષ્ઠન્તિ ।
[043।25-043।26]
પરહિતાર્થં શાસન્સ્થિત્યર્થં વા ।
[043।26]

તે હ્યાત્મનઃ ક્ષીણમાયુઃ પશ્યન્તિ ।
[043।27]
ન ચ તત્રાન્યં શક્તં પશ્યન્તિ ।
અથ કિમર્થમુત્સૃજન્તિ ।
[044।01]
અલ્પં ચ પરહિતં જીવિતે પશ્યન્તિ રોગાભિભૂતં ચાત્મભાવમ્ ।
યથોક્તં
[044।02-044।03]
"સુચીર્ણે બ્રહ્મચર્યે ઽસ્મિન્ માર્ગે ચૈવ સુભાવિતે ।
તુષ્ટ આયુઃક્ષયાત્ ભવતિ રોગસ્યાપગમે યથા ॥"
[044।04]
ઇતિ ।
અથૈતદાયુઃ સંસ્કારાણાં સ્થાપનાર્થમુત્સર્જનં વા ક્વ કસ્ય વા વેદિતવ્યમ્ ।
[044।05]
મનુષ્યેષ્વેવત્રિષુ દ્વીપેષુ સ્ત્રીપુરુષયોરસમયવિમુક્તસ્યાર્હતઃ પ્રાન્તકોટિકધ્યાનલાભિનઃ ।
[044।06]
તસ્ય હિ સમાધૌ વશિત્વમ્ ।
ક્લેશૈશ્ચાનુપસ્તબ્ધા સન્તતિઃ ।
[044।06-044।07]
સૂત્ર ઉક્તમ્ "ભગવાન્ જીવિતસંસ્કારાનધિષ્ઠાયાયુઃસંસ્કારાનુસ્ત્સૃષ્ટવાન્" ।
[044।07-044।08]
તેષાં કો વિશેષઃ ।
[044।08]
ન કશ્ચિદિત્યેકે ।
તથા હ્યુક્તમ્ "જીવિતેન્દ્રિયં કતમત્ ।
[044।08-044।09]
ત્રૈધાતુકમાયુરિ"તિ ।
[044।09]
પૂર્વકર્મફલમાયુઃસંસ્કારાઃ પ્રત્યુત્પન્નકર્મફલં જીવિતસંસ્કારા ઇત્યપરે ।
[044।10]
યૈર્વા નિકાયસભાગસ્થિતિસ્ત આયુઃસંસ્કારાઃ ।
[044।10-044।11]
યૈસ્તુ કાલાન્તરં જીવતિ તે જીવિતસંસ્કારા ઇતિ ।
[044।11-044।12]
બહુવચનં બહૂનામાયુર્જીવિતસંસ્કારક્ષણાનામુત્સર્જના ધિષ્ઠાનાત્ ।
[044।12]
નહ્યેકસ્ય ક્ષણસ્યોત્સર્જનમધિષ્ઠનં ચાસ્તિ ।
[044।12-044।13]
ન ચ કાલાન્તરસ્થાવરમેકમાયુર્દ્રવ્યમિતિ દ્યોતનાર્થમિત્યેકે ।
[044।13-044।14]

બહુશ્વેવ સંસ્કારેષ્વાયુરાખ્યા નાસ્ત્યેકમાયુર્દ્રવ્યમ્ ।
[044।14]
અન્યથા નૈવ સંસ્કારગ્રહણમકરિષ્યદિત્યપરે ।
[044।14-044।15]
કિમર્થં પુનર્ભગવતા આયુહ્સંસ્કારા ઉત્સૃષ્ટાશ્ચાધિષ્ટિતાશ્ચ ।
[044।15-044।16]
મરણવશિત્વજ્ઞાપનાર્થમુત્સૃષ્ટાજીવિતવશિત્વજ્ઞાપનાર્થમધિષ્ટિતાઃ ।
[044।16]
ત્રૈમાસ્યમેવ નોધ્ર્વમ્ વિનેયકાર્યાભાવાત્ ।
[044।17-044।18]
યચ્ચાપિ તત્ પ્રતિજ્ઞાતમ્ "એવંભાવિતૈરહં ચતુર્ભિરૃદ્ધિ પાદૈરાકાઙ્ક્ષન્કલ્પમપિ તિષ્ઠેયં કલ્પાવશેષમપી"તિ ।
[044।18]
તસ્યાપિ સંપાદનાર્થમ્ ।
[044।18-044।19]
સ્કન્ધમરણમારયોર્નિર્જયાર્થમિતિ વૈભષિકાઃ ।
[044।19]
બોધિમૂલે ક્લેશદેવપુત્રમારૌ નિર્જિતાવિતિ ।
[044।19-044।20]
નિષ્ઠિતમાનુષઙ્ગિકમ્ ॥
[044।21]
પ્રકૃતમેવારભ્યતે ।
[044।22]
દ્વેધા દ્વાદશ
[044।23]
કતમાનિ દ્વાદશ ।
[044।24]
અન્ત્યાષ્ટકાદૃતે ।
[044।25]
દૌર્મનસ્યાચ્ચ
[044।26]
અન્ત્યમષ્ટકં શ્રદ્ધાદીનિ દૌર્મનસ્યં ચ વર્જયિત્વા ।
[044।27-045।01]
જીવિતેન્દ્રિયાદન્યાનિ દ્વાદશ દ્વિવિધાનિ વિપાકશ્ચાવિપાકશ્ચ ।
[045।01]
તત્ર ચક્ષુરાદીનિ સપ્તૌપચયિકાનિ અવિપાકઃ ।
શેષાણિ વિપાકઃ ।
[045।02]
મનોદુઃખસુખસૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયાણિ કુશલક્લિષ્ટાન્ય વિપાકઃ ।
[045।02-045।03]
ઐર્યાપથિકશાઇલ્પસ્થાનિકનૈર્માણિકાનિ ચ યથાયોગમ્ ।

[045।03]
શેષાણિ વિપાકઃ ।
[045।03-045।04]
જીવિતેન્દ્રિયં ચક્ષુરાદીનિ દ્વાદશ હિત્વા શેષાણ્યવિપાક ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
[045।04-045।05]
યદિ દૌઅર્મનસ્યેન્દ્રિયં ન વિપાક ઇતિ સૂત્રં કથં નીયતે "ત્રીણિ કાર્યાણિ ।
[045।05-045।06]
સૌમનસ્યવેદનીયં કર્મ દૌર્મનસ્યવેદનીયં કર્મ ઉપેક્ષા વેદનીયં કર્મે"તિ સંપ્રયોગવેદનીયતામધિકૃત્યોક્તમ્ ।
[045।06-045।07]
દૌર્મસ્યેન સંપ્રયુક્તં કર્મ દૌર્મનસ્યવેદનીયમ્ ।
[045।07]
યથા સુખસંપરયુક્તઃ સ્પર્શઃ સુખવેદનીયઃ ।
[045।07-045।08]
સૌમનસ્યોપેક્ષાવેદનીયે અપિ તર્હિ કર્મણી એવં ભવિષ્યતઃ ।
[045।08]
યથેચ્છસિ તથા ઽસ્તુ ।
[045।08-045।09]
સંપ્રયોગે ઽપિ ન દોષઃ વિપાકે ઽપિ ન દોષઃ ।
[045।09]
અગત્યા હ્યેતદેવં ગમ્યેત ।
[045।09-045।10]
કા પુન્રત્ર યુક્તિર્દૌર્મનસ્યં ન વિપાક ઇતિ ।
[045।10]
દૌર્મનસ્યં હિ પરિકલ્પવિશેષૈરુત્પાદ્યતે ચ વ્યુપશામ્યતે ચ ।
[045।10-045।11]
નચૈવમ્ વિપાકઃ ।
[045।11]
સૌમનસ્યમપ્યેવં ન સ્યાદ્વિપાકઃ ।
[045।11-045।12]
યદિ તર્હિ દૌમનસ્યં વિપાકઃ સ્યાદાનન્તર્યકારિણાં તન્નિમિત્તં દૌર્મનસ્યોત્પાદાત્તત્કર્મ વિપક્વં સ્યાત્ ।
[045।13]
સૌમનસ્યમપ્યેવમ્ ।
[045।13-045।14]
યદિ સૌમનસ્યં વિપાકઃ સ્યાત્ પુણ્યકારિણાં તન્નિમિત્તં સૌમનસ્યોત્પાદાત્તત્કર્મ વિપક્વં સ્યાત્ ।
[045।14]
વીતરાગાણાં તર્હિ દૌર્મનસ્યાસંભવાત્ ।
[045।14-045।15]
ન ચૈવં વિપાકઃ ।
[045।15]
સૌમનસ્યમપ્યેષામવ્યાકૃતં કોદૃશં વિપાકઃ સ્યાત્ ।

યાદૃશં તાદૃશમસ્તુ ।
[045।16]
સતિ તુ સંભવે સૌમનસ્યસ્યાસ્તિ વિપાકાવકાશી ન દૌઅર્મનસ્યસ્ય ।
[045।16-045।17]
સર્વથા ઽસમુદાચારાદિતિ નાસ્ત્યેવં દૌર્મનસ્યં વિપાક ઇતિ વૈભાષિકાઃ ।
[045।17-045।18]
તત્ર જીવિતેન્દ્રિયાષ્ટમાનિ સુગતૌ કુશલસ્ય વિપાકો દુર્ગતાવકુશલસ્ય ।
[045।18]
મનૈન્દ્રિયમુભયોરુભયસ્ય ।
[045।18-045।19]
સુખસૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયાણિ કુશલસ્ય ।
[045।19]
દુઃખેન્દ્રિયમકુશલસ્ય ।
[045।19-045।20]
સુગતાબુભયવ્યઞ્જનસ્યાકુશલેનતત્સ્થાનપ્રતિલમ્ભઃ ।
[045।20]
નત્વિન્દ્રિયસ્ય કુશલાક્ષેપાત્ ।
ગતમેતદ્ ।
[045।21]
ઇદં નુ વક્તવ્યમ્ ।
કતીન્દ્રિયાણિ સવિપાકાનિ કત્યવિપાકાનિ ।
[045।21-045।22]
યદેતત્ દૌર્મનસ્યમનન્તરોક્તં
[045।23]
તત્ત્વેકં સવિપાકં ।
[045।24]
તદેકં સવિપાકમેવ ।
તુશબ્દ એવકારાર્થો ભિન્નક્રમશ્ચ વેદિતવ્યઃ ।
[045।24-045।25]
નહિ તદવ્યાકૃતમસ્તિ નાપ્યનાસ્રવમસમાહિતત્વાત્ ।
[045।25]
અતો નાસ્ત્યવિપાકં દૌર્મનસ્યમ્ ।
[045।26]
દશ દ્વિધા
[045।27]
સવિપાકાન્યવિપાકાનિ ચ ।
કતમાનિ દશ ।
[046।01]
મનો ઽન્યવિત્તિશ્રદ્ધાદીનિ
[046।02]

અન્યવિત્તિગ્રહણાત્ દૌર્મનસ્યાદન્યત્ વેદિતં ગૃહ્યતે ।
[046।02-046।03]
શ્રદ્ધાદીનિ શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાછિપ્રજ્ઞાઃ ।
[046।03-046।04]
તત્ર મનઃસુખસૌમનસ્યોપેક્ષા અકુઆશલાઃ કુશલાઃ સાસ્રવાશ્ચ સવિપાકાઃ ।
[046।04]
અનાસ્રવા અવ્યાકૃતાશ્ચાવિપાકાઃ ।
[046।04-046।05]
દુઃખેન્દ્રિયં કુશલાકુઆશલં સવિપાકમવ્યાકૃતમવિપાકમ્ ।
[046।05]
શ્રદ્ધાદીનિ સસ્રવાણિ સવિપાકાન્યનાસ્રવાણ્યવિપાકાનિ ।
[046।06]
અન્યદવિપાકમિતિ સિદ્ધમ્ ।
[046।07]
કતિ કુશલાનિ કત્યકુશલાનિ કત્યવ્યાકૃતાનિ ।
એકાન્તેન તાવત્ ।
[046।08]
અષ્ટકં કુશલં
[046।09]
પઞ્ચશ્રદ્ધાદીનિ ત્રીણિ ચાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદીનિ ।
[046।10]
દ્વિધા ।
[046।11]
દૌર્મનસ્યં ।
[046।12]
કુશલં ચાકુશલં ચ ।
[046।13]
મનો ઽન્યા ચ વિત્તિસ્ત્રેધા
[046।14]
કુશલાકુશલાવ્યાકૃતાનિ ।
[046।15]
અન્યદેકધા
[046।16]
કિઞ્ચિદન્યત્ ।
જીવિતાષ્ટમં ચક્ષુરાદિ ।
એતદવ્યાકૃતમેવ ॥
[046।17]
કતમદિન્દ્રિયં કતમધાત્વાપ્તમેષામિન્દ્રિયાણામ્ ।
[046।18]
કામાપ્તમમલં હિત્વા ।

[046।19]
કામપ્રતિસંયુક્તં તાવદિન્દ્રિયં વેદિતવ્યમ્ ।
[046।19-046।20]
એકાન્તાનાસ્રવમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદિત્રયં હિત્વા ।
[046।20]
તદ્ધ્યપ્રતિસંયુક્તમેવ ।
[046।21]
રૂપાપ્તં સ્ત્રીપુમિન્દ્રિયે ।
[046।22]
દુઃખે ચ હિત્વા
[046।23]
અમલં ચેતિ વર્ત્તતે ।
દુઃખે ઇતિ દુઃખદૌર્મનસ્યે ।
[046।23-046।24]
તત્ર મૈથુનધર્મવૈરાગ્યાદશોભાકરત્વાચ્ચ રૂપધાતૌ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયે ન સ્તઃ ।
[046।24]
કથમિદાનીં પુરુષાસ્ત ઉચ્યન્તે ।
[046।25]
ક્વોચ્યન્તે ।
સૂત્રે ।
[046।25-046।26]
"અસ્થાનમનવકાશો યત્ સ્ત્રી બ્રહ્મત્વં કારયિષ્યતિ ।
[046।26]
નેદં સ્થાનં વિદ્યતે ।
સ્થાનમેતત્ વિદ્યતે યત્ પુરુષ" ઇતિ ।
[046।26-046।27]
અન્યઃ પુરુષભાવો યઃ કામછાતૌ પુરુષાણાં ભવતિ ।
[046।27-046।28]
દુઃખેન્દ્રિયં નાસ્ત્યાશ્રયસ્યાચ્છત્વાદકુશલા ભાવાચ્છ ।
[046।28]
દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયં નાસ્તિ શમથસ્નિગ્ધસન્તાનત્વાદાઘાતવસ્ત્વભાવાચ્ચ ।
[047।01-047।01]
આરૂપ્યાપ્તં સુખે ચાપોહ્ય રૂપિ ચ
[047।02]
સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયે દુઃખે ચામલં હિત્વેતિ વર્ત્તતે ।
કિમવશાઇષ્યતે ।
[047।02-047।03]
મનોજીવિતોપેક્ષેન્દ્રિયાણિ શ્રદ્ધાદીનિ ચ પઞ્ચ ।
[047।03]
એતાન્યારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તાનિ સન્તિ નાન્યાનિ ।

[047।04]
કતીન્દ્રિયાણિ દર્શનપ્રહાતવ્યાનિ કતિ ભાવનાપ્રહાતવ્યાનિ કત્યપ્રહાતવ્યાનિ ।
[047।05]
મનોવિત્તિત્રયં ત્રેધા
[047।06]
કતમદ્ વિત્તિત્રયમ્ ।
સુખસૌમનસ્યોપેક્ષાઃ ।
[047।07]
દ્વિહેયા દુર્મનસ્કતા ।
[047।08]
દૌઅર્મનસ્યં દ્વાભ્યાં પ્રહેયં દર્શનભાવનાભ્યામ્ ।
[047।09]
નવ ભાવનયા ।
[047।10]
હેયાનીત્યધિકારઃ ।
જીવિતાષ્ટમાનિ ચક્ષુરાદીનિ દુઃખેન્દ્રિયં ચ ભાવનાહેયાન્યેવ ।
[047।11]
પઞ્ચ ત્વહેયાન્યપિ
[047।12]
શ્રદ્ધાદીનિ પઞ્ચ ભાવનાહેયાન્યપ્યહેયાન્યપિ ।
સાસ્રવાનાસ્રવત્વાત્ ।
[047।13]
ન ત્રયમ્
[047।14]
ત્રયં નૈવ પ્રહેયમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદિકમનાસ્રવત્વાત્ ।
નહિ નિર્દોષં પ્રહાણાર્હમ્ ।
[047।15]
ઉક્તઃ પ્રકારભેદઃ ।
[047।16]
લાભ ઇદાનીં વક્તવ્યઃ ।
[047।16-047।17]
કતીન્દ્રિયાણિ કસ્મિન્ધાતૌ વિપાકઃ પ્રથમતો લભ્યન્તે ।
[047।18]
કામેષ્વાદૌ વિપાકો દ્વે લભ્યતે
[047।19]
કાયેન્દ્રિયં જીવિતેન્દ્રિયં ચ ।
તે પુનઃ
[047।20]
નોપપાદુકૈઃ ।
[047।21]

ઉપપાદુકપ્રતિષેધાદણ્ડજજરાયુજસંસ્વેદજઈરિતિ વેદિતવ્યમ્ ।
કસ્માન્ન મનૌપેક્ષેન્દ્રિયે ।
[047।22]
પ્રતિસન્ધિકાલે તયોરવશ્યં ક્લિષ્ટત્વાત્ ।
અથોપપાદુકૈઃ કતિ લભ્યન્તે ।
[047।23]
તૈઃ ષડ વા
[047।24]
યદ્યવ્યઞ્જના ભવન્તિ ।
યથા પ્રાથમકલ્પિકાઃ ।
કતમાનિ ષટ્ ।
[047।24-047।25]
ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયજીવિતેન્દ્રિયાણિ ।
[048।01]
સપ્ત વા
[048।02]
યદ્યેકવ્યઞ્જના ભવન્તિ ।
[048।02-048।92]
યથા દેવાદિષુ ।
[048।03]
અષ્ટૌ વા
[048।04]
યદ્યુભયવ્યઞ્જના ભવન્તિ ।
કિં પુનરુભયવ્યઞ્જના અપ્યુપપાદુકા ભવન્તિ ।
[048।04-048।05]
ભવન્ત્યપાયેષુ
[048।05]
એવં તાવત્ કામધાતૌ ।
અથ રૂપધાતાવારૂપ્યધાતૌ ચ કથમિત્યાહ ।
[048।06]
ષડ્ રૂપેષુ
[048।07]
કામપ્રધાનત્વાત્ કામધાતુઃ કામા ઇતિ નિર્દિશ્યતે ।
[048।07-048।08]
રૂપપ્રધાનત્વાદ્ રૂપધાતૂ રૂપાણીતિ ।
[048।08-048।09]
સૂત્રે ઽપ્યુક્તં "યે ઽપિ તે ભિક્ષવઃ શાન્તા વિમોક્ષા અતિક્રમ્ય રૂપાણ્યારુપ્યા" ઇતિ ।
[048।09]
તત્ર રૂપધાતૌ ષડ્ડિન્દ્રિયાણિ વિપાકઃ પરથમતો લભ્યન્તે ।
[048।09-048।10]