Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 4160

[024|20-024|21]
aṣṭādaśānaṃ dhātūnāṃ kaśchīnatti kaśiciādyate ko dahati ko dahyate kastulayati kastulyate /
[024|22]
chinatti cchidyate caiva bāhyaṃ dhātue catuṣṭayam /
[024|23]
rūpagandharasaspraṣṭavyākhyaṃ paraśudārvādisaṃjñakam /
chedo nāma ka eṣa dharmaḥ /
[024|23-024|24]
saṃbandhotpādinaḥ saṃghātasrotaso vibhaktotpādanam /
[024|24]
na kāyendriyādīni cchidyante /
[024|24-024|25]
niravaśeṣāṅgacchede tadadvaidhīkaraṇāt /
[024|25]
na hīndriyāṇi dvidhā bhavanti /
[024|25-024|26]
chinnasyāṅgasya nirindriyatvāt /
[024|26]
na cāpi cchindanti /
maṇiprabhāvadandhatvāt /
[024|26-024|27]
yathā cchinattī cchiyate caiva bāhyaṃ dhātucatuṣṭayam /
[025|01]
dahyate tulayatyevaṃ
[025|02]
tadeva dahyate tadeva tulayati /
nendriyāṇyacchatvānmaṇiprabhāvat /
na śabda ucheditvāt /
[025|03]
vivādo dagdhṛtulyayoḥ
[025|04]
kecidāhuḥ tadeva dhātucatuṣṭayaṃ dāhakaṃ tulyaṃ ca
[025|04-025|05]
kecidāhustejodhātureva dagdhā gurutvameva ca tulyamiti /
[025|06-025|07]
kati vipākajāḥ dhātavaḥ katyaupacayikāḥ kati naihṣyandikāḥ kati dravayuktāḥ kati kṣaṇikāḥ /
[025|07]
āha /
[025|08]
vipākajaupacayikāḥ pañcādhyātmaṃ /

[025|09-025|10]
adhyātmaṃ tāvat pañca dhātavaḥ cakṣurādayo vipākajāścaupacayikāśca /
[025|10]
naiḥṣyandikā na santi /
tadvyatiriktaniṣyandābhāvāt /
[025|10-025|11]
tatra vipākahetorjātāḥ vipākajāḥ /
[025|11]
madhyapadalopāt gorathavat /
[025|11-025|12]
phalakālaprāptaṃ vā karma vipāka ityucyate /
[025|12]
vipacyata iti kṛtvā /
tasmājjātā vipākajāḥ /
[025|12-025|13]
phalaṃ tu vipaktireveti vipākaḥ /
[025|13]
bhavatu phalahetau phalopacāro yathā phale hetūpacāraḥ /
[025|13-025|14]
"ṣaḍimāni sparśāyatanāni paurāṇaṃ karma veditavyam"iti /
[025|14-025|15]
āhārasaṃskārasvapnasamādhiviśeṣairupacitā aupacayikāḥ /
[025|15]
brahṃacaryeṇa cetyeke /
anupaghātamātraṃ tu tena syānnopacayaḥ /
[025|15-025|16]
vipākasantānasyopacayasantānaḥ pratiprākāra ivārakṣā /
[025|16-025|17]
śabda aupacayiko naiḥṣyandikaścāsti /
[025|18]
vipākajaḥ /
[025|19]
na śabdaḥ
[025|20]
kiṃ kāraṇam /
īhātaḥ pravṛtteḥ /
[025|20-025|21]
yattarhi prajñaptiśāstre uktaṃ "pāruṣyavirateḥ subhāvitatvād brahmasvaratā mahāpuruṣalakṣaṇaṃ nirvartta iti /
[025|21]
tṛtīyā 'sau paraṃparetyeke /

[025|22]
karmabhyo hi bhūtāni bhūtebhyaḥ śabdaḥ iti /
pañcamyasau paraṃparetyapare /
[025|22-025|24]
karmabhyo hi vipākajāni mahābhūtāni tebhyaścaupacayikāni tebhyo naiḥṣyandikāni tebhyaḥ śabda iti /
[025|24-025|25]
evam tarhi śāhī hikyapi vedanā karmajabhūtasaṃbhūtatvānna vipākaḥ prapnoti /
[025|25]
yadi śabdavad yuktivirodhaḥ syāt /
[025|26]
apratighā aṣṭau naiḥṣyandikavipoākajāḥ
[025|27]
katame 'ṣṭau /
sapta cittadhātavo dharmadhātuśca /
naiḥṣyandikāḥ sabhāgasarvatragahetujanitāḥ /
[026|01]
vipākajā vipākahetujanitāḥ /
aupacayikā na santyapratighānāṃ sañābhāvāt /
[026|02]
tridhā 'nye
[026|03]
anye catvāraḥ śeṣā rūparasagandhaspraṣṭavyadhātavaḥ /
[026|03-026|04]
te vipākajā apyaupacayikā api naiḥṣyandrikā api /
[026|05]
dravyavānekaḥ
[026|06]
asaṃskṛtaṃ hi sāratvād dravyam /
tacca dharmadhātāvastyato dharmadhātureko dravyayuktaḥ /
[026|07]
kṣaṇikāḥ paścimāstrayaḥ /
[026|08]
manodhāturdharmadhāturmanovijñānadhātuśca pāṭhakrameṇa paścimāḥ /
[026|08-026|09]
te prathamānāsrave duḥkhe dharmajñānakṣāntikalāpe kṣaṇamekamanaiḥṣyandikā bhavantyataḥ kṣaṇikā ityucyante /
[026|09-026|10]
anyasaṃbhūtasaṃskṛto nāsti kaścidanaiḥṣyandikaḥ /
[026|10-026|11]
tatra duḥkhe dharmajñānakṣāntisaṃprayuktaṃ cittaṃ manodhāturmanovijñānadhātuśca /
[026|11]

śeṣāstatsahabhuvo dharmadhātuḥ //
[026|12-025|12]
idaṃ vicāryate /
[026|12-026|13]
yaścakṣurdhātunā 'samanvāgataḥ samanvāgamaṃ pratilabhate cakṣurvijñānadhātunā 'pi saḥ /
[026|13]
yo vā cakṣurvijñānadhātunā cakṣurdhātunā 'pi saḥ /
āha /
[026|14]
cakṣurvijñānadhātvoḥ syāt pṛthak lābhaḥ sahāpi ca
[026|15]
pṛthak tāvat syāccakṣurdhātunā na cakṣurvijñānadhātunā /
[026|15-026|16]
kāmadhātau krameṇa cakṣurindriyaṃ pratilabhamānaḥ /
[026|16]
ārupyadhātucyutaśca dvitīyādiṣu dhyāneṣūpapadyamānaḥ /
[026|16-026|17]
syāccakṣurvijñānadhātunā na cakṣurdhātunā /
[026|17-026|18]
dvitīyādidhyānopapannaścakṣurvijñāna saṃmukhīkurvāṇastatpracyutaścādhastādupapadyamānaḥ /
[026|18-026|19]
sahāpi syādubhayena samanvāgamaṃ pratilabhate /
[026|19]
ārūpyadhātucyutaḥ kāmadhātau brahmaloke copapadyamānaḥ /
nobhayena /
[026|20]
etānākārān sthāpayitvā /
yaścakṣurdhātunā samanvāgataścakṣurvijñānadhātunā 'pi saḥ /
[026|21]
catuṣkoṭikaḥ /
prathamā koṭirdvitīyādiṣu dhyāneṣūpapannaścakṣurvijñānāsaṃmukhīkurvāṇaḥ /
[026|22]
dvitīyā kāmadhātāvalabdhavihīna cakṣuḥ /
[026|22-026|23]
tṛtīyā kāmadhātau labdhāvihīnacakṣuḥ prathamadhyānopapanno dvitīyādidhyānopapannaśca paśyan /
[026|23-026|24]
catuṛthyetānākārān sthāpayitvā /
[026|24-026|25]
evaṃ cakṣurdhāturūpadhātvoścakṣurvijñānarūpadhātvośca pratilambhasamanvāgamau yathāyogamabhyūhitavyau /
[026|25]

etasya prasaṅgasya samuccayārthaścaśabdaḥ sahāpi ca iti /
[027|01]
katyādhyātmikā dhātavaḥ kati bāhyāḥ /
[027|02]
dvādaśādhyātmikāḥ
[027|03]
katame dvādaśa /
[027|04]
hitvā rūpādan
[027|05]
ṣaḍ vijñānāni ṣaḍāśrayā ityete dvādaśa dhātava ādhyātmakāḥ /
[027|05-027|06]
rūpādayastu ṣaḍ viṣayadhātavo bāhyāḥ /
[027|06]
ātmanyasati kathamādhyātmikaṃ bāhyaṃ vā /
[027|06-027|07]
ahaṅkārasanniśrayatvāccittamātmetyupacaryate /
[027|08]
"ātmanā hi sudāntena svargaṃ prāpnoti paṇḍitaḥ"
[027|09-026|09]
ityuktam /
[027|09]
cittasya cānyatra damanamuktaṃ bhagavatā /
[027|10]
"cittasya damanaṃ sādhu cittaṃ dāntaṃ sukhāvaham" iti /
[027|11]
ata ātmabhūtasya cittasyāśrayabhāvena pratyāsannatvāt /
[027|11-027|12]
cakṣurādīnāmādhyātmikatvaṃ rūpādīnāṃ viṣayabhāvād bāhyatvam /
[027|12-027|13]
evam tarhi ṣaḍ vijñānadhātava ādhyātmikā na prāpnuvanti /
[027|13]
na hyete manodhātutvamaprāptāścittasyāśrayībhavanti /
[027|13-027|14]
yadā tadā ta eva te bhavantīti lakṣaṇaṃ nātibarttante /
[027|14-027|15]
anyathā hi manodhāturatīta eva syānnānāgatapratyutpannaḥ /
[027|15]
iṣyante cāṣṭādaśa dhātavastraiyadhvikāḥ /
[027|15-027|16]

yadi cānāgatapratyutpannasya vijñānasya manodhātulakṣaṇaṃ na syāt atīte 'pyadhvani manodhāturna vyavasthāpyeta /
[027|17]
nahi lakṣaṇasyādhvasu vyabhicāro 'stīti //
[027|18]
kati dhātavaḥ sabhāgāḥ kati tatsabhāgāḥ /
ekāntena tāvat
[027|19]
dharmasaṃjñakaḥ /
[027|20]
sabhāgaḥ
[027|21-027|22]
yo hi viṣayo yasya vijñānasya niyato yadi tatra tadvijñānamutpantaṃ bhavatyutpattidharmi vā evaṃ sa viṣayaḥ sabhāga ityucyate /
[027|22-027|23]
na ca so 'sti kaściddharmadhāturyatra nānantaṃ manovijñānamutpannamutpatsyate vā /
[027|23-027|24]
tathā hi sarvāryapudgalānāmidaṃ cittamavaśyamutpadyate "sarvadharmā anātmāna" iti /
[027|14-027|25]
tasya ca svabhāvasahabhūnirmuktāḥ sarvadharmā ālambanam /
[027|25-027|26]
sa punaścittakṣaṇo 'nyasya cittakṣaṇasyālambanamiti dvayoḥ kṣaṇayoḥ sarvadharmā hyālambanaṃ bhavanti /
[027|26]
tasmād dharmadhātuarnityaṃ sabhāgaḥ /
[027|27]
tatsabhāgāśca śeṣāḥ
[027|28]
sabhāgaśceti caśabdaḥ /
ko 'yaṃ tatsabhāgo nāma /
[028|01]
yo na svakarmakṛt
[028|02]
uktaṃ bhavati yaḥ svakarmakṛt sa sabhāga iti /
[028|02-028|03]
tatra yena cakṣuṣā rūpāṇyapaśyat paśyati drakṣyati vā taducyate sabhāgaṃ acakṣuḥ /
[028|03-028|04]
evaṃ yāvanmanaḥ svena viṣayakāritreṇa vaktavyam /
[028|04]
tatsabhāgaṃ cakṣuḥ kāśmīrāṇāṃ caturvidham /
[028|04-028|05]
yad dṛṣṭvā rūpāṇi niaruddhaṃ nirudhyate nirotsyate vā yaccānutpattidharmi /
[028|05-028|06]

pāścāttyānāṃ punaḥ pañcavidham /
[028|06]
tadevānutpattidharmi dvidhā kṛtvā vijñānasamāyuktaṃ cāsamāyusktaṃ ca /
[028|07]
evaṃ yāvat kāyo veditavyaḥ /
manastvanutpattidharmakameva tatsabhāgam /
[028|07-028|08]
rūpāṇi ca yāni cakṣuṣā 'paśāyat paśyati drakṣyati vā tāni sabhāgāni /
[028|08]
tatsabhāgāni caturvidhāni /
[028|09]
yānyadṛṣṭānyeva niruddhāni nirudhyante nirutsyante vā yāni cānutpattidharmīṇi /
[028|09-028|10]
evaṃ yāvat spraṣṭavyāni /
[028|10]
svendriyakāritreṇa sabhāgatatsabhāgāni veditavyāni /
[028|10-028|11]
yadekasya cakṣuḥ sabhāgaṃ tatsarveṣām /
[028|11]
evaṃ tatsabhāgamapi /
[028|110-02811]
tatha yāvanmanaḥ /
[028|11-028|12]
rūpaṃ tu yaḥ paśyati tasya sabhāgaṃ yo na paśyati tasya tatsabhāgam /
[028|12]
kiṃ kāraṇam /
[028|12-028|13]
asti hi saṃbhavo yadrūpamekaḥ paśyati taddhavo 'pi paśyeyuryathā candranaṭmallaprekṣāsu /
[028|13-028|14]
natu saṃbhavo 'sti yadekena cakṣuṣā dvau paśyetām /
[028|14]
ato 'syāsādhāraṇatvādekasantānavaśena vyavasthānam /
[028|15]
rūpasya tu sādhāraṇatvāt anekasantānavaśena /
[028|15-028|16]
yathā raupamevaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadhātavo veditavyāḥ /
[028|16]
bhavatu śabda evam /
[028|16-028|18]
gandhādayastu ya ekena gṛhyante na te 'nyena prāptagṛhaṇādityasādhāraṇatvādeṣāṃ cakṣurādivadatideśo nyāyyaḥ /

[028|18]
astyetadevamapi tveśāmapi saṃbhavaṃ prati sādhāraṇatvam /
[028|18-028|19]
asti hyeṣa saṃbhavo ya eva gandhādaya ekasya ghrāṇādivijñānamutpādayeyusta evānyeṣāmapi /
[028|20]
na tvevaṃ cakṣurādayaḥ /
tasmāndeṣāṃ rūpādivadatideśaḥ /
[028|20-028|21]
cakṣurvijñānādīnāṃ sabhāgatatsabhāgatvamutpattyanutpattidharmitvādyathā manodhātoḥ /
[028|22]
sabhāga iti ko 'rthaḥ /
[028|22-028|23]
indriyaviṣayavijñānānāmanyonyabhajanaṃ kāritrabhajanaṃ vā bhāgaḥ /
[028|23]
sa eṣāmastīti sabhāgaḥ /
sparśasamānakāryatvādvā /
[028|23-028|24]
ye punarasabhāgāste teṣā sabhāgānāṃ jātisāmānyena sabhāgatvāt tatsabhāgāḥ /
[028|25]
kati dhātavo darśanaheyāḥ kati bhāvanāheyāḥ katyaheyāḥ /
rūpiṇastāvat
[028|26]
daśa bhāvanayā heyāḥ pañca ca
[028|27]
vijñānadhātavaḥ /
[028|28]
antyāstrayastridhā /
[028|29]
manodhāturdharmadhāturmanovijñānadhātuśca /
ete trayo dhātavaḥ pāṭhānupūrvyā 'ntyāstriprakārāḥ /
[029|01]
aṣṭāśītyanuśayāḥ tatsahabhuvastatpraptayaśāca sānucarā daṛśanaheyāḥ /
[029|01-029|02]
śeṣāḥ sāsravā bhāvanāheyāḥ /
[029|02]
anāsravā aheyāḥ /
[029|02-029|03]
nanu cānyadapi darśanaprahātavyamasti pṛthagjanatvamāpāyikaṃ ca kāyavākkarma /
[029|03-029|04]
āryamārgavirodhitvāt na tad daṛśanaprahātavyam /

[029|04]
eṣa hi saṃkṣepaḥ /
[029|05]
na dṛṣṭiheyamakliṣṭaṃ na rūpaṃ nāpyaḍaḍtḥajaṃ
[029|06]
nāsti kiñcidakliṣṭaṃ darśanaprahātavyaṃ nāpi rūpam /
[029|06-029|07]
akliṣṭavyākṛtaṃ ca pṛthagjanatvam /
[029|07]
samucchinnakuśalamūlavītarāgāṇāmapi tatsamanvāmat rūpaṃ kāyavākkarma /
[029|08]
tasmānna darśanaprahātavyam /
[029|08-029|09]
satyeṣva vipratipatterduḥkhe dharmajñānakṣāntau prthagjanatvaprasaṅgācca /
[029|10]
nāpyaṣaṣṭajam
[029|11]
ṣaṣṭhamucyate mana āyatanam /
[029|11-029|12]
tasmādanyatra jātamaṣaṣṭhajaṃ pañcendriyajaṃ ca yattadapi nāsti darśnaprahātavyam //
[029|13]
aṣṭādaśānāṃ dhātūnāṃ kati dṛṣṭiḥ kati na dṛṣṭiḥ /
[029|14]
cakṣuśca dharmadhātośca pradeśu dṛṣṭiḥ
[029|15]
katamaḥ sa ityāha
[029|16]
aṣṭadhā /
[029|17-029|18]
pañca satkāyadṛṣṭyādikā dṛṣṭayaḥ laukikī samyag dṛṣṭiḥ śaiṅkṣī dṛṣṭiraśaikṣī dṛṣṭirityayamaṣṭaprakāro dharmadhāturdṛṣṭi ravraśiṣṭo na dṛṣṭiḥ /
tatra satkāyadṛṣṭyādīnāmanuśāyanirdeśe nirddeśaḥ prāptakālo bhaviṣyati /
[029|19-029|20]
laukikī punaḥ samyagdṛṣṭirmanovijñānasaṃprayuktā kuśalasāsravā prajñā /
[029|20-029|21]
śaikṣasyanāsravā dṛṣṭiḥ ṣaikṣī aśaikṣasya akśaikṣī /
[029|21-029|22]
sameghāmegharatrindivarūpadarśanavat kliṣṭākliṣṭalaukikīśaikṣyaśaikṣībhirdṛṣṭibhirdharmadarśanam /
[029|22]
atha kasmāllaudikī samyagdṛṣṭirmanovijñānasaṃprayuktaivocyate /
[029|23]

yasmāt /
[029|24]
pañcavijñānasahajā dhīrna dṛṣṭiratīraṇāt
[029|25]
santīrikā hi dṛṣṭirupadhyānapravṛttattvāt /
na caivaṃ pañcavijñānasahājā prajñā /
[030|01]
tasmādsau na dṛṣṭiḥ /
ata eva cānyā 'pi kliṣṭā 'kliṣṭā vā prājñā na dṛṣṭiḥ /
[030|02]
cakṣuridānīmasantīrakatve kathaṃ dṛṣṭiḥ /
rūpālocanārthena /
yasmāt
[030|03]
cakṣuḥ paśyati rūpāṇi
[030|04]
yadi cakṣuḥ paśyedanyavijñānasamaṅgino 'pi paśyet /
na vai sarvaṃ cakṣuḥ paśyati /
kiṃ tarhi /
[030|05]
sabhāgaṃ
[030|06]
savijñānakaṃ yadā bhavati tadā paśyatyanyadā neti /
[030|06-030|07]
evam tarhi tadeva cakṣurāśritam vijñānaṃ paśyatītyastu /
[030|08]
na tadāśritam /
[030|09]
vijñānaṃ
[030|10]
paśyatīti śasyamavijñātum /
kiṃ kāraṇam /
[030|11]
dṛśyate rūpaṃ na kilāntaritaṃ yataḥ
[030|12]
yasmāt kila rūpaṃ kuḍyādivyavahitaṃ na dṛśyate /
[030|12-030|13]
yadi hi vijñānaṃ paśyettassyāpratighatvāt kuḍyādiṣu pratighāto nāsti ityvāṛtamapi rūpaṃ paśyet /
[030|13-030|14]
naiva hāvṛte cakṣurvijñānamutpadyata ityanutpannaṃ kathaṃ drakṣyati /

[030|14]
kiṃ khalu notpadyate /
[030|14-030|16]
yasya tu cakṣuḥ paśyati tasya cakṣuṣaḥ saparatighatvādvyayavahite vṛttyabhāva iti vijñānasyānutpatti rāśrayeṇaika viṣayapravṛttatvāt yujyate /
[030|16-030|17]
kiṃ nu vai cakṣuḥ prāptaviṣayaṃ kāyendriyavat yata āvṛtaṃ na paśyet /
[030|17]
sapratighatvāt /
[030|17-030|18]
kācābhrapaṭalasphaṭikāmbubhiścāntaritaṃ kathaṃ dṛśyate /
[030|18]
sapratighatvāccakṣuṣa āvṛtasya rūpasyādarśanam /
[030|19]
kiṃ tarhi /
[030|19-030|20]
yatrālokasyāpratibandha āvṛte 'pi rupe tatropapadyata eva cakṣurvijñānam /
[030|20-030|21]
yatra tu pratibandhastatra notpadyata ityanutpannatvādāvṛtaṃ nekṣyate /
[030|21]
yattarhi sūtra uktaṃ "cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭve"ti /
[030|21-030|22]
tenāśrayeṇetyayamatrābhisandhiryathā "manasā dharmān vijñāye" tyāha /
[030|22-030|23]
na ca mano dharmān vijānāti /
[030|23]
atītatvāt /
kiṃ tarhi /
manovijñānam /
[030|23-030|24]
āśritakarma vā āśrayasyopacaryate /
[030|24]
yathā mañcāḥ krośantīti /
[030|24-030|25]
yathā ca sūtra uktaṃ "cakṣurvijñeyāni rūpāṇīṣṭāni kāntāni"ti /
[030|25]
na ca tāni cakṣuṣā vijñāyante /
[030|25-030|27]
uktaṃ ca sūtre "cakṣurbrāhmaṇa dvāraṃ yāvadeva rūpāṇāṃ darśanāya" ityato gamyate cakṣuṣā dvāreṇa vijñānaṃ paśyatīti /
ś
[030|27]

darśane tatra dvārākhyā /
nahyetadyujyate /
cakṣurdārśanaṃ arūpāṇāṃ darśnāyeti /
[031|01]
yadi vijñānaṃ kpaśyati ko vijānāti kaścānayorviśeṣaḥ /
[031|01-031|02]
yadeva hi rūpasya vijñānaṃ tadevāsya darśnamiti /
[031|02-031|03]
tadyathā kācit prajñā paśyatītyapyucyate prajānātītyapyevaṃ kiñcidvijñānaṃ paśyatītyapyucyāte vijānātītyapi /
[031|03]
anye punarāhuḥ /
[031|03-031|04]
"yadi cakṣuḥ paśyati kartṛbhūtasya cakṣuṣaḥ kā 'nyā dṛśikriye"ti vaktavyam /
[031|04]
tadetadacodyam /
[031|04-031|05]
yadi hi vijñānaṃ vijānātītīṣyate /
[031|05]
na ca tatra kartṛkriyābhedaḥ /
evamatrāpi /
[031|05-031|06]
apare punarbruvate /
[031|06-031|07]
"cakṣurvijñānaṃ darśanaṃ tasyāśrayabhāvāccakṣuḥ paśyatītyucyate /
[031|07]
yathā nādasyāśrayabhāvāt ghaṇṭā nadatītyucyate" iti /
[031|07-031|08]
nanu caīvaṃ vijñānasyāśrayabhāvācakṣurvijānātīti prāpnoti /
[031|08]
na prāpnoti /
[031|08-031|09]
tadvijñānaṃ darśanamiti ruḍhaṃ loke /
[031|09]
tathā hi tasminnutpanne rūpaṃ dṛṣṭamityucyate na vijñātam /
[031|09-031|10]
vibhāṣāyāmapyuktaṃ "cakṣuḥ saṃpraptaṃ cakṣurvijñānānubhūtaṃ dṛṣṭamityucyata" iti /
[030|10-031|11]
tasmāccakṣuḥ paśyatītyevocyate na vijānātīti /
[031|11]
vijñānaṃ tu sānnidhyamātreṇa rūpaṃ vijānātītyucyate /

[031|12]
yathā sūryo divasakara iti /
atra sautrāntikā āhuḥ /
kimidamākāśaṃ khādyate /
[031|13]
cakṣurhi pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānam /
tatra kaḥ paśyati ko vā dṛśyate /
[031|14]
nivryāpāraṃ hīdaṃ dharmamātraṃ hetuphalamātraṃ ca /
[031|14-031|15]
tatra vyavahārārthaṃ cchandata upacārāḥ kriyante /
[031|15]
cakṣuḥ paśyati vijñānaṃ vijānātīti nātrābhiniveṣṭavyam /
[031|15-031|16]
uktaṃ hi bhagavatā "janapadaniruktiṃ nābhiniviśeta saṃjñāṃ ca lokasya nābhidhāvedi"ti /
[031|16-031|17]
eṣa tu kāśmīravaibhāṣikāṇāṃ siddhāntaḥ /
[031|17-031|18]
cakṣuḥ paśyati śrotraṃ śṛṇoti ghrāṇaṃ jighrati jihvā āsvādayati kāyaḥ spṛśati mano vijānātīti /
[031|19]
tadyadi cakṣuḥ paśyati kimekena cakṣuṣā rūpāṇi paśyatyāhosvidubhābhyām /
[031|20]
nātra niyamaḥ /
[031|21]
ubhābhyāmapi cakṣubhuyāṃ paśyati vyaktadarśanāt /
[031|22]
ubhābhyāmapi cakṣurbhyāṃ paśyatītyābhidhārmikāḥ /
[031|22-031|23]
tathā hi dvayorvivṛtayoḥ paraiśāuddhataraṃ darāśanaṃ bhavati /
[031|23-031|24]
ekasmiṃścīnmīlite cakṣuṣi dvitīye cārdhanimīlite dvicandrādigrahaṇaṃ bhavati /
[031|24]
naikatarānyathībhāvāt /
[031|24-031|25]
na cāśrayavicchedād vicchedaparasaṅgo vijñānasya deśāpratiṣṭhitatvād raupavaditi /
[031|26-031|27]
yadi cakṣuḥ paśyati śrotraṃ śṛṇoti yāvanmano vijānāti kimeṣāṃ prāpto viṣaya āhosvidaprāptaḥ /
[032|01]
cakṣuḥśrotramano 'prāptaviṣayaṃ
[032|02]

tathā hi dūrādrūpaṃ paśyatyakṣisthamañjanaṃ na paśyati /
dūrācchabdaṃ śṛṇoti /
[032|02-032|03]
sati ca prāptaviṣayatve divyaṃ cakṣuḥśrotramiha dhyāyināṃ nopajāyeta /
[032|03]
ghrāṇādivat /
[032|03-032|04]
yadyaprāptaviṣayaṃ cakṣuḥ kasmānna sarvamaprāptaṃ paśyati dūraṃ tiraskṛtaṃ ca /
[032|04-032|05]
kathaṃ tāvadayskānto na sarvamaprāptamayaḥ karṣati /
[032|05]
prāptaviṣayatve 'pi caitatsamānam /
[032|05-032|06]
kasmānna sarvaṃ prāptaṃ paśyatyañjanaṃ śalākāṃ vā /
[032|06-032|07]
yathā ca ghrāṇādīnaṃ prāpto viṣayo na tu sarvaḥ /
[032|7-03207]
sahabhūgandhādyagrahaṇāt /
[032|07]
evaṃ cakṣuṣo 'pyaprāptaḥ syānna tu sarvaḥ /
[032|07-032|08]
manastvarūpitvāt prāptumevāśaktam /
[032|08]
kecit punaḥ śrotraṃ praptāprāptaviṣayaṃ manyayante /
[032|09]
karṇabhyantare 'pi śabdaśravaṇāt /
śeṣaṃ tu ghrāṇajihvākāyākhyam /
[032|10]
trayamanyathā
[032|11]
prāptaviṣayamityarthaḥ /
ghrāṇaṃ kathaṃ prāptaviṣayam /
nirucchvāsasya gandhāgrahaṇāt /
[032|12]
keyaṃ prāptirnāma /
nirantarotpattiḥ /
[032|12-032|13]
kiṃ punaḥ paramāṇavaḥ spṛśantyanyonyamāhosvinna /
[032|13-031|13]
na spṛśantīti kāśmīrakāḥ /

[032|13]
kiṃ kāraṇam /
[032|13-032|14]
yadi tāvat sarvānmanā spṛśeyurmiśrībhaveyurdravyāṇi /
[032|14]
athaikadeśena sāvayavāḥ prasajyeran /
[032|15]
niravayavāśca paramāṇavaḥ /
kathaṃ śabdābhiniśpattirbhavati /
[032|15-032|16]
ata eva yadi hi spṛśeyurhasto haste 'bhyāhataḥ sajyeto palaścopale /
[032|16-032|17]
kathaṃ citaṃ pratyāhataṃ na viśīryate /
[032|17]
vāyudhātusaṃdhāritatvāt /
[032|17-032|18]
kaścidvāyudhāturvikiraṇāya pravṛtto yathā saṃvarttanyāṃ kaścit saṃdhāraṇāya yathā vivarttanyāmiti /
[032|18-032|19]
kathamidānīṃ nirantara prāptyā prāptaviṣayaṃ trayamucyate /
[032|19]
tadevaiṣāṃ niruttaratvaṃ yanmadhye nāsti kiñcit /
[032|20]
apikhlu saṃghātāḥ sāvayavatvāt spṛśantītyadvīṣaḥ /
[032|20-032|21]
evaṃ ca kṛtvā 'yamapi grantha upapanno bhavati vibhāṣāyām /
[032|21-032|22]
kiṃ nu spṛṣṭahetukaṃ spṛṣṭamutpadyate āhosvidaspṛṣṭahetukamiti praśnayitvāha"kāraṇaṃ prati /
[032|22-032|23]
kadācit spṛṣṭahetukamaspṛṣṭamutpadhate yadā viśīryate /
[032|23]
kadācidaspṛṣṭahetukaṃ spṛṣṭaṃ yadā cayaṃ gacchati /
[033|01]
kadācit spṛṣṭahetukaṃ spṛṣṭaṃ yadā cayavatāṃ cayaḥ /
[033|01-033|02]
kadācidaspṛṣṭahetukamaspṛṣṭaṃ yadā vātāyanaraja" iti /
[033|02]
yadi paramāṇavaḥ spṛśeyuruttarakṣaṇāvasthānaṃ syāditi bhadantavasumitraḥ /
[033|03]
na spṛśanti /
nirantare tu spṛṣṭasaṃjñeti bhadantaḥ /

bhadantamataṃ caiṣṭavyam /
[033|04]
anyathā hi sāntarāṇāṃ paramāṇūnāṃ śūnyeṣvantareṣu gatiḥ kena pratibadhyeta /
[033|04-033|05]
yataḥ sapratighā iṣyante /
[033|05]
naca paramāṇubhyo 'nye saṃghātā iti /
[033|05-033|06]
ta eva te saṃghātāḥ paramāṇavaḥ spṛśyante yathā rūpyante /
[033|06-033|07]
yadi ca paramāṇordigbhāgabhedaḥ kalpyate spṛṣṭasyāspṛṣṭasya vā sāvayavatvaprasaṅgaḥ /
[033|07]
no cet spṛṣṭasyāpyaprasaṅgaḥ //
[033|08-033|09]
kiṃ punarebhiścakṣurādibhirātmaparimāṇatulyasyārthasya grahaṇaṃ bhavatyāśuvṛttyā ca parvatādīnāmalātakrādivadāhosvittulyātulyasya /
[033|09-033|10]
yāni tāvadetāni prāptaviṣayāṇyuktānyebhiḥ /
[033|11]
tribhirghrāṇādibhistulyaviṣayagrahaṇaṃ matam /
[033|12]
yāvanto hīndriyaparamāṇavastāvanto hi viṣayaparamāṇavaḥ sametya vijñānaṃ janayanti /
[033|13]
cakṣuḥśrotrābhyāṃ tvaniyamaḥ /
kadācidalpīyāṃso yadā vālāgraṃ paśyati /
[033|13-033|14]
kadācit samā yadā drākṣāphataṃ paśyati /
[033|14-033|15]
kadācit bhūyāṃso yadā mahāntaṃ parvataṃ paśyatyunmiṣitamātreṇa /
[033|15]
evam śrotreṇa maśakameghādiśabdaśravaṇe ghoṣam /
[033|15-033|16]
manastvamūrttivadeveti nāsya parimāṇaparicchedaḥ saṃpradhāryate /
[033|16]
katahaṃ punareṣāṃ cakṣurādīndriyaparamāṇūnāṃ saṃniveśaḥ /
[033|17]
cakṣurindriyaparamāṇavastāvadakṣitārakāyāmajājīpuṣpavadavasthitāḥ /
[033|17-033|18]
acchacarmāvacchāditāstu na vikīryante /
[033|18-033|19]
adharauttaryeṇa piṇḍavadavasthitā ityapare /

[033|19]
na cānyo 'nyamāvṛṇvanti sphaṭikavadacchatvāt /
[033|19-033|20]
śrotrendriyaparamāṇavo bhūrjābhyantarāvasthitāḥ /
[033|20]
ghrāṇendriyaparamāṇavo ghaṭābhyantareṇa śalākāvat /
[033|20-033|21]
ādyāni trīṇīndriyāṇi mālāvadavasthitāni /
[033|21]
jihvendriyaparamāṇvo 'rdhacandravat /
[033|21-033|22]
vālāgramātraṃ kila madhyajivhāyāṃ jihvendriyaparamāṇubhirasphuṭam /
[033|22-033|23]
kāyendriyaparamāṇavaḥ kāyavadavasthitāḥ /
[033|23]
strīndriyaparamāṇavo bherīkaṭāhavat /
puruṣendriyaparamāṇavo 'ṅguṣṭhavat /
[033|24]
tatra cakṣurindriyaparamāṇavaḥ kadācit sarve sabhāgā bhavanti kadācittatsabhāgāḥ /
[033|24-033|25]
kadācideke sabhāgāḥ eke tatsabhāgāḥ /
[033|25]
evam yāvajjihvendriyaparamāṇavaḥ /
[033|25-033|26]
kāyendriyaparamāṇavastu sarve sabhāgā na bhavanti /
[033|26-033|27]
pradīptanarakābhyantarāvaruddhānāmapi hyaparimāṇāḥ kāyendriyaparamāṇavastatsabhāgā bhavanti /
[033|27-034|01]
sarvaiḥ kila vijñānotpattāvāśrayo viśīryeta /
[034|01]
na caika indriyaparamāṇurviṣayaparamāṇurvā vijñānaṃ janayati /
[034|01-034|02]
saṃcitāśrayālambanatvāt pañcānāṃ vijñānakāyānām /
[034|02]
ata evānidarśanaḥ paramāṇuradṛśyatvāt //
[034|03-034|04]
ya ime ṣaḍvijñānadhātava uktāścakṣurvijñānaṃ yavanmanovijñānaṃ kimeṣāṃ yatha viṣayo varttamānaḥ pañcānāṃ caramasya trikāla evamāśrayo 'pi /
[034|05]
netyāha /
[034|05-034|-5]

kiṃ tarhi /
[034|06]
caramasyāśrayo 'tītaḥ
[034|07]
manovijñānadhātoḥ samanantaraniruddhaṃ mana āśrayaḥ /
[034|08-034|07]
pañcānāṃ sahajaśca taiḥ
[034|09]
atītaśceti caśabdaḥ /
[034|09-034|10]
tatra cakṣurvijñānasya cakṣuḥ sahaja āśārayo yāvat kāyavijñānasya kāyaḥ /
[034|10]
atītaḥ punareṣāmāśrayo mana ityapyete pañca vijñānakāyā indriyadvayāśrayāḥ /
[034|11]
ata evocyate "yaścakṣurvijñānasyāśrayabhāvena samanantarapratyayabhāvenāpi sa tasye"ti /
[034|12]
catuṣkotikaḥ /
prathamā kotiścakṣuḥ /
dvitīyā samanantarātītaścaitasiko dharmadhātuḥ /
[034|13]
tṛtīyā samanantarātītaṃ manaḥ /
caturthī koṭiruktanirmuktā dharmāḥ /
[034|13-034|14]
evaṃ yāvat kāyavijñānasya svamindriyaṃ vaktavyam /
[034|14]
manovijñānasya pūrvapādakaḥ /
[034|14-034|15]
yastāvadāśrayabhāvena samanantarapratyayabhāvenāpi saḥ /
[034|15]
syātsamanantarapratyayabhāvena nāśrayabhāvena /
[034|15-034|16]
samanantarābhyatītaścetasiko dharmadhāturiti /
[034|17-034|18]
kiṃ punaḥ kāraṇamubhayādhīnāyāṃ vijñānotpattau cakṣurādayaḥ evāśrayā ucyante na rūpādayaḥ /
[034|19]
tadvikāravikāritvādāśrayāścakṣurādayaḥ /
[034|20]
dhātava ityadhikāraḥ /
[034|20-034|21]
cakṣurādīnāṃ hi vikāreṇa tadvijñānānāṃ vikāro bhavatyanugrahopaghātapaṭumandatānuvidhānāt na tu rūpādīnāṃ vikāreṇa tadvikāraḥ /

[034|22]
tasmāt sādhīyastadadhīnatvat ta evāśrayā na rūpādayaḥ /
[034|23-034|24]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ rūpādayaśca tairvijñāyante cakṣurvijñānaṃ cocyate yāvanmanovijñānam /
[034|24]
na punā rūpavijñānaṃ yāvaddharmavijñānamiti /
[034|24-034|25]
ya ete cakṣurādaya āśrayā eṣām /
[034|26]
ato 'sādhāraṇatvāddhi vijñānaṃ tairnirucyate
[034|27]
kathamasādhāraṇatvam /
na hi cakṣuranyasya vijñānasyāśrayībhavitumutsahate /
[034|27-034|28]
rūpaṃ tu manovijñānasyālambanībhavatyanyacakṣurvijñānasyāpīti /
[034|28]
evaṃ yāvat kāyo veditavyaḥ /
[034|29]
tasmādāśrayabhāvādasādhāraṇatvācca vijñānaṃ tenaiva nirdiśyate na rūpādibhiḥ /
[034|29-034|30]
yathā bherīśabdo yavāṅkura iti /
[035|01-035|02]
atha yatra kāye sthitaścakṣuṣā rūpāṇi paśyati kiṃ tāni kāyacakṣūrūpavijñānānyekabhūmikānyeva bhavantyāhosvidanyabhūmikānyapi /
[035|02]
āha /
sarveṣāṃ bhedaḥ /
[035|03]
kāmadhātūpapannasya svena cakṣuṣā svāni rūpāṇi paśyataḥ sarvaṃ svabhūmikam bhavati /
[035|04-035|05]
tasyaiva svāni rūpāṇi prathamadhyānabhūmīni paśyano rūpāṇi trīṇapi tadbhūmikāni /
[035|06-035|07]
dvitīyadhyānacakṣuṣā svāni rūpoāṇi paśyataḥ kāyarūpe svabhūmike cakṣustadbhūmikaṃ vijñānaṃ prathamadhyāna bhūmikam /
[035|07-035|06]
prathamadhyānabhūmīni paśyato vijñānarupe tadbhūmike kāyaḥ kāmāvacaraścakṣurdvitīyadyānabhūmikam /
[035|08-035|10]
dvitīyadhyānabhūmīni paśyataścakṣūarūpe tadbhūmike kāyaḥ kāmāvacaro vijñānaṃ prathamabhūmīkam /
[035|10-035|11]
evaṃ tṛtīyacaturthadhyānabhūmikena cakṣuṣā tadbhūmikādharabhumikāni rūpāṇi paśyato yojayitavyam /
[035|11-035|12]
prathmadhyānopapannasya svena cakṣuṣā svāni rūpāṇi paśyataḥ sarvaṃ svabhūmikamadharāṇi paśyataḥ trayaṃ svabhūmikaṃ /

[035|12-035|13]
dvitīyadhyānacakṣuṣā svāni rūpāṇi paśyatastrayaṃ svabhūmikaṃ cakṣustadbhūmikam /
[035|13-035|14]
kāmāvacarāṇi paśyataḥ kāyavijñāne svabhūmike rūpāṇyadharāṇi cakṣustadbhūmikam /
[035|14-035|15]
dvitīyadhyānabhūmīni paśyataścakṣūrūpe tadbhūmike śeṣaṃ svabhūmikam /
[035|15]
evaṃ tṛtīyadhyānacakṣuṣā yojyam /
[035|16-035|17]
dvitīyādidhyānopapannasya svaparacakṣurbhyāṃ svaparabhūmikāni rūpāṇi paśyato yathāyogaṃ yojayitavyam /
[035|17]
ayaṃ tu niyamaḥ /
[035|18]
na kāyasyādharaṃ cakṣuḥ /
[035|19]
pañcabhūmikāni hi kāyacakṣūrūpāṇi kāmāvacarāṇi yāvaccaturthadhyānabhūmikāni /
[035|20]
dvibhūmikaṃ cakṣurvijñānaṃ kāmāvacaraṃ prathamadhyānabhūmikaṃ ca /
[035|20-035|21]
tatra yadbhūmikaḥ kāyastadbhūmikaṃ cakṣurūrdhvabhūmikaṃ vā cakṣurbhavati na tvadharabhūmikam /
[035|21-035|22]
yadbhūmikaṃ cakṣustadbhūmikamadharabhūmikaṃ vā rūpaṃ viṣayo bhavati /
[035|23]
ūdhrvaṃ rūpaṃ na cakṣuṣaḥ /
[035|24]
na hi kadācidūrdhrvabhūmikaṃ rūpamadhobhūmikena cakṣuṣā draṣṭuṃ śakyate /
[035|25]
vijñānaṃ ca
[035|26]
ūrdhva na cakṣuṣo rūpavat /
[036|01]
asya rūpaṃ tu kāyasyobhe ca sarvataḥ
[036|02]
asyetyanantaroktasya cakṣurvijñānasya rūpaṃ sarvato viṣayaḥ ūrdhvamadhaḥ svabhūmau ca /
[036|03]
kāyasya cobhe rūpavijñāne sarvato bhavataḥ /
yathā cecaṃ cakṣuruttaṃ vistareṇa veditavyam
[036|04]
tathā śrotraṃ
[036|05-036|06]

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc