Abhidharmakośabhāṣya · Part 561580
mārgo hi sa tajjātīyaḥ /
saptapadāśīviṣa daṣṭavaccāturthakajvaravacca /
[356|23]
saptasaṃyojanāvaśeṣatvācca /
dve avarabhāgīye pañca cordhvabhāgīyānīti /
[356|23-356|24]
antareṇāpyāryamārgaṃ saṃmukhīkurvāṇo na parinirvāti /
[356|24-356|25]
tāvat bhavavedanīyasya karmaṇo valādhānāt /
[356|25]
asati buddhotpādagrahastha evārhattvaṃ prāpnoti /
[356|25-356|26]
agāraṃ tu pounarnādhyāvasati /
[356|26]
dharmatāpratilambhikaṃ tu bhikṣuliṅga pratilabhate /
[356|26-356|27]
anyāśramikaṃ liṅgenetyapare /
[356|27]
kasmādavinipātakadharmā bhavati /
[356|27-356|29]
tadgāmi karmānupacayādupacitavipākadānavaiguṇyācca saṃtaterbalavatkuśalā dhivāsanātprayogāśayaśuddhitaḥ /
[356|29]
apāyanipāte tu karmaṇyasau kṣāntimapi notpādayet /
āha cātra
[357|01-357|04]
"kṛtvā budho 'lpamapi pāpamadhaḥ prayāti
kṛtvā budho mahadapi prajahātyanartham
majjanyadho 'lpamapi vāriṇi saṃhataṃ hi
pātrikṛtaṃ mahadapi plavate tadeva" iti /
[257|05]
duḥkhasyāntaṃ karotīti ko duḥkhasyāntaḥ /
[357|05]
yasmāt pareṇa duḥkhaṃ nāsti /
[357|06]
apratisaṃdhikaṃ duḥkhaṃ karotītyarthaḥ /
athavā nirvāṇamantaḥ /
kathaṃ nirvāṇaṃ karoti /
[357|07]
tatprāptivivandhāpanayanāt /
yathākāśaṃ kuru maṇḍapaṃ pātayeti bhavanti vaktāraḥ /
[357|08]
anyo 'pi ca syātsaptakṛtvaḥ paramo na tu niyata iti nocyate /
[357|08-357|09]
evaṃ tāvadakṣīṇabhāvanāheyaḥ phalasthaḥ saptakṛtvaḥ paramo bhavati /
[357|10]
tricaturvidhamuktastu dvitrijanmā kulaṅkulaḥ
[357|11]
sa eva srota āpannastribhiḥ /
[357|11-357|12]
kleśaprahāṇatastricatuḥporakāraprahīṇatvāt /
[357|12]
indriyatastatpratipakṣānāsravendriyalābhāt /
[357|12-357|13]
janmato dvitrijanmāvaśeṣatvāt /
[357|13-357|14]
śloke tu dvayorgrahaṇaṃ srota āpannasya paścātprahīṇe sati tatpratipakṣānāsravendriyasyānuktasiddhatvāt /
[357|14-357|15]
janma tu kadācidalpīyaḥ syāt /[35715]
pareṇa bhavyatvād /
[357|15]
ato 'sya grahaṇam /
[357|15-357|16]
kasmānna pañcaprakāraprahāṇāt /
[357|16-357|17]
tatprahāṇe ṣaṣṭhasyāvaśyaṃ prahāṇāt nahi tasyaikaḥ prakāraḥ phalaṃ vighnayituṃ samarthaḥ /
[357|17]
ekavīcikasyeva dhātvanatikramāt /
[357|17-357|18]
sa eva kulaṅkulo dvividhaḥ /
[357|18-357|19]
devakulaṅkulo yo deveṣa dve trīṇi vā kulāni saṃśritya parinirvāti tatra vā 'nyatra vā devanikāye /
[357|19-357|20]
manuṣyakulaṅkulo yo manuṣyeṣu tatra vā 'nyatra va dvīpe parinirvāti /
[357|20]
sa eva punaḥ phalasthaḥ
[357|21]
āpañcamaprakāraghno dvitīyapratīpannakaḥ /
[357|22-357|23]
yasya phalasthasyaikaprakāroyāvatpañcamaḥ prahīṇo bhavati asau dvitīyaphalapratipannako veditavyaḥ /
[357|24]
kṣīṇaṣaṣṭhaprakārastu sakṛdāgāmyasau punaḥ
[358|01]
dvitīyaphalaprāpto bhavati /
[358|01-358|02]
devān gatvā sakṛnmanuṣyalokāgamanātsakṛdāgāmī /
[358|02]
pareṇa janmāghāvāt /
rāgadveṣamohānāṃ ca tanutvādityucyate /
[358|03]
mṛduprakārāvaśeṣatvāt /
sa eva punaḥ phalasthaḥ /
[358|04]
kṣīṇasaptāṣṭadoṣāṃśa ekajanmaikavīcikaḥ /
[358|05]
tṛtīyapratipannaśca
[358|06]
tribhiḥ kāraṇaiḥ /
sa eva sakṛdāgāmyekavīcido veditavyaḥ /
[358|06-358|07]
saptāṣṭaprakāraprahāṇāt /
[358|07-358|08]
tatpratipakṣānāsravendriyalābhādekajanmāvaśeṣatvāt /
[358|08]
kathamasyaikaḥ prakāraḥ phalaṃ vidhnayitum śaknoti /
dhātvatikramāt /
[358|09]
avasthātraye hi karmāṇi vidhnāyopatiṣṭhanta" ityuktaṃ prāk /
[358|09-358|10]
yathā karmāṇyevaṃ kleśā api veditavyā iti /
[358|10]
vipākaniḥṣyandaphalabhūmyatikramāt /
[358|10-358|12]
vīcirnāmāntaraṃ tasya caikajamavyavahitatvāt nirvāṇasya ekakleśaprakāravyavahitatvādvā 'nāgāmiphalasyaiko vīcirasyetyekavīcikaḥ /
[358|12-358|13]
tṛtīyaphalapratipannakaścaikavīciko veditavyaḥ prahīṇasaptāṣṭaprakāraḥ /
[358|13-358|14]
pūrvaprahīṇaprakārastu phalaprāptau na tāvatkulaṅkulo bhavatyekavīciko vā yāvatphalaviśiṣṭo mārgo na samukhīkṛtaḥ /
[358|15]
so 'nāgāmī navakṣayāt
[358|16]
sa evapunaḥ phalastho navaprakāraprahāṇādanāgāmī upadiṣṭaḥ /
[358|16-358|17]
kāmadhātvanāgamanāt /
[358|17-258|18]
"pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇādi"tyucyate prahāṇasaṃkulanāt /
[358|18]
avaśyaṃ dve trīṇi vā pūrvaṃ prahīṇāni bhavanti /
[358|19]
so 'ntarotpannasaṃskārāsaṃskāraparinirvṛtiḥ /
[358|20]
ūrdhvasrotāśca
[358|21]
antarā parinirvṛtirasyetyantarāparinirvṛtiḥ /
[358|21-358|22]
evamutpannasya saṃskāreṇāsaṃskāreṇeti yojyam /
[358|22]
sa evānāgāmī punaḥ pañcadhā bhavati /
[359|01]
antarāparinirvāyī yo 'ntarābhave parinirvāti /
[359|01-359|02]
upapadyaparinirvāyī ya upapannamātrī na cirāt parinirvātyabhiyuktavāhimārgatvāt /
[359|02]
sopadhiśeṣanirvāṇena /
[359|02-359|03]
so 'ppi nirūpadhiśeṣeṇetyapare /
[359|03]
nāyurutsargāvaśitvāt /
[359|03-359|04]
sābhisaṃskāraparinirvāyī kila upapadyāprati prasrabdhaprayogaḥ /
[359|04]
sābhisaṃskāraṃ parinirvātyabhiyuktāvāhimārgatvāt /
[359|05]
anabhisaṃskāraparinirvāyī tvaṃnabhisaṃskāreṇābhiyogavāhimārgābhāvāt /
[359|05-359|06]
saṃskṛtāsaṃskṛtālambanamārganirvāṇādityapare /
[359|06]
tattu na /
atiprasaṅgāt /
[359|06-359|07]
sūtre tvanābhisaṃskāraparinirvāyī pūrva paṭhacyate /
[359|07]
tathaiva ca yujyate /
[359|07-359|08]
vāhyavāhimārgayoranabhisaṃskārābhisaṃskārasādhyatvādayatnayatnaprāptitaḥ /
[359|08-359|09]
upapadyaparinirvāyiṇastu vāhitaro 'dhimātrataraśca mārgo mṛdutarāścānuśayā iti /
[359|09-359|10]
ūrdhvasrotā yasyordhvaṃ gatirna tatriva parinirvāṇaṃ yatropapannaḥ /
[359|10]
sroto gatirityeko 'rthaḥ /
[359|11]
sa dhyāne vyavakīrṇo 'kaniṣṭhagaḥ
[359|12]
ūrdhvasrotā dvivadho hetutaḥ phalataśca /
hetuto vyavakorṇāvyavakīrṇadhyānatvāt /
[359|13-359|14]
phalato 'kaniṣṭhabhavāgraparamatvāt tatra yena dhyānaṃ vyavakīrṇaṃ so 'kaniṣṭhān gatvā parinirvāti /
[359|15]
sa pluto 'rdhaplutaḥ sarvacyutaśca
[359|16]
sa punareṣo 'kaniṣṭhaparama ūrdhvaṃsrotāstrividhaḥ /
plutādibhedāt /
[359|16-359|19]
tatra pluto nāma ya iha dhyānāni vyayakīrya dhyānacyāt oparihīṇaṃ prathamaṃ dhyānamāsvādya brahmakāyikeṣūpapannaḥ pūrvābhyāsavaśāccaturthaṃ dhyānaṃ vyavakīrya tasmāt pracyuto 'kaniṣṭheṣūpapadyate /
[359|19]
eṣa himadhyānimajjanāt plutaḥ /
[359|19-359|20]
ardhpluto nāma yastataḥ śuddhāvāseṣūpapadya madhyādekamapi sthānāntaraṃ vilaṅghacyākaniṣṭhān praviśati /
[359|20-359|21]
mahābrahmasvāryo nopapadyate dṛṣṭisthānatvādekanāyakatvācceti /
[359|21-359|22]
sarvacyuto nāma yaḥ sarvāṇi sthānāntarāṇi saṃcaryākaniṣṭhān praviśati /
[359|22]
na ca dakācidanāgāmī /
[359|22-359|23]
tatraivolpatyāyatane dvitīyaṃ janmābhinirvartayati /
[359|23]
viśeṣagāmitvāt /
[359|23-359|24]
evaṃ cāsya paripūrṇamanāgāmitvaṃ bhavati /
[359|24]
yatropapannastasyādhastatra cātyantamanāgamanāt /
[359|14-359|15]
evaṃ tāvaddhacyāne vyavakīrṇe 'kaniṣṭago veditavyaḥ /
[359|15-359|25]
tataḥ
[360|01]
anyo bhavāgragaḥ /
[360|02]
avyavakīrṇadhyāna ūrdhvaṃsrotā bhavāgraniṣṭho bhavati /
[360|02-360|04]
sa hi samāpattyantarāṇyāsvādayan sarvasthānāntareṣūpapadyāpraviśyaiva śuddhāvasānārupyakramotpattito bhavāgraṃ gatvā parinirvāti /
[360|04]
śamathacarito hyeṣaḥ /
[360|04-360|05]
pūrvakastu vipaśyanācaritaḥ /
[360|05]
antarāpi tu parinirvāṇamūrdhvaṃsrotaso yujyamānaṃ paśyāmaḥ /
[360|05-360|06]
akaniṣṭhabhavāgraparamatvaṃ tu pareṇa gatyabhāvādyathā sapta kṛtvaḥparamatvaṃ srota āpannasyeti /
[360|06-360|07]
ime tāvat pañca rupopagā anāgāminaḥ /
[360|08]
ārugyagaścaturdhānyaḥ
[360|09]
anya ārupyago 'nāgāmī yo rūpavītarāga itaścacyutvārupyeṣupapadyate /
[360|09-360|10]
sa punaścaturvidha upapadyādiparinirvāyibhedāt /
[360|10]
ta ete ṣaḍanāgāmino bhavanti /
tataḥ
[360|11]
iha nirvāpako 'paraḥ
[360|12]
ihaiva janmanyaparaḥ parinirvāti /
sa dṛṣṭadharmaparinirvāyo saptamaḥ /
[360|13]
punastrīṃstrividhān kṛtvā nava rupopagāḥ smṛtāḥ /
[360|14]
punastrayāṇāmanāgāmināṃ tridhā bhedādrūpopagā navānāgāmino bhavanti /
[360|15]
katameṣāṃ trayāṇām /
antaropapadyaparinirvāyiṇorurdhvasrotasaśca /
kathaṃ tridhābhedāt /
[360|16]
antarāparinirvāyiṇastāvadāśvanāśuciraparinirvāṇāt dṛṣṭāntatrayeṇa /
[360|16-360|17]
upapadyaparinirvāyiṇa upapadyābhisaṃskārānabhisaṃskāraparinirvāṇāt /
[360|17-360|18]
sarve hyete trayo 'pyupapanna parinirvāṇādupapadyaparinirvāyiṇaḥ /
[360|18]
ūrdhvaṃsrotasaḥ plutādibhedāt /
[360|18-360|19]
sarveṣāṃ vā trayāṇāmāśvanāśuciraparinirvāṇāditi tritvam /
[360|20]
tadviśeṣaḥ punaḥ karmakleśendriyaviśeṣataḥ
[360|21]
teṣāṃ punastrayāṇāṃ navānāṃ cānāgāmināṃ karmakleśenriyaviśeṣādviśeṣaḥ /
[360|21-361|01]
trayāṇāṃ tāvadabhinirvṛttyupapadyāparaparyāyavedanīyakarmopacitatvādyathākramaṃ mṛdumadhyādhimātra kleśasamudācāra tvādadhimātramadhyamudvindriyatvācca /
[361|01-361|02]
teṣāmapi navānāṃ prtyekamata eva yathāyogaṃ viśeṣaḥ /
[361|02]
prathamayostrikayoḥ kleśendriyaviśeṣāt pūrvavat /
[361|02-361|03]
paścimasya trikasyāparaparyāyavedanīyakarmaviśeṣācceti /
[361|03-361|04]
ta ete navaprakārakleśendriyatvānnavānāgāmino bhavanti /
[361|04]
kathaṃ tarhi sūtre sapta satpuruṣagatayo deśitāḥ /
[361|05]
ūrdhvaṃsroturabhedena sapta sadgatayo matāḥ /
[361|06]
ūrdhvaṃ sravaṇadharmā ūrdhvaṃsrotā /
[361|06-361|07]
tasyābhedanirdeśātsapta satpuruṣagatayaḥ sūtre 'bhihitāḥ /
[361|07]
kasmāt punaretā eva satpuruṣagatayo nānyāḥ śaikṣagatayaḥ /
[361|07-361|08]
etā hi gatayo yeṣāṃ teṣāṃ satyeva karmāṇi vṛttiḥ kuśale asatyavṛttirakuśale /
[361|08-361|09]
etāśca gatīrgatānāṃ na punaḥ pratyāgatirasti /
[361|09]
natvetadyathoktamanyatrāsti /
ataḥ
[361|10]
sadasadvṛttyavṛttibhyāṃ gatāopratyāgateśca tāḥ
[361|11]
sapta satpuruṣagatayo nānyā iti /
[361|11-361|12]
yattarhi sūtre evoktaṃ "satpuruṣāḥ katamaḥ /
[361|12]
śaikṣyaḥ samyagdṛṣṭacyā samanvāgata" iti vistaraḥ /
[361|12-361|13]
anyeṣāmapyasti poāryāyikaṃ satpuruṣatvam /
[361|13-361|14]
pañcavidhasya pāpasyātyantamakaraṇasaṃvarapratilambhāt prāyeṇākuśalaprahāṇācca /
[361|14]
yeṣāṃ tu niṣparyāyeṇa teṣāmihādhhikāraḥ /
[361|15]
kiṃ punaḥ parivṛttajanmano 'pyanāgāmina eṣa bhedo 'sti /
yasmāt
[361|16]
na parāvṛttajanmāryaḥ kāme dhātvantaropagaḥ /
[361|17]
kāmadhātau parāvṛttajanmāntara āryo na dhātvantaraṃ gacchati /
[361|17-361|18]
anāgāmi phalaṃ prāpya tatraiva janmani parinirvāṇāt /
[361|18-361|19]
rūpadhātau tu parāvṛttajanma kadācidārupyānpraviśati /
[361|19]
ya ūrdhvaṃsrotā bhavāgraparamaḥ /
[361|19-361|20]
yattarhi śakreṇoktaṃ "ye te devā akaniṣṭhā iti viśrutāḥ /
[361|20]
ante me hīyamānasya tatropapattirbhaviṣyati" /
[361|20-361|21]
abhidharmā nabhijñatvāditi vaibhāṣikāḥ /
[361|21]
bhavatā "pyanivāraṇaṃ saṃharṣaṇīyatvā" diti /
[362|01]
sa cordhvajaśca naivākṣasaṃcāraparihāṇibhāk
[362|02-362|03]
sa ca kāmadhātau parivṛttajanmā ūrdhvadhātūpapannaścāryo naivendriyāṇi saṃcarati nāpi kathañcit parihīyate /
[362|03-362|04]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ parivṛttajanmāntāsyāryasya rūpārupyapraveśendriyasaṃcāraparihāṇayo neṣyante /
[362|04]
yasmānna santi /
kasmānna santi /
[362|04-362|05]
janmāntaraparivāsenendriyāṇāṃ paripakvataratvādāśrayaviśeṣalābhācca /
[362|06]
atha kasmādvītarāgaḥ śaikṣo nāntarāye parinirvāyī bhavati /
[362|06-362|08]
mārgasyājitatvādasaṃmukhībhāvataḥ anuśayānāṃ ca nātimandatvāt duḥsamatikrāmatvātkāmavātoriti vaibhāṣikāḥ /
[362|08]
bahu hyanena kartavyaṃ bhavati /
[362|08-362|09]
akuśalāmyākṛtakleśaprahāṇaṃ dvitriśrāmaṇyaphalaprāptistridhātusamatikramaśca /
[362|09]
taccāntarābhavastho na śaktaḥ kartumiti /
[362|10]
yaduktaṃ "sa dhyāne vyavakīrṇe 'kaniṣṭhaga" iti /
[362|10-362|11]
atha katamaddhacyānaṃ prathamato vyavakīryate /
[362|12]
ākīryate caturthaṃ prāk
[362|13]
sa hi sarvakarmaṇyaḥ samādhiḥ sukhapratipadāmagracyatvāt /
[362|13-362|14]
evaṃ ca punaḥ vyavakīryate /
[362|14]
arhannanāgāmī vā pravāhayuktamanāsravaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate /
[362|15]
tasmādvacyutthāya pravāhayuktaṃ tadeva sāsravaṃ samāpadyate punaścānāsravam /
[362|15-362|17]
evaṃ pravāhāprahāsena yadā kila dvau kṣaṇāvanāsravau samāpadyate dvau sāsravau punaścānāsravāvayaṃ vyavakiraṇasya prayogaḥ /
[362|18]
niṣpatti kṣaṇamiśraṇāt /
[362|19]
yadā tvanāsravasya kṣayasyānantaraṃ sāsravaṃ saṃmukhīkaroti sāsravasyānāsravam /
[362|20-362|21]
evaṃ sāsravasya kṣaṇasyānāsravābhyāṃ miśraṇāt vyavakiraṇaṃ niṣpannaṃ bhavatīti vaibhāṣikāḥ /
[362|21-362|22]
dvau hi kṣaṇāvānantaryamārgasadṛśau tṛtī yo vimuktimārgasadṛśa iti /
[362|22]
evaṃ caturthaṃ dhyānaṃ vyavakīrya tadvalelnānyānyapi vyavakīryante /
[362|22-362|23]
kāmadhātau triṣu dvīpeṣu prathamaṃ vyavakīryate /
[362|23]
paścāt parihīṇena rūpadhātau /
[362|23-362|24]
aśakyaṃ tu kṣaṇavyavakiraṇamanyatra buddhāt /
[362|24-362|25]
ata icchātaḥ pravāhatrayasamāpattito niṣpannaṃ bhavatīti paśyāmaḥ /
[362|26]
kimarthaṃ pounardhyānaṃ vyavakīryate /
[363|01]
upapattivihārārthaṃ kleśabhīrutayā 'pi ca
[363|02]
tribhiḥ kāraṇairdhyānaṃ vyavakiranti /
[363|02-362|03]
tīkṣṇendriyā anāgāminaḥ śuddhāvāsopapattyarthaṃ dṛṣṭadharmasukhavihārārthaṃ ca /
[363|03-363|04]
mṛdvindriyāḥ kleśabhirutayā cāsvādanāsaṃprayuktasamādhidūrīkaraṇādaparihīṇārtham /
[363|04]
arhantastu tīkṣaṇendriyā dṛṣṭadharmasukhavihārārtham /
[363|05]
mṛdvindriyāḥ kleśabhīrutvāccāparihīṇārtham /
[363|06]
atha kasmāt pañcaiva śuddhāvāsopapattayaḥ /
[363|06-363|07]
yadetadvacyavakīrṇabhāvitaṃ caturthaṃ dhyānamuktam
[363|08]
tatpāñcavidhyātpañcaiva śuddhāvāsopapattayaḥ /
[363|09]
sā hi vyavakīrṇabhāvanā pañcaprakārā mrdumadhyādhimātrataratamabhedāt /
[363|09-363|10]
prathamāyāṃ trīṇi cittāni saṃmukhīdriyante /
[363|10]
anāsravaṃ sāsravamanāsravaṃ ca /
dvitīyāyāṃ ṣaṭ /
[363|11]
tṛtīyāyāṃ nava /
caturthyāṃ dvādaśa /
pañcamyāṃ pañcadaśa /
[363|11-363|12]
tāsāṃ yathāsaṃkhyaṃ pañca śuddhāvāsāḥ phalam /
[363|12]
yattatra sāsravaṃ tadvaśātteṣūpapattiḥ /
[363|12-363|13]
śraddhādīndriyādhikyāt pañcetyapare /
[363|14]
nirodhalābhyanāgāmī kāyasākṣī punarmataḥ
[363|15]
nirodhalābho 'syāstīti nirodhalābhī /
[363|15-363|16]
yo hi kaścidanāgāmī nirodhasamāpattilābhī sa kāyasākṣītyucyate /
[363|16-363|17]
nirvāṇasadṛśasya dharmasya kāyena sākṣātkaraṇāt /
[363|17]
kathaṃ punaḥ kāyena sākṣātkaroti /
cittābhāvāt kāyāśrayotpatteḥ /
[363|18]
evaṃ tu bhavitavyam /
[363|18-363|19]
sa hi tasmādvyutthāyāpratilabdhapūrvā savijñānakāṃ kāyaśāntiṃ pratilabhate /
[363|19-363|20]
yato 'syaivaṃ bhavati śāntā vata nirodhasamāpattirnirvāṇasadṛśī vata nirodhasamāpattiriti /
[363|20]
evamanena tasyāḥ śāntatvaṃ kāyena sākṣatkṛtaṃ bhavati /
[363|21]
prāptijñānasākṣātkriyābhyāṃ pratyakṣīkāro hi sākṣātkriyā /
[363|21-363|22]
aṣṭādaśa śaikṣā" ityatra sūtre ki kāraṇaṃ kāyasākṣī noktaḥ /
[363|22]
kāraṇābhāvāt /
ki punaḥ kāraṇam /
[363|23]
anāsravāstisraḥ śaikṣāstatphāṃ ca /
tadviśeṣeṇa hi śaikṣāṇāṃ vyavasthānam /
[363|23-363|24]
nirodhasamāpattiśca naivaśaikṣānāśikṣā phalam /
[363|24]
ato na tadyogācdhaikṣaviśeṣa uktaḥ /
[363|24-363|25]
eṣa tāvadanāgāmināṃ yathāsthūlaṃ bhedaḥ /
[363|25]
sūkṣmaṃ tu bhidyamānāḥ sahasraśo bhidyante /
[363|26]
antarāparinirvāyiṇastrayo mṛdumadhyādhimātrendriyabhedāt /
bhūmibhedāccatvāraḥ /
[364|01]
parihāṇadharmādigotrabhedāt ṣaṭ /
[364|01-364|02]
sthānāntarabhedāt ṣoḍaśa bhūmivairāgyabhedāt ṣaṭtriṃśat /
[364|02-364|03]
rūpadhatau sakalābandhano yāvaccaturthadhyānāṣṭaprakāravītarāgaḥ /
[364|03]
sthānāntaragotravairāgyendriyabhedādvānavatāni pañcaviṃśatiḥ śatāni /
[364|04]
kathaṃ kṛtvā /
ekasmin sthāne ṣaṭ gotrāṇi /
[364|04-364|06]
gotre gotre nava pudgalāḥ sakalabandhano yāvadaṣṭaprakāravītarāgaḥ svasmātsthānāt ṣaṇṇṇavakāni catuṣpañcāśat ṣoḍaśa catuṣpañcāśatkāni catuḥṣaṣṭānyaṣṭau śatāni /
[364|06-364|07]
indriyabhedāt punastriguṇā ityevaṃ kṛtvā yo 'dharadhyāne navaprakāravītarāgaḥ sa uttare sakalabandhana uktaḥ /
[364|07-364|08]
samagaṇanārtham /
[364|08-364|09]
yathāntarāparinirvāyiṇa evaṃ yavadūrdhvasrotasa ityabhisamasya sarve catvāriṃśadūnāni trayodaśasahasrāpyanāgāmināṃ bhavanti /
[364|10]
ābhavāgrāṣṭabhāgakṣidarhattve pratipakṣakaḥ /
[364|11]
anāgāmītyadhikṛtam /
[364|11-364|12]
sa khalvayamanāgāmī prathamadhyānaikaprakāravairāgyāt prabṛti yāvat bhavāgrāṣṭaprakāraprahāṇādarhattvapratipannako bhavanti /
[364|13]
navamasyāpyānantaryapathe
[364|14-364|15]
navamasyāpi bhāvāgrikasya prakārasya prahāṇāyānantaryamārge so 'rhattvapratipannaka eva /
[364|16]
vajropamaśca saḥ
[364|17]
sa cānantaryamārgo vajropamaḥ samādhirityucyeta /
[364|18]
sarvānuśayabheditvāt /
bhinnatvādasau na punaḥ sarvān bhinatti /
[364|18-364|19]
sarvāstu bhettuṃ samarthaḥ /
[364|19]
sarvānantaryamārgāṇāmadhimātratamatvāt /
[364|19-364|20]
vajropamānāṃ tu bahubhedaṃ varṇayanti /
[364|20-364|21]
anāgāmyasaṃgṛhītā bhāvāgrikaduḥkhasamudāyālambanairduḥkhasamudayānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭau /
[364|21]
nirodhamārgadharmajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭau /
[364|22]
nirodhānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāḥ prathamadhyānanirodhālambanāścatvāraḥ /
[364|22-364|23]
evaṃ yāvat bhavāgranirodhālambanāścatvāraḥ /
[364|23]
mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāścatvāraḥ /
[365|01]
kṛtsnasyānvayajñānapakṣasyālambanāt /
[365|01-365|02]
ta ime jñānākārālambanabhedabhinnā dvāpañcāśadvajropamā bhavanti /
[365|02]
yathā 'nāgāmyasaṃgṛhītā evaṃ yāvaccaturthadhyānasaṃgṛhītāḥ /
[365|03-365|04]
ākāśavijñānānantyākiñcanyāyatanasaṃgṛhītā yathāsaṃkhyamaṣṭāviṃśatiścaturviṃśativiṃśatiśca bhavanti /
[365|04-365|05]
teṣu dharmajñānasyādhobhūminirodhālambanasya cānvayajñānasyābhāvāt /
[365|05]
adhobhūmipratipakṣālambanaṃ tu bhavati /
tasyānyo 'nyahetutvāditi /
[365|05-365|07]
yeṣāṃ tu mārgānvayajñānamapyekaikabhūmipratipakṣālambanamiṣṭaṃ teṣāmaṣṭāviṃśatimadhikān prakṣīpyānāgamyasaṃgṛhītā aśītirvajropamā bhavanti /
[365|07-365|08]
evaṃ yāvaccaturthadhyāna saṃgṛhītāḥ /
[365|08-365|09]
ākāśānantyāyatanādiṣu yathākramaṃ catvāriṃśat dvātriṃśaccaturviśatiśca bhavanti /
[365|09]
punargotrendriyabhedāt bhūyāṃso bhavanti /
[365|10]
yastvasau bhāvāgriko navamaḥ prakāra ukto yasya vajropamena prahāṇaṃ
[365|11]
tatkṣayāptyā kṣayajñānaṃ
[365|12]
tasya punarnavamasya prakārasya saha kṣayaprāptyā kṣayajñānamutpadyate /
[365|12-365|13]
vajropamasamādheranantaraṃ paścimo vimuktimārgaḥ /
[365|13-365|14]
ata eva tatkṣayajñānaṃ sarvāsravakṣayaprāptisahajatvātprathamataḥ /
[365|15]
aśaikṣo 'rhannasau tadā /
[365|16-365|17]
utpanne ca punaḥ kṣayajñāne so 'rhattvapratipannakaḥ aśaikṣo bhavatyarhaścārhattvaphalaprāptaḥ /
[365|17]
phalāntaraṃ prati punaḥ śikṣitavyābhāvādaśaikṣaḥ /
[365|17-365|19]
ata eva sa paramārtaṃ karaṇārthatvāt sarvasarāgapūjārhattvāccārhanniti siddhaṃ bhavatyanye sapta pūrvoktāḥ pudgalāḥ śaikṣā iti /
[365|19]
kena te śaikṣāḥ /
[365|19-365|20]
āsravakṣayāya nityaṃ śikṣaṇaśīlatvācchikṣātraye adhiśīlamadhicittamadhiprajñaṃ ca /
[365|20]
tāḥ punaḥ śīlasamādhiprajñāsvabhāvāḥ /
[365|21]
pṛthagjano 'pi śaikṣaḥ prāpnoti /
na /
yathābhūtaṃ satyāprajñānāt punaścāpaśikṣaṇāt /
[365|22-365|23]
ata eva dvirabhidhānaṃ sūtre "śikṣāyāṃ śikṣate śikṣāyāṃ śikṣata iti śivakatasmācchaikṣa ityucyata" iti /
[365|23-365|24]
yaḥ śikṣata eva nāpaśikṣate sa śaikṣa ityavadhāraṇaṃ yathā vijñāyeta /
[365|24]
prakṛtistha āryaḥ kathaṃ śikṣaṇaśīlaḥ /
[365|25]
āśayataḥ /
sthitādhvagavat prāptyanuṣaṅgataśca ṣikṣātrayasya /
[365|25-365|26]
atha śaikṣā dharmāḥ katame /
[365|26]
śaikṣasyānāsravāḥ /
aśaikṣāḥ katame /
aśaikṣasyānāsravāḥ /
[365|26-365|27]
nirvāṇaṃ kasmānna śaikṣam /
[365|27]
aśaikṣapṛthagjanayorapi tadyogāt /
kasmānnāśaikṣam /
[365|27-366|01]
śaikṣapṛthagjanayorapi tadyogāt /
[366|01]
ta ete sarva evāṣṭāvāryapudgalā bhavanti /
[366|01-366|02]
pratipannakāścatvāraśca phale sthitāḥ /
[366|02]
tadyathā srota āpattiphalasākṣātkriyāyai pratipannakaḥ srota āpannaḥ /
[366|03]
evaṃ yāvadarhattvaphalasākṣātkriyāyai pratiṃpannako 'rhanniti /
nāmata ete 'ṣṭau bhavanti /
[366|04]
dravyatastu pañca /
prathamaḥ pratipannakaścatvāraśca phalasthāḥ /
[366|04-366|05]
śeṣāṇāṃ pratipannakānāṃ triphalasthāvyatirekāt /
[366|05]
anupūrvādhigamaṃ pratyevamucyate /
[366|05-366|07]
bhūyaḥkāmavītarāgau tu syātāṃ darśanamārge sakudāgāmyanāgāmiphalapratipannakau na ca srota āpanna sakṛdāgāmināviti /
[366|08]
dvividho hi bhāvanāmārga ukto laukiko lokottaraśceti /
[366|08-366|09]
kenāyaṃ śaikṣaṃḥ kuto vairāgyaṃ prāpnoti /
[366|10]
lokottareṇa vairāgyaṃ bhavāgrāt
[366|11]
na laukikena /
ki kāraṇam /
[366|11-366|12]
tata ūrdhva laukikābhāvāt svabhūmikasya vā pratipakṣatvāt /
[366|12]
kasmānna pratipakṣaḥ /
[366|12-366|13]
tatkleśānuśayitatvāt /
[366|13-366|14]
yo hi kleśo yatra vastunyanuśete na tasya tadvastu oprahāṇāya saṃvartate yasya ca yaḥ pratipakṣo na tatra sa kleśo 'nuśete iti /
[366|15]
anyato dvidhā
[366|16]
bhavāgrādanyataḥ sarvato bhūmelaukikenāopi vairāgyaṃ lokottareṇāpi /
tatra punaḥ
[366|17]
laukikenāryavairāgye visaṃyogāptayo dvidhā /
[366|18-366|19]
laukikena mārgeṇāryavairāgyaṃ gacchato dvividhā visaṃyogaprāptaya utpadyante laukikyo lokottarāśca /
[366|20]
lokottareṇa cetyeke
[366|21]
lokottareṇāpyevamityapare /
kiṃ kāraṇam /
[366|22]
tyavate kleśāsamanvayāt
[367|01-367|03]
yadi hyāryamārgeṇa vairāgyaṃ prāpnuvato laukikī visaṃyogaprāpotirnotpadyate evaṃ sati ya āryamārgeṇākiñcanyāyatanādvītarāgo dhyānaṃ niśrityendriyāṇi saṃcarati sakṛtsnapūrvamārgatyāgātkevalaphalamārgalābhāccordhvabhūmikleśavisaṃyogenāsamanvāgataḥ syāt /
[367|04]
tyakte ca tasmin taiḥ kleśaiḥ samanvāgataḥ syāditi /
[367|05]
bhavāgrādhavimuktordhvajātavattvasamanvayaḥ /
[367|06-367|07]
asatyāmapi tu tasyāṃ laukikyāṃ visaṃyogaprāptau na taiḥ samanvāgamaḥ syāt /
[367|07-367|09]
tadyathā bhavāgrādardha prakāravimuktasyāsatyāmapi tu laukikyāṃ tadvisaṃyogaprāptau tyaktāyāmapi cendriyasaṃcāreṇa lokottarāyāṃ na punastaiḥ kleśaiḥ samanvāgamo bhavati /
[367|09-367|10]
yathā ca pṛthagjanasya prathamadhyānabhūmerurdhvaṃ jātasya kāmāvacarakleśavisaṃyogaprāptityāgānna punastaiḥ samanvāgamo bhavatītyajñāpakametat /
[367|11]
katapayā punarbhūmyā kuto vairāgyaṃ bhavati /
[367|12]
anāsraveṇa vairāgyamanāgāmyena sarvataḥ
[367|13]
ābhavāgrāt /
[367|13-367|14]
atha yaḥ sāmantakaṃ niśrityādharabhūmivairāgyaṃ prāpnoti kimasyānantaryamāgavatsarve vimuktimārgāḥ sāmantakādbhavanti /
[367|14]
netyāha /
kiṃ tarhi /
[367|15]
dhyānātsāmantakādvā 'ntyo mukti mārgastribhūjaye /
[367|16]
nava hyapapattibhūmayaḥ /
sarvakāmadhāturaṣṭau ca dhyānārupyāḥ /
[367|16-367|17]
tatra yāvat dvitīyadhyānavairāgyaṃ tribhūmijayaḥ /
[367|17-367|18]
tasmin paścimo vimuktimārgaḥ sāmantakādbhavati dhyānādvā maulāt /
[367|19]
nordhvaṃ sāmantakāt
[367|20]
tribhūmijayādūrdhvaṃ maulādeva na punaḥ sāmantakādupekṣendriyasāmānyāt /
[367|20-367|21]
triṣu hi dhyāneṣu sāmantakamaulayorindriyabhedāt kaścinna śaknoti maulaṃ dhyānaṃ praveṣṭum /
[368|01]
indriyasaṃcārasya duṣkaratvāt /
[368|01-368|02]
atastribhūmivairāgye dhyānasāmantakādapyanyo vimuktimārgo bhavati /
[368|03]
"anāsraveṇa vairāgyamanāgamyena sarvata" ityuktamanyaistu noktam /
ata ucyate
[368|04]
āryairaṣṭābhiḥ svordhvabhūjayaḥ
[368|05-368|06]
anāsravairaṣṭābhirdhyānadhyānāntarārupyaiḥ svasyā ūrdhvāyāśca bhūmervairāgyaṃ nādharāyā vītarāgatvāt /
[368|06-368|07]
tatra lokottarā ānantaryavimuktimārgāḥ satyālambanatvātsatyākārapravṛttā iti siddham /
[368|08]
vimuktyānantaryapathā laukikāstu yathākramam /
[368|09]
śāntādyudārādyākārāḥ
[368|10]
vimuktimārgāḥ śāntādyākārā ānantaryamārgā audārikādyākārāḥ /
[368|10-368|11]
te punaryathākramam
[368|12]
uktarādharagocarāḥ
[368|13]
vimuktimārgā uttarāṃ bhūmiṃ śāntataḥ praṇītato niḥsarṇataścākārayanti saṃbhavataḥ /
[368|14]
ānantaryamārgā adharāṃ bhūmimaudārikato duḥkhilataḥ sthūlabhittikataśca /
[368|14-368|15]
aśāntatvādaudarikato mahābhisaṃskārataratvāt /
[368|15-368|16]
apraṇītatvāt duḥkhilato bahudauṣṭhulyataratvena pratikūlabhāvāt /
[368|16-368|17]
sthūlabhittikatastayaiva tadbhūmyaniḥsaraṇāt bhittyaniḥsaraṇavat /
[368|17]
eṣāṃ viparyayeṇa śāntapraṇītaniḥsaraṇākārāḥ /
gata mānuṣaṅgikam /
[368|18]
idaṃ tu vaktavyam /
[368|19]
atha kṣayajñānākanantaraṃ kimutpadyate
[368|20]
yadyakopyaḥ kṣayajñānādanutpādamatiḥ
[368|21]
akopyadharmā cedarhanbhavati kṣayajñānātsamanantaramanutpādajñānamasyotpadyate /
[368|22]
na cet /
[369|01]
kṣayajñānamaśaikṣī vā dṛṣṭiḥ
[369|02-369|03]
na cedakopyadharmā bhavati kṣayajñānāt kṣavajñānamevotpadyate aśaikṣī vā samyagdṛṣṭiḥ /
[369|03]
na tvanutpādajñānaṃ parihāṇisaṃbhavāt /
[369|03-369|04]
kiṃ punarakopoyadharmaṇaḥ sā naivotpadyate /
[369|05]
sarvasya sā 'rhataḥ
[369|06-369|07]
akopyadharmaṇo 'pyanutpādajñānātkadācidanutpādajñānamevotpadyate kadācidaśaikṣī samyagdṛṣṭiḥ /
[369|08]
yānyetāni catvāri phalānyuktāni kasyaitāni phalāni /
śramaṇyaphalāni /
[369|09]
kimidaṃ śrāmaṇyaṃ nāma /
[369|10]
śrāvaṇyamamalo mārgaṃḥ
[369|11]
anāsravo mārgaḥ śramaṇyam /
tena hhi śramaṇo bhavati /
kleśasaṃśamanāt /
[369|12-369|13]
"śamitā anena bhavanti anekavidhāḥ ṣāpakā akuśalā dharmā vistareṇa yāvajjarāmaraṇīyāstasmācchramaṇa ityucyata" iti sūtre vacanāt /
[369|13-369|14]
anatyantaśamanānna pṛthagjanaḥ paramārthaśramaṇaḥ /
[369|14]
tasya punaḥ śrāmaṇyasya /
[369|15]
saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ phalam /
[369|16]
saṃskṛtāsaṃskṛtāni hi śrāmaṇyaphalāni punaścatvāryuktāni sūtre /
api tu
[369|17]
ekānnanavatistāni
[369|18]
kāni punastāni
[369|19]
muktimārgāḥ saha kṣayaiḥ
[369|20-369|22]
darśanaheyaprahāṇāyāṣṭāvānantryamārgā aṣṭau vimuktimārgā bhāvanāheyaprahāṇāya navasu bhūmiṣu pratyekaṃ nava prakārāṇāṃ kleśānāṃ prahāṇāya tāvanta evānantaryamārgā vimuktimārgāśca /
[369|22-370|01]
tatrānantaryamārgāḥ śrāmaṇyaṃ vimuktimārgāḥ saṃskṛtāni śrāmaṇyaphalāni /
[370|01]
tanniṣyandapuruṣakāraphalatvāt /
[370|01-370|02]
teṣāṃ kleśānāṃ prahāṇānyasaṃskṛtāni śrāmaṇyaphalāni /
[370|02]
evamekānnanavatirbhavanti /
[370|02-370|03]
evaṃ tarhi buddhasyopasaṃkhyānaṃ kartavyaṃ jāyate /
[370|03]
na kartavyam /
yadyapi bhūyāṃsi phalāni
[370|04]
catuṣphalavyavasthā tu pañakāraṇasaṃbhavāt /
[370|05-370|06]
yasyāṃ hi prahāṇamārgāvasthāyāṃ pañca kāraṇāni saṃbhavanti tasyāṃ kia bhagavatā phalaṃ vyavasthāpitam /
[370|06]
katamāni pañca /
[370|07]
pūrvatyāgo 'nyamārgāptiḥ kṣayasaṃkalanaṃ phale
[370|08]
jñānāṣṭakasya lābho 'tha ṣoḍaśākārabhāvanā /
[370|09]
pūrvamārgatyāgo 'pūrvamārgāptiḥ pratipannakaphalamārgatyāgalābhāt /
[370|09-370|10]
prahāṇasaṃkalanaṃ sarvasyaikaprāptilābhāt /
[370|10]
yugapadaṣṭajñānalābhaścaturvidhanāṃ dharmānvayajñānānām /
[370|11]
ṣoḍaśākārabhāvanā anityādyākārāṇām /
[370|11-370|12]
imāni hi pañca kāraṇāni phale phale bhavanti /
[370|13-370|14]
yadyanāsravo mārgaḥ śrāmaṇyaṃ kathaṃ laukikamārgaprāptaṃ phaladvayaṃ śrāmaṇyaphalaṃ yujyate /
[370|15]
laukikāoptaṃ tu miśratvānāsravāptiḥ dhṛteḥ phalalm
[370|16-370|17]
na hi tatra laukikamārgaphalamev prahāṇaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vā bhavatyanāgāmiphalaṃ vā /
[370|17]
kiṃ tarhi /
[370|17-370|18]
darśanamārgaphalamapi prahāṇaṃ tatra miśrīkriyate /
[370|18]
sarvasya tatphalasaṃgṛhītaikavisaṃyogaprāptilābhāt /
[370|18-370|19]
ata eva hi sūtra uktaṃ "sakṛdāgāmiphalaṃ katamat /
[370|19-370|20]
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0