Abhidharmakośabhāṣya · Part 581600
yattrayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇaṃ rāgadveṣamohānāṃ ca tatutvamiti /
[370|20]
anāgāmiphalaṃ katamat /
[370|20-370|21]
yaduta pañcānāmavarabhāgīyānāṃ samyojanānāṃ prahāṇami"ti /
[370|21]
anāsravayā ca visaṃyogāprāptyā tatprahāṇaṃ sadhāryate /
[370|21-370|22]
tadvalena parihīṇāmaraṇāt /
[370|22]
ato 'pyasya maraṇaṃ yuktaṃ śrāmaṇyaphalam /
[370|22-370|23]
yadeva caitacchrāmaṇyayuktaṃ /
[370|24]
brāhmaṇyaṃ brahmacakraṃ ca tadeva
[370|25]
kleśānāṃ vāhanādvāhmaṇyaṃ brahmacakraṃ tu
[371|01]
brahmāvartanāt /
[371|02]
anuttarabrahmaṇyayogāt bhagavānbrahmā /
[371|02-371|03]
"eṣa hi bhagavān brahmā ityapi śāntaḥ śītībhūta ityapī"ti sūtrāt /
[371|03]
tasyedaṃ cakramiti brāhmaṃ tena prartitatvāt /
[371|04]
dharmacakraṃ tu dṛṅmārgaḥ
[371|05]
caṅkramaṇāccakraṃ tatsādharmyāddarśanamārgo dharmacakram /
kathamasya sādharmyam /
[371|06]
āśugatvādyarādibhiḥ
[371|07]
āśugatvāttyajanakramaṇāt ajitajayajitādhyavasanādutpatananipattanācca /
[371|07-371|08]
evamāśugatvādibhiḥ arādibhiḥ sādharmyādāryāṣṭāṅṅgo mārgaścakramiti bhadantaghoṣakaḥ /
[371|08-371|09]
samyagdṛṣṭisaṃkalpavyāyāmasmṛtayo hyarasthānīyāḥ /
[371|09-371|10]
samyagvākkarmāntājīvā nābhisthānīyāḥ samādhirnemisthānīya iti darśanamārgo dharmacakramiti /
[371|10-371|11]
kuta etat āryakauṇḍinyasya tadutpattau "pravarttitaṃ dharmacakrami"ti vacanāt /
[371|11-371|12]
kathaṃ tattriparivartaṃ dvādaśākāraṃ ca /
[371|12]
idaṃ duḥkhamāryasatyam /
[371|12-371|13]
tat khalu parijñeyaṃ tat khalu parijñātamityete trayaḥ parivartāḥ /
[371|13-371|14]
ekaikasmiṃśca parivarte cakṣurudapādi jñānaṃ vidyā buddhirudapādi ityete dvādaśākārāḥ /
[371|14]
pratisatyemevaṃ bhavanti /
[371|14-371|15]
trikadvādaśakasādharmyāttu triparivartaṃ dvādaśākāramuktam /
[371|15]
dvayasaptasthānakauśalādeśanāvat /
[371|15-371|16]
ebhiśca parivartairdarśanabhāvanāśaikṣamārgā yathāsaṃkhyaṃ darśatā iti vaibhāṣikāḥ /
[371|16-371|17]
yadyevaṃ na tarhi darśanamārga eva triparivartto dvādaśākāra iti kathamasau dharmacakraṃ vyavasthāpyate /
[371|17-371|18]
tasmātsa eva dharmaparyāyo dharmacakraṃ triparirtaṃ dvādaśākāraṃ ca yujyate /
[371|18]
kathaṃ ca punastriparivartam /
[371|19]
satyānāṃ triḥ parivarttanāt /
kathaṃ dvādaśākāram /
caturṇāṃ satyānāṃ tridhākaraṇāt /
[371|20]
duḥkhaṃ samudayo nirodho mārga iti /
[371|20-371|21]
parijñeyaṃ praheyaṃ sākṣātkartavyaṃ bhāvayitavyamiti /
[371|21]
parijñātaṃ prahīṇaṃ sākṣātkṛtaṃ bhāvitamiti /
[371|21-371|22]
tasya punaḥ pravartanaṃ parasaṃtāne gamanamarthajñāpanāt /
[371|22]
athavā sarva evāryamārgo dharmacakraṃ veneyasaṃtānakramaṇāt /
[371|23-371|24]
tattu parasaṃtāne darśanamārgotpādanādvartayitumārabdhamataḥ pravartitamityucyate /
[372|01]
atha kasmindhātau kati śrāmaṇyaphalāni prāpyante /
[372|02]
kāme trayāptiḥ
[372|03]
kāmadhātāveva trayāṇāṃ śrāmaṇyaphalānāṃ prāptirnānyatra /
[372|04]
antyasya triṣu
[372|05]
antyaṃ śrāmaṇyaphalamarhatvaṃ tasya triṣu dhātuṣu prāptiḥ /
[372|05-372|06]
phaladvayasya tāvadavītarāgaprāpyatvādūrdhvamaprāptiryuktā /
[372|06]
tṛtīyasya tu kasmādaprāptiḥ /
[372|07]
nordhvaṃ hi dṛkpathaḥ /
[372|08]
ūrdhvaṃ hi kāmadhātordarśanamārgo nāsti /
[372|08-372|09]
na ca tena vinā 'sti vītarāgasyānāgāmi phalaprāptirityetat kāraṇam /
[372|09]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ tatra darśanamārgo nāsti /
[372|10]
ārupyeṣu tāvat śravaṇābhāvādadhodhātvanālambanācca /
rūpadhātau tu
[372|11]
asaṃvegādiha vidhā tatra niṣṭheti cāgamāt
[372|12]
rūpāvacarā hi pṛthagjanāḥ samāpattimukhasaṅgā duḥkhavedanābhāvācca na saṃvijante /
[372|12-372|13]
na ca vinā saṃgenāryamārgaḥ śakto labdhum /
[372|13]
iyaṃ tāvadyuktiḥ /
[372|13-372|14]
āgamo 'pyayaṃ "pañcānāṃ pudgalānāmiha vidhā tatra niṣṭhā antarāparinirvāyiṇo yāvadūrdhvaṃsrotasa" iti /
[372|15]
vidhā hi mārgarambho nirvāṇopāyatvāt /
[372|16]
idamuktaṃ "yadyakopyaḥ kṣayajñānādanutpādamati" riti /
[372|16-372|17]
tatra kimarhatamapyasti bhedaḥ /
[372|17]
astītyucyate /
[372|18]
ṣaḍarhanto matāḥ
[372|19-372|20]
sūtra uktaṃ ṣaḍarhantaḥ parihāṇadharmā cetanādharmā anurakṣaṇā dharmā sthitākampoyaḥ prativedhanābhavyo 'kopyadharmā ceti /
[372|21]
teṣāṃ pañca śraddhādhhimuktijāḥ /
[373|01]
akokpyadharmāṇaṃ varjayitvā 'nye pañca śraddhādhimukti pūrvakāḥ /
[373|02]
vimuktiḥ sāmayikyeṣām /
[373|03]
eṣāṃ ca pañcānāṃ sāmayikī kānta cetovimuktirveditavyā /
[373|03-373|04]
nityānurakṣyatvāt /
[373|04]
ata evaite samayavimuktā ucyante /
[373|04-373|05]
samayāpekṣāścaite 'dhimuktāśceti samayavimuktā madhyapadalopāt dhṛtaghaṭavat /
[373|05-373|06]
eṣāṃ hi samayāpekṣāsamādhisaṃmukhībhāva upakaraṇārogyadeśaviśeṣāpekṣatvāt /
[373|07]
akopyākopyadharmaṇaḥ
[373|08]
akopyadharmaṇastvakopyā vimuktiḥ /
kopayitumaśakyatvādaparihāṇitaḥ /
[373|09]
ato 'samayamukto 'sau
[373|10]
ata evāsamayavimukti ucyate /
sa hyasamayāpekṣāvimuktiśca /
[373|10-373|11]
icchātaḥ samādhisaṃmukhībhāvāt /
[373|11-373|12]
kālāntarātyantavimuktito vā kopyākopyadharmaṇoḥ samayāsamaye vimuktatvaṃ parihāṇisaṃbhavāsaṃbhavataḥ /
[373|13]
dṛṣṭipraptānvayaśca saḥ /
[373|14]
sa cākopyadharmā dṛṣṭiprāptapūrvako veditavyaḥ /
[373|15]
kiṃ punarete ṣaḍarhanta ādita eva tadgotrā bhavantyatha paścāt /
[373|16]
tadgotrā āditaḥ kecitkeciduttāpanāgatāḥ
[373|17]
kaścitprathamata eva cetanādharmagotrako bhavati /
[373|17-373|18]
kaścitpunaḥ parihāṇadharmā bhūtvendriyāṇāmuttāpanayā cetanādharmatāṃ gataḥ /
[373|18-373|19]
evaṃ yāvadakoopyadharmatāṃ gato veditavyaḥ /
[373|19-373|20]
tatra parihāṇadharmā yaḥ parihātuṃ bhavyo na cetanādidharmā /
[373|20]
cetanādharmā yaścetayituṃ bhavyaḥ /
anurakṣaṇādharmā yo 'nurakṣituṃ bhavyaḥ /
[373|21-374|01]
sthitākampyo yaḥ parihāṇipratyayaṃ balavantamantareṇānurakṣannapi sthātuṃ bhavyo na hātuṃ nāpi vardhayituṃ vinābhiyogena /
[374|01]
prativedhanābhavyo yo 'kopyaḥ prativeddhaṃ bhavyaḥ /
[374|02]
akopyadharmā yo naiva parihātuṃ bhavyaḥ /
[374|02-374|03]
prathamau dvau pūrvameva śaikṣāvasthāyāṃ sātatyasatkṛtyaprayogavikalau /
[374|03]
tṛtīyaḥ sātatyaprayogī /
caturthaḥ satkṛtyaprayogī /
[374|03-374|04]
pañcama ubhayathāprayogī mṛdvindriyastu /
[374|04]
ṣaṣṭha ubhayathāprayogī tīkṣṇendriyaśca /
[374|04-374|05]
nacāvaśyaṃ varihāṇadharmā parihīyate nāpi yāvat prativedhanābhavyaḥ pratividhyati /
[374|05-374|06]
saṃbhavaṃ tu pratyevamucyate /
[374|06]
evaṃ kṛtvā dhātutraye 'piṣaḍarhanto yujyante /
[374|06-374|08]
yeṣāṃ tvavaśyaṃ parihīyate yāvat pratividhyati teṣāṃ kāmadhātau ṣaṭ rūpārupyadhātvoḥ sthitākampyo 'kopyadharmā ca /
[374|08]
tayoḥparihāṇicetanendriyasaṃcārābhāvāt /
[374|09]
kaḥ punareṣāṃ kutaḥ parihīyate /
phalāt gotrādvā /
[374|10]
gotrāccaturṇāṃ pañcānāṃ phalāddhāniḥ
[374|11]
cetanādharmādīnāṃ caturṇāṃ gotrātparihāṇiḥ /
[374|11-374|12]
na hi parihāṇadharmā punaḥ svagotrāt parihīyate /
[374|12-374|13]
parihāṇadharmādīnāṃ pañcānāṃ phalāt parihāṇiḥ /
[374|13]
teṣāmapi tu
[374|14]
na pūrvakāt /
[374|15]
yasya yat prathamagotraṃ sa tasmānna parihīyate /
śaikṣāśaikṣamārgābhyāṃ dṛḍhīkutatvāt /
[374|16]
śaikṣastu laukikalokattarābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvāt na parihīyate svagotrāt /
[374|16-374|17]
yattu paścāt pratilabdhamuttāpanayā tasmāt parihīyate /
[374|17-374|18]
yasya ca yat prathamaṃ phalaṃ sa tasmānā parihīyate /
[374|18]
śeṣāt parihīyate /
[374|18-374|19]
ata eva srota āpattiphalānnāsti parihāṇiḥ /
[374|19]
evaṃ ca kṛtvā parihāṇadharmaṇastrayaḥ prakārā bhavanti /
[374|19-374|20]
tadavasthasya parinirvāṇamindriyasaṃcāraḥ /
[374|20]
parihāya vā śaikṣatvam /
cetanādharmaṇaścatvāraḥ /
[374|20-374|21]
eta eva trayaḥ parihāṇadharmagotrapratyāgamanaṃ ca /
[374|21-374|22]
evamanyeṣāṃ trayāṇāmekaikaprakāravṛddhacyā yathākramaṃ pañca ṣaṭ sapta prakārā veditavyāḥ /
[374|22-374|23]
yasya ca yat prathamaṃ gotraṃ sa parihāya śaikṣobhūtastatraivāvatiṣṭhate nānyasmin /
[374|23-374|24]
anyathā hi tadgotraviśeṣa labhād vṛddhirevāsya syānna parihāṇiḥ /
[374|25]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ prathamānām nāsti parihāṇiḥ /
darśanaheyānāmavastukatvāt /
[374|26]
ātmādhiṣṭhānapravṛttā hyete /
satkāyadṛṣṭimūlakatvāt /
[375|01]
sa cātmā nāstīti /
asadālambanāstarhi prāpnuvanti /
nāsadālambanāḥ /
[375|01-375|02]
satyālambanatvāt /
[375|02]
vitathālambanāstu /
katamaśca kleśo naivamasti viśeṣaḥ /
[375|02-375|04]
ātmadṛṣṭihi rūpādike vastuni kārakavedakavaśavartitvenātmatvamabhūtamadhyāropayati tadadhiṣṭhānānuvṛttāścāntagrāhadṛṣṭacyādaya ityavastukā ucyante /
[375|04-375|06]
bhāvanāheyāstu rāgapratighamānāvidyā rūpādike vastuni kevalaṃ saktyāghātonnatyasaṃprakhyānabhāvena vartanta iti savastukā ucyante /
[375|06-375|07]
asti ca tacdhrātādimātraṃ yatra teṣāṃ pravṛttayaḥ na tvātmādileśo 'pi /
[375|07-375|08]
tathā hi bhāvanāheyānāmasti pratiniyataṃ vastumanāpāmanāpalakṣaṇaṃ na tu darśanaheyānāmātmādilakṣaṇam /
[375|08-375|09]
tasmādapyavastukāucyante /
[375|09-375|10]
api khalvāryasyānupanidhyāyataḥ smṛtisaṃpramoṣāt kleśa utpadyate nopanidhyāyato rajjvāmiva sarpasaṃjñā /
[375|10-375|12]
na cānupanidhyāyata ātmadṛṣṭacyādīnāmupapattiryujyate santīrakatvāditi nāsti darśanaheyakleśa prahāṇātparihāṇiḥ /
[375|12]
arhatvādapi nāsti parihāṇiriti sautrāntikāḥ /
[375|12-375|13]
eṣa eva canyāyaḥ /
[375|13]
kathamidaṃ gamyate /
āgamādyuktitaśca /
kathamāgamāt /
[375|13-375|14]
"taddhi bhikṣavaḥ prahīṇaṃ yadāryayā prajñayā prahīṇami"tyuktam /
[375|14-375|15]
ādyantayośca phalayorāryayaiva prajñayā 'dhigamaḥ /
[375|15-375|16]
"śaikṣasya cāpramādakaraṇiye 'pramādakaraṇīyaṃ vadāmī" tyuktaṃ nā 'rhataḥ /
[375|16-375|17]
"arhato 'pyahamānanda lābhasatkāramantrāyakaraṃ vadāmī"tyatra sūtre dṛṣṭadhamesukhavihāramātrādeva parihāṇiruktā /
[375|17-375|18]
"yā tvanenākopyacetovimuktiḥ kāyena sākṣātkṛtā /
[375|18]
tato 'haṃ na kenacit paryāyeṇa parihāṇaṃ vadāmī"ti coktam /
[375|19]
sāmayikyā astīti cet /
vayamapyevaṃ brūmaḥ /
sā tu vicāryā /
[375|19-375|20]
kimarhattvamāhosviddhacyānānīti /
[375|20-375|21]
maulo hi dhyānasamādhiḥ samaye saṃmukhībhāvātsāmayikī cimuktirityucyate /
[375|21]
dṛṣṭadharmasukhavihārārthaṃ ca punaḥ punareṣaṇīyatvātkāntetyucyate /
[375|22]
āsvādanīyatvādityapare /
[375|22-375|23]
arhattvavimuktistu nityānugatatvānna yujyate /sāmayikī apunaḥprarthanīyatvānna kānteti /
[375|23-375|24]
yadi cārhattvāt parihaṇisaṃbhavo 'bhaviṣyat kimarthaṃ bhagavānādhicetasikebhya eva dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇimavakṣyat /
[375|24-375|25]
ato gamyate sarvasyaivārhato vimuktirakopyādṛṣṭadhrmasukhavihāretyustu /
[375|25-375|26]
kaścit lābhasatkāravyākṣepadīṣāt parihīyate vaśitvabrhaśādyo mṛdvindriyaḥ /
[375|27]
kaścinna parihīyate yastīkṣṇendriyaḥ /
tatra yaḥ parihīyate sa parihāṇadharmā /
[375|27-375|28]
yo na parihīyate so 'parihāṇadharmā /
[375|28]
evaṃ cetanādharmādayo 'pi yojyāḥ /
[375|28-376|01]
aparihāṇadharmasthitākampyākopyadharmaṇāṃ ko viśeṣaḥ /
[376|01]
aparihāṇadharmā 'nuttāpanāgataḥ /
[376|02]
akopyadharmā tūttāpanāgataḥ /
[376|02-376|03]
tau hi yaṃ yameva samāpattiviśeṣamutpādayatastasmānna parihīyete /
[376|03-376|04]
sthitākampyastu yasminneva guṇe sthitastasmātkevalaṃ na parihīyate na tvanyamutpādayati /
[376|04]
utpādayati vā tasmāttu kampata ityeva viśeṣo lakṣyate /
[376|05-376|07]
āyuṣmānbhautikaḥ śaikṣībhūtaḥ sāmayikyā vimukteratyāsvādanānmṛdvindriyatvāccabhīkṣṇaṃ parihīyamāṇo nirviṇnaḥ śastramādhārayan kāyajīvitanirapekṣatvānmaraṇakāla evārhattvaprāptaḥ parinirvṛttaśca /
[376|07]
tasmātso 'pi nārhattvāt parihīṇaḥ /
[376|07-376|08]
daśottare coktam /
[376|08]
"eko dharma utpādayitavyaḥ sāmayikī kāntā cetovimuktiḥ /
[376|08-376|09]
eko dharmaḥ sākṣātkartavyaḥ akopyā cetovimuktiri"ti /
[376|09-376|10]
yadi cārhattvaṃ sāmayikī kāntā cetovimuktirabhaviṣyat kimarthaṃ tatraiva daśake 'rhattvasya dvigrahaṇamakariṣyāt /
[376|10-376|11]
na ca kvacidarhattvamutpādayitavyamuktam /
[376|11]
kiṃ tarhi /
[376|11-376|12]
sākṣātkartavyaṃ mṛdvindriyasaṃgṛhītaṃ cārhattvamutpādayitavyamiti /
[376|12]
kimanena jñāpitaṃ bhavati /
[376|12-376|13]
yadi tāvadutpādayituṃ śakyamityadapi śakyam /
[376|13]
athotpādanamarhatīti /
[376|13-376|14]
anyatsutarāmarhati /
[376|14]
tasmānna sāmayikī vimuktirarhattvam /
[376|14-376|15]
kathaṃ tarhi samayavimukto 'rhannucyate /
[376|15]
yasya mṛdvindriyatvātsamayāpekṣaḥ samādhisamukhībhāvaḥ /
[376|15-376|16]
viparyayādasamayavimuktaḥ /
[376|16]
abhidharme 'pi coktaṃ "tribhiḥ sthāneḥ kāmarāgānuśayasyotpādo bhavati /
[376|17-376|18]
kāmarāgānuśayio 'prahīṇo bhavatyaparijñātaḥ kāmarāgaparyavasthānīyāśca dharmā ābhāsagatā bhavanti tatra cāyoniśo manaskāra" iti /
[376|18]
paripūrṇotpattirevamiti cet /
[376|19]
kasya vā paripūrṇakāraṇasyotpattiḥ /
evaṃ tāvadāgamāt /
kathaṃ yuktitaḥ /
[376|19-376|21]
yadi tāvadarhatastadrūpaḥ pratipakṣa utpanno yena kleśā atyantamanutpattidharmatāmāpannāḥ kathaṃ punaḥ parihīyate /
[376|21]
atha notpannaḥ /
kathaṃ kṣīṇāsravo bhavati /
[376|21-376|22]
atyantamanayoddhratāyāṃ tadbījadharmatāyāmakṣīṇāsravo vā punaḥ kathamarhanbhavatītyevaṃ yuktiḥ /
[376|22-376|23]
aṅgārakarṣūpomaṃ sūtraṃ tarhi parihāryam /
[376|23-376|25]
yatredamuktaṃ "tasya khalu śrutavata āryaśrāvakasyaivaṃ carata evaṃ viharataḥ kadācitkarhicit smṛtisaṃpramoṣādutpadyante pāpakā akuśalā vitarkā" iti /
[376|25]
sa hi tatrārhanneva jñāpitaḥ /
[376|25-377|01]
"dīrgharātra vivekanimnaṃ cittaṃ bhavati yāvannirvāṇaprāgbhārami"ti vacanāt /
[377|01-377|02]
arhato hyetadbalamanyatroktam /
[377|02-377|03]
"sarvairāsravasthānīyairdharmaiḥ śītībhūtaṃ vāntībhūtami"ti cābhidhānāt astyetadevam /
[377|03-377|04]
yāvattu cāro na supratibaddhastāvadevaṃ carato 'pi śaikṣasyāsti saṃbhavaḥ kleśotpattāviti śaikṣāvasthāmadhikṛtyaivaṃ vacanādadoṣaḥ /
[377|05]
pratijñāyate hi laukikamārgapratilabdhātphaladvayātparihāṇiḥ /
[377|05-377|06]
arhattvādapi tu parihāṇiṃ varṇayanti vaibhāṣikāḥ /
[377|07]
kiṃ punarime 'rhanta eva ṣaḍgotrā bhavanti athānye 'pi ṣaḍgotrā bhavanti /
[377|08]
śaikṣānāryāśca ṣaḍgotrāḥ
[377|09]
śaikṣapṛthagjanā apyevaṃ ṣaḍgotrāḥ /
tatpūrvakāṇyeva hyarhatāṃ gotrāṇi /
api tu
[377|10]
saṃcāro nāsti darśane
[377|11]
darśanamārgādanyatrendriyasaṃcāro bhavati /
prayogāsaṃbhavānna darśanamārge /
[377|11-377|12]
kaścit pṛthagjanāvasthāyāmindriyāṇi saṃcarati /
[377|12]
kaścicchaddhādhimuktāvasthāyām /
[377|13-377|16]
yadidaṃ sūtra uktaṃ "ye tvanena catvāra ādhicaitasikā dṛṣṭadharmasukhavihārā adhigatāstato 'hamasyānyatamānyatamasmāt parihāṇiṃ vadāmi yā tvanenaikākinā yāvadakopyā cetovimuktiḥ kāyena sākṣātkṛtā tato 'haṃ na kenacit paryāyeṇa parihāṇiṃ vadāmī"ti /
[377|16-377|17]
kathamakopyadharmaṇo dṛṣṭdharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇiḥ /
[377|18]
parihāṇistridhā jñeyā prāptāprāptopabhogataḥ /
[377|19]
prāptaparihāṇiryadi pratilabdhāt guṇāt parihīyate /
[377|19-377|20]
aprāptaparihāṇiryadi prāpyaṃ guṇaṃ na prāpnoti /
[377|20]
upabhogaparihāṇiryadi prāptaguṇaṃ na saṃmukhīkaroti /
[377|20-377|21]
āsāṃ punaḥ parihāṇīnām
[377|22]
antyā śāsturakopyasya madhyā cānyasya tu tridhā
[378|01]
buddhasyopabhogaparihāṇireva nānyā /
akopyadharmaṇaḥ sā cāprāptaparihāṇiśca /
[378|02]
pudgalaviśeṣadharmāprāpaṇāt /
anyasyārhataḥ prāptaparihāṇirapyasti /
[378|02-378|03]
ata upabhogaparihāṇivacanādakopyadharmaṇaḥ sūtravirodhaḥ /
[378|03]
sarvasyānāsravā vimuktirakopyā /
[378|04]
akopyadharmavyavasthānaṃ tu yathā tathoktam /
ata etadcodyamityaparihāṇivādī /
[378|05]
atha yoi 'rhatphalātparihīyate kimasau punarjāyate /
nāstyetat /
yasmāt
[378|06]
mriyate na phalabhraṣṭaḥ
[378|07]
naiva hi kaścitphalāt parihīṇaḥ kālaṃ karoti /
[378|07-378|09]
"dhandhā bhikṣava āryaśrāvakasya smṛtisaṃpramoṣā atha ca punaḥ kṣipramevāntaṃ parikṣayaṃ sapadi saṃgacchanīti sūtre vacanāt /
[378|09]
anyathā hyanāśvāsikaṃ brahmacaryaṃ syāt /
[378|09-378|10]
yataśca phalāt parihīyate tatphalasthena yadakāryaṃ
[378|11]
tādakāryaṃ karoti na /
[378|12]
parihīṇo 'pi saṃstatphalaviruddhāṃ kriyāṃ na karoti /
śūrapraskhalanāpatanavat /
[378|13]
athendriyāṇi saṃcaratāṃ katyānantaryavimuktimārgā bhavanti /
[378|14]
vimuktyānantaryapathā navokopye
[378|15-378|16]
akopyagotre pratividhyamāne pritivedhabhāvanābhavyasya navānantaryamārgā vimuktimārgāśca bhavanti /
[378|16]
yathārhattvaṃ prāpnuvataḥ /
kiṃ kāraṇam /
[378|17]
atisevanāt
[378|18]
tasya mṛdvindriyagotraṃ bhavatīti nālpena vyāvarttayituṃ śakyate /
[378|18-378|19]
śaikṣāśaikṣa mārgabhyāṃ dṛḍhīkṛtatvāt /
[378|20]
dṛṣṭacyāptatāyāmekaikaḥ
[379|01-379|02]
dṛṣṭiprāptāyāṃ pratividhyamānāyāmeka evānantaryamārgo bhavatyeko vimuktimārgaḥ /
[379|02]
prayogamārgastu sarvatraika eva /
te punaḥ sarva evānantaryavimuktimārgāḥ
[379|03]
anāsravāḥ
[379|04]
na hi sāsraveṇa mārgeṇāryāṇāmindriyasaṃcāraḥ /
kva punarindriyāṇi vardhante /
[379|05]
nṛṣu vardhanam /
[379|06]
manuṣyeṣvevendriyasaṃcāro nānyatra /
parihāṇyasaṃbhavāt /
[379|07]
kaḥ punaḥ katamāṃ bhūmi niśrityendriyāṇi saṃcarati /
[379|08]
aśaikṣo nava niśritya bhūmīḥ
[379|09]
anāgamyasyānantaraṃ catvāri dhyānāni trīṇi cārupyāṇi /
[379|10]
śaikṣastu ṣaṭ
[379|11]
ārupyavarjyaḥ /
kiṃ kāraṇam /
[379|12]
yataḥ
[379|13]
saviśeṣaṃ phalaṃ tyaktvā phalamāpnoti vardhayan /
[379|14-379|15]
indriyāṇi hi saṃcaran phalaṃ phalaviśiṣṭaṃ ca mṛdvindriyamārgaṃ tyaktvā tīkṣṇendriyagotrakaṃ phalamārgameva pratilabhate /
[379|15-379|16]
na cānāgāmiphalamārupyabhūmisaṃgṛhītamastītyetat kāraṇam /
[379|17]
ta ete ṣaḍevārhanto nava bhavanti /
indriyabhedāt /
kathaṃ kṛtvā /
[379|18]
dvau buddhau śrāvakāḥ sapta navaite navadhendriyāḥ
[380|01]
katame sapta śrāvakāḥ /
parihāṇadharmādayaḥ pañca /
[380|01-380|02]
akopyadharmā ca dvividha uttāpanāgata āditaśca tadgotraḥ akopyabheda eva /
[380|02]
dvau buddhau pratyekabuddho buddhaśca /
[380|03]
ityate mṛdumṛdvādinavaprakārendriyabhedānnava pudgalā bhavanti /
[380|04]
sarva eva tvāryapudgalāḥ sapta bhavanti /
[380|04-380|05]
śraddhānusārī dharmānusārī śraddhādhimukto dṛṣṭioprāptaḥ kāyasākṣī prajñāvimukta ubhayatovimuktaśca /
[380|05]
ete punaḥ
[380|06]
prayogākṣasamāpattivimuktyubhayataḥ kṛtāḥ /
[380|07]
pudgalāḥ sapta
[380|08]
prayogataḥ śraddhādharmānusāriṇau /
pūrvameva parapratyayadharmānusārābhyāmartheṣu prayogāt /
[380|09]
indriyata śraddhādhimuktadṛṣṭiprāptau /
[380|09-380|10]
mṛdutīkṣṇendriyatvāt śraddhādhimokṣaprajñādhikyataḥ /
[380|10-380|11]
samāpattitaḥ kāyasākṣī nirodhasamāpatti sākṣātkaraṇāt /
[380|11]
vimuktitaḥ prajñāvimuktaḥ /
samāpattivimuktitaḥ ubhayatobhāgavimuktaḥ /
[380|12]
nāmata ete sapta pudgalāḥ /
[380|13]
ṣaṭ tvete /
[380|14]
dravyatastvete ṣaṭ bhavanti /
[380|15]
dvau dvau mārgatraye yataḥ
[380|16]
darśanamārge hi dvau pudgalau śraddhādharmānusāriṇau /
tāveva bhāvanāmārge dvau bhavataḥ /
[380|17]
śraddhādhimuktadṛṣṭiprāptau /
tau punaraśaikṣamārge dvau bhavataḥ /
samayāsamayavimuktāviti /
[380|18]
tatrendriyatastrayaḥ /
śraddhānusāriṇaḥ gotrataḥ pañca /
mārgataḥ pañcadaśa /
[380|18-380|19]
aṣṭa kṣāntisaptajñānasthāḥ /
[380|19]
vairāgyatastrisaptatiḥ /
sakalabandhanaḥ /
kāmavairāgyānnava /
[380|20]
evaṃ yāvadākiñcanyāyatanavairāgyāt /
āśrayato nava /
tridvīpaṣāḍdevanikāyajāḥ /
[380|21-380|22]
indriyagotramārgavairāgyāśrayataḥ paṇḍitāḥ śatasahasraṃ saṃpadyante sahasrāṇi ca saptacatvāriṃśacchatāni cāṣṭau pañcaviśatiśca /
[380|22]
evamanye 'pi pudgalāḥ saṃbhavataḥ saṃkhyeyāḥ /
[381|01]
koyimubhayatobhāgavimukta ityucyate kaśca prajñāvimuktaḥ /
[381|02]
nirodhalābhyubhayatovimuktaḥ prajñayetaraḥ /
[381|03]
yo nirodhasamāpattilābhī sa ubhayatobhāgavimuktaḥ /
[381|03-381|04]
prajñāsamādhibalābhyāṃ kleśavimokṣāvaraṇavimuktatvāt /
[381|04]
itaraḥ prajñāvimuktaḥ /
[381|04-381|05]
prajñābalena kevalaṃ kleśāvaraṇavimuktatvāt /
[381|06-381|07]
yaduktaṃ bhagavatā "kleśān prahāyeha hi yastu pañca ahāryadharmā paripūrṇaḥ śaikṣa" iti /
[381|07]
kiyatā paripūrṇaḥ śaikṣo bhavati /
[381|08]
samāpattindriyaphalaiḥ pūrṇaḥ śaikṣo 'bhidhīyate
[381|09]
trividhā śaikṣasya parīpūriḥ /
phalataḥ indriyataḥ samāpattitaśca /
[381|09-381|10]
phalata eva śraddhādhimuktasyākāyasākṣiṇo 'nāgāminaḥ /
[381|10-381|11]
indriyata eva dṛṣṭiprāptasyāvītarāgasya /
[381|11]
phalendriyato dṛṣṭiprāptasya kāyasākṣiṇo 'nāgāminaḥ /
[381|11-381|12]
phalasamāpattitaḥ śraddhādhimuktasya kāyasākṣiṇaḥ /
[381|12]
phalendriyasamāpattito dṛṣṭiprāptasya kāyasākṣiṇaḥ /
[381|13]
samāpattita eva samāpattīndriyaśca paripūrṇatvaṃ nāsti vina phalena /
[381|14]
aśaikṣaparipūrṇatvaṃ dvābhyām
[381|15]
indriyataḥ samāpattiśca /
[381|15-381|16]
phalena tvaparipūrṇasyāśaikṣatvameva nāstīti nāsya punaḥ phalena paripūrṇaparipūrṇatvaṃ vyavasthāpyate /
[381|16-381|17]
indriyat evāsamayavimuktasya prajñāvimuktasya /
[381|17]
samāpattita eva samayavimuktasyobhayabhāgavimuktasya /
[381|17-381|18]
indriyasamāpattibhyāmasamayavimuktasyobhayatobhāgavimuktasya /
[381|19-381|20]
vahava ime mārgabhedā uktā laukikalokokttaradarśanabhāvanā 'śaikṣamārgāḥ prayogānantaryavimuktiviśeṣamārgā iti /
[381|20]
katividha eṣa samāsato mārga iti /
[381|21]
mārgaḥ samāsataḥ /
[381|22]
viśeṣamuktyānantaryaprayogākhyaścaturvidhaḥ
[382|01]
prayogamārgo yasmādanantarmānantaryamārgotpattiḥ /
[382|01-382|02]
ānantaryamārgo yenāvaraṇaṃ prajahāti /
[382|02]
vimuktimārgo yastatpraheyāvaraṇavinirmuktastat prathamata utpadyate /
[382|03]
viśeṣamārgo ya ebhyo 'nyo mārgaḥ /
kasmāt mārga ityucyate /
[382|03-382|04]
eṣa hi nirvāṇasya panthā etena tadgamanāt /
[382|04]
nirvāṇaṃ mārgayantyaneneti vā /
[382|04-382|05]
vimuktiviśeṣamārga yoḥ kathaṃ mārgatvam /
[382|05-382|06]
tajjātīyādadhimātrataratvāduttarottaraprāpaṇāt nirūpadhiśeṣapraveśādvā /
[382|07]
mārga eva punaḥ pratipadityukto nirvāṇapratipādanāt /
catasraḥ pratipadaḥ /
[382|08]
asti pratipadduḥkhā dhandhābhijñā /
asti duḥkhā kṣiprābhijñā /
[382|08-382|09]
evaṃ sukhā 'pi dvidhā /
[382|09]
tatra
[382|10]
dhyāneṣu mārgaḥ pratipatsukhā
[382|11-382|12]
caturdhyāneṣu mārgaḥ sukhā pratipadaṅgaparigraha śamathavipaśyanā samatābhyāmayiatnavāhitvāt /
[382|13]
duḥkhā 'nyabhūmiṣu /
[382|14-382|16]
anyāsvanāgamyadhyānāntarārupyabhūmiṣu mārgo duḥkhā pratidaṅgāparigrahācchamathavipaśyanānyūnatvācca yatnavāhitvāt śamathanyūne hyanāgamyadhyānāntare vipaśyanānyūnā ārupyā iti /
[382|16]
sā punardvividhā 'pi pratipat
[382|17]
dhanyābhijñā mṛdumateḥ kṣiprābhijñetarasya tu
[382|18-382|19]
mṛdvindriyasya sukhā duḥkhā vā pratipaddhandhābhijñā tīkṣṇendriyasya kṣiprābhijñā dhandhābhijñā asyāṃ pratipadi /
[382|19]
seyaṃ dhandhābhijñā /
[382|19-382|20]
evaṃ kṣiprābhijñā /
[382|20]
dhandhasya vā pudgalasyeyamiti dhandhābhijñā /
[382|20-382|21]
punarapyeṣa mārgo bodhipakṣyākhyāṃ labhate /
[382|21]
saptatriṃśadvodhipakṣā dharmāḥ /
catvāri smṛtyupasthānāni /
[382|22]
catvāri samyak prahāṇāni /
catvāra ṛddhipādāḥ /
pañcendriyāṇi /
[382|22-382|23]
pañca balāni /
[382|23]
sapta bodhyaṅgāni /
āryāṣṭāṅgo mārgaḥ iti /
tatra
[382|24]
anutpādakṣayajñāne bodhiḥ
[383|01]
kṣayajñānamanutpādajñānaṃ ca /
pudgalabhedena tisro bodhaya utpadyante /
[383|01-383|02]
śrāvakabodhiḥ pratyekabodhiranuttarā samyaksaṃbodhiriti /
[383|02]
aśeṣāvidyāprahāṇāt /
[383|02-383|03]
tābhyāṃ svarthasya yathābhūta kṛtāpunaḥkartavyatāvavodhācca /
[383|04]
tādanulomyataḥ /
[383|05]
saptatriṃśattu tatpakṣyāḥ
[383|06]
bodheranulomatvādbodhipakṣyāḥ saptatriṃśadutpadyante /
[383|07]
nāmato dravyato daśa
[383|08]
daśa dravyāṇi sarve bodhipakṣyāḥ /
katamāni daśa /
[383|09]
śraddhā vīryaṃ smṛtiḥ prajñā samādhiḥ prītyupekṣaṇe /
[383|10]
praśrabdhiśīlasaṃkalpāḥ
[383|11]
ityetāni daśa dravyāṇi /
kathaṃ kṛtvā /
[383|12]
prajñā hi smṛtyupasthitiḥ
[383|13]
vīryaṃ samyakprahāṇākhyamṛddhipādāḥ samādhayaḥ /
[383|14-383|17]
prajñāvīryasamādhisvabhādhā hi smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādāḥ ata indriyāṇi tāvadvalāni ca nāmagrāhikayā śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñādravyāṇi ca smṛtyupasthānāni dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ samyagṛṣṭiśca prajñaiva /
[383|17]
samyakprahāṇāni vīryasaṃbodhyaṅgaṃ samyagvyāyāmaśca vīryameva /
[383|17-383|18]
ṛddhipādāḥ samādhisambodhyaṅgaṃ samyak samādhiśca samādhireva /
[383|18-383|19]
smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ samyak smṛtiśca smṛtireva /
[383|19]
kimavaśiṣyate /
[383|19-383|20]
prītiprasrabdhyupekṣasaṃbodhyaṅgāni samyaksaṃkalpaḥ śīlāṅgani ca /
[383|20-383|21]
tānyetāni pañca dravyāṇi evamete bodhipakṣyā daśa dravyāṇi bhavanti /
[383|21]
vaibhaṣikāṇā mekādaśa /
[383|21-384|01]
kāyavākkarmaṇorasaṃbhinnatvāt śīlāṅgāni dve dravye iti /
[384|01-384|02]
yattvetaduktaṃ "prajñāvīryasamādhisvabhāvāḥ smṛtyupasthānādaya" iti /
[384|02]
atra veditavyam /
[384|03]
pradhānagrahaṇaṃ sarve gunāḥ prāyogikāstu te
[384|04]
pradhānagrahaṇenaivamuktam /
[384|04-384|05]
sarve tu prāyogikā guṇāḥḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādāḥ /
[384|05]
kasmādvīrya samyakpradhānamuktam /
[384|05-384|06]
tena samyakkāyavāṅmanāṃsi pradhīyante /
[384|06]
samādhiḥ kasmād ṛddhipāda uktaḥ /
tatpratiṣṭhatvātsarvaguṇasaṃpatteḥ /
[384|07]
ye tvāhuḥ "samādhirevarddhiḥ pādāśchandādaya" iti /
[384|07-384|08]
teṣāṃ dravyatastrayodaśa bodhipakṣyāḥ prāpnuvanti /
[384|08]
cchandacittayoirādhikyātsūtraṃ ca virudhyate /
[384|08-384|09]
"ṛddhim ca vo bhikṣavo darśayiṣyāmi ṛddhipādāṃśaca yāvadṛddhiḥ katamā /
[384|09-384|10]
iha bhikṣuranekavidhamṛddhiviṣayaṃ pratyanubhavati /
[384|10]
eko bhūtvā bahudhā bhavatī"ti vistaraḥ /
[384|11]
kasmādindriyāṇyeva valānyuktāni /
mṛdvadhimātrabhedādavamardanīyānavamardanīyatvāt /
[384|12]
indriyāṇāṃ kiṅkṛto 'nukramaḥ /
śraddadhāno hi phalārthaṃ vīryamārabhate /
[384|12-384|13]
ārabdhavīryasya smṛtirūpatiṣṭhate /
[384|13]
upasthitasmṛteravikṣepāccittaṃ samādhīyate /
[384|13-384|14]
samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānātīti /
[384|15]
kasyāmavasthāyāṃ katame te bodhipakṣyāḥ prabhāvyante /
[384|16-384|17]
ādikarmikanirvedhabhāgīyeṣu prabhāvitāḥ /
bhāvane darśane caiva sapta vargā yathākramam
[384|18]
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0