Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 541560

prajñā /
[342|06-342|07]
tayā hi tadvānanupaśyaḥ kriyate /
[342|07-342|08]
yataścokta "madhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharatī"ti /
[342|08]
anupaśyamasyāsti darśanamityanupaśyī /
kāye 'nupaśyī kāyānupaśyī /
[342|09]
kasmāt prajñā smṛtyupasthānamityuktā bhagavatā /
smṛtyudrekatvāditi vaibhāṣikāḥ /
[342|10]
smṛtivalādhānavṛttitvāditi yo 'rthaḥ /
dārūpāṭana kīlasaṃdhāraṇavat /
[342|10-342|11]
evaṃ tu yujyate /
[342|11]
smṛtiranayopatiṣṭhata iti smṛtyupasthānaṃ prajñā yathādṛṣṭasyābhilapanāt /
[342|12-342|13]
tadyathā hyuktamāyuṣmatā aniruddhena "tasya kāye kāyānupaśiyano viharataḥ kāyālalmbanānusmṛtistiṣṭhati saṃtiṣṭhata" iti vistaraḥ /
[342|13-342|14]
bhagāvatā 'pi coktaṃ "tasya kāye kāyānupaśiyano viharata upasthitā smṛtirbhavatyasaṃmūḍhe"ti /
[342|14-342|15]
yatra tūktaṃ "kathaṃ bhikṣavaścaturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ samudayaśca bhavatyastaṅgamaśca /
[342|15-342|17]
āharasamudayātkāyasya samudayo bhavatyāhāranirodhātkāyasyāstaṅgama"ityatrālambanameva smṛtyupasthānamuktam /
[342|17]
smṛtiratropatiṣṭhata iti kṛtvā /
[342|17-342|18]
yathālambanaṃ caiṣāṃ nāma svaparobhayasaṃtatyālambanatvāt pratyekameṣāṃ traividhyam /
[342|19]
kramaḥ /
[342|20]
yathotpatti
[342|21]
kasmātpunarevamutpattiḥ /
audārikasya pūrvaṃ darśanāt /
[342|22-342|23]
yato vā kāmarāgasya kāyo 'dhaṣṭhānaṃ sa ca vedanā 'bhilāṣātsa ca cittasyādāntatvāt tatkleśāprahāṇāditi vaibhāṣikāḥ /
[342|24]

catuṣkaṃ tu viparyāsavipakṣataḥ
[343|01-343|03]
śucisukhanityātmaviparyāsanāṃ caturṇāṃ pratipakṣeṇa catvāri smṛtyupasthā nānyuktāni yathākramaṃ nādhikanyūnāni evaṃ ca trīṇyasaṃbhinnālambanāni caturthamubhayathā /
[343|03]
yadidharmāneva paśyatyasaṃbhinnālambanam /
[343|03-343|04]
atha kāyādīnāṃ dve trīṇi catvāri vā samastāni paśyati saṃbhinnālambanam /
[343|04-343|05]
evaṃ kāyādyālambanāni smṛtyupasthānānyabhyasya
[343|06-343|07]
sa dharmasmṛtyupasthāne samastālambane sthitaḥ /
ānatyaduḥkhataḥ śūnyānātmatastānvipaśyati
[343|08-343|09]
saṃbhinnalambane dharmasmṛtyupasthāne sthitastān kāyādīn sarvānabhisamasya caturbhirākāraiḥ paśyati /
[343|09]
anityato duḥkhataḥ śūnyato 'nātmataśca /
[343|10]
tat ūṣmagatotpattiḥ
[343|11-343|12]
tasmāddharmasmṛtyupasthānādevamabhyastāt krameṇeṣmagataṃ nāma kuśāmūlamutpadyate /
[343|12]
ūṣmagatamivoṣmagatam /
kleśendhanadahanasyāryamārgāgneḥ pūrvarūpatvāt /
[343|13]
taccatuḥsatyagocaram /
[343|14]
tadūṣmagataṃ prākarṣikatvāccatuḥsatyālambanam /
[343|15]
ṣoḍaśākāram
[343|16-343|17]
duḥkhaṃ caturbhirākāraiḥ paśyatyanityato duḥkhatḥ śūnyato 'nātmataśca /
[343|17]
samudayaṃ caturbhirhetutaḥ samudayataḥ prabhavataḥ pratyayataśca /
[343|17-343|18]
nirodhaṃ caturbhiḥ nirodhataḥ śāntataḥ praṇītato niḥsaraṇataśca /
[343|18-343|19]
mārgaṃ caturbhirmārgato nyāyataḥ pratipattito nairyāṇikataśca /
[343|19]
eṣāṃ tu viśeṣaṇam paścādvakṣayāmaḥ /
[343|20]

ūṣmabhyo mūrdhānaḥ
[343|21]
te 'pi tādṛśāḥ
[344|01]
yādṛśā ūṣmāṇaścatuḥsatyālambanāḥ ṣoḍaśākārāśca /
[344|01-344|02]
utkṛṣṭataratvāttu nāmāntaraṃ cala kuśalamūlamūrdhatvāt mūrdhānaḥ /
[344|02]
ebhyo hi pāto 'tikramo vā /
[344|03]
ubhayākaraṇaṃ dharmeṇa
[344|04]
eṣāṃ punarubhayeṣamūṣmagatamūrdhnāṃ dharmasmṛtyupasthānenākaraṇam /
[344|04-344|05]
kimidamākaraṇam /
[344|05]
satyeṣvakārāṇāṃ prathamatovinyasanam /
[344|06]
anyairapi tu vardhanam /
[344|07]
caturbhirapi smṛtyupasthānaireṣāṃ vardhanam /
[344|07-344|08]
vivardhayataḥ pūrvapratilabdhānāmaṃsaṃmukhībhābo 'vahumānatvāt /
[344|08]
mṛdumadhyādhimātrakramābhivṛddhebhyaḥ punarutpadyate
[344|09]
tebhyaḥ kṣāntiḥ
[344|10]
adhimātrasya kṣamaṇādaparihāṇitaḥ /
sā 'pi triprakārā mṛdvī madhyā 'dhimātrā ca /
[344|11]
dvidhā tadvat
[344|12]
yathā mūrdhāna uktāḥ evaṃ mṛdumadhye kṣāntī tathaivākaraṇāt /
[344|12-344|13]
vivardhane tvayaṃ viśeṣaḥ /
[344|13]
sarvasyāḥ
[344|14]
kṣāntyā dharmeṇa vardhanam

[344|15]
smṛtyupasthānenaiva nānyena /
[344|16]
kāmāptaduḥkhaviṣayā tvadhimātrā
[344|17]
kṣāntiriti varttate /
apradharmasaṃśleṣādasau kāmāvacaraduḥkhālambanaiva /
[344|18]
ata evoṣmagatādīnāṃ traidhātukaduḥkhadyālambanatvasiddhirniyamāvacanāt /
[344|18-344|20]
yadā kila rūpārupyapratipakṣādyekaikasatyālambanāpahlāsena yāvat kāvāvacarameva dukhaṃ dvābhyāṃ kṣaṇābhyāṃ manasi karotyeṣā sarvaiva madhyā kṣāntiryadaikameva kṣaṇaṃ tadadhimātreti /
[345|01]
kṣaṇaṃ ca sā /
[345|02]
kṣaṇikā cāsau na prākarṣikī /
[345|03]
tathāgradharmāḥ
[345|04]
yathaivādhimātrā kṣāntiḥ /
[345|04-345|05]
te 'pi hi kāmāvacaraduḥkhālambanāḥ kṣaṇikāśca laukikāścaite 'grāśca dharmāḥ /
[345|05]
sarvalaukikaśreṣṭhatvāditi laukikāgradharmāḥ /
[345|05-345|06]
vinā sabhāgahetunā mārgasya tatpuruṣakāreṇākarṣaṇāt /
[345|06-345|07]
ta eta ūṣmagatādayaḥ smṛtyupasthānasvabhāvatvāt prajñātmakā ucyante /
[345|08]
sarve tu pañcaskandhāḥ
[345|09]
saparivāragrahaṇāt /
[345|10]
vināptibhiḥ
[345|11]
prāptayo noṣmagatādibhiḥ saṃgṛhyante /
[345|11-345|12]
mā bhūdāryasya tatsaṃmukhībhāvādūṣmagatādīnāṃ saṃmukhībhāva iti /
[345|12-345|13]
tatra trisatyālambanoṣmagatākaraṇe dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyutpannamanāgatāni catvāri bhāvyante /
[345|14]

nirodhasatyālambane tadevobhayathā /
sarvatrākārāḥ sabhāgāḥ /
[345|14-345|15]
vivardhane caturṇāmanyatamadanāgatāni catvāri /
[345|15-345|16]
tatraiva nirodhālambane 'ntyamanāgatānicatvāri ākārāḥ sarve /
[345|16]
labdhatvādgotrāṇām /
[345|16-345|17]
mūrdhākaraṇe catuḥsatyālambane 'pi nirodhālambanavardhane cāntyamanāgatāni catvāri ākārāḥ sarve /
[345|17-345|18]
trisatyālambanavardhane caturṇāmanyatamadanāgatānicatvāri ākārāḥ sarve /
[345|18]
kṣāntīnāṃ sarvatra cāntyam /
[345|19]
anāgatāni catvāri ākārāḥ sarve /
[345|19-345|20]
agradharmeṣvantyamanāgatāni catvāri ākārāścatvāra eva /
[345|20]
anyābhāvāddarśanamārgasādṛśyācca /
[345|21]
iti nirvedhabhāgīyaṃ caturdhā
[346|01-346|02]
ityetāni catvāri nirvedhabhāgīyāni kuśalamūlāni yadutoṣmagataṃ mūrdhānaḥ kṣāntayo 'gradharmāśca /
[346|02-346|03]
eṣāṃ dve mṛdūnī calatvāt parihāṇitaḥ kṣāntayo madhyamagradharmā adhimātram /
[346|03]
nirvedhabhāgīyānīti ko 'rthaḥ /
vidha vibhāge /
[346|03-346|05]
niścito vedhā nirvedhaḥ āryamārgastena vicikitsā prahāṇāt satyānāṃ ca vibhajanādidaṃ duḥkhamayaṃ yāvat mārga iti /
[346|05]
tasya bhāgo darśanamārgaikadeśaḥ /
[346|05-346|06]
tasyāvāhakatvena hitatvānnirvedhabhāgīyāni /
[346|06]
taccaitaccaturvidhamapoi nirvedhabhāgīyam
[346|07]
bhāvanāmayam /
[346|08]

na śrutacintāmayam /
[346|09]
anāgamyāntaradhyānabhūmikam
[346|10]
anāgamyaṃ dhyānāntaraṃ catvāri ca dhyānānyasya bhūmistatsaṃgṛhītatvāt /
[346|11]
nordhva darśanamārgaparivāratvāt /
tadabhāvaḥ kāmadhātvālambanatvāt /
[346|11-346|12]
tasya ca pūrvaparijñeyapraheyatvāt /
[346|12]
teṣāṃ rūpadhātau pañcaskandhako vipākaḥ /
[346|12-346|13]
pūripūrakāṇyevanākṣepakāṇi /
[346|13]
bhavadveṣitvāt /
[346|14]
dve tvadho 'pi vā
[346|15]
vāśabdo matavikalpārthaḥ /
[346|15-346|16]
bhadantaghoṣakasya tu dve prathame nirvedhabhāgīye saptabhūmike kāmāvacare api taḥ /
[346|17]
sarvāṇyapi tvetāni catvāri
[346|18]
kāmāśrayāṇi
[346|19]
trīṇi manuṣyeṣvevotpadyante /
triṣu dvīpeṣu /
utpāditapūrvāṇāṃ tu deveṣu saṃmukhībhāvaḥ /
[346|20]
caturthaṃ deveṣvapi /
trīṇi strīpuruṣā ubhayāśrayāṇi labhante /
[346|21]
agradharmān dvacyāśrayān labhate 'ṅganā /
[347|01]
agradharmāstu stryeva dvacyāśrayān labhate /
puruṣaḥ puruṣāśrayāneva /
[347|01-347|02]
strītva syāpratisaṃkhyānirodhalābhāt /

[347|02]
kathaṃ nirvedhabhāgīyānāṃ tyāgaḥ /
[347|03]
bhūmityāgāttyajatyāryastāni
[347|04-347|05]
yadbhūmikānyanena pratilabdhānibhavanti tāṃ bhūmi tyajannāryastānyapi tyajati nānyathā bhūmityāgaḥ punarbhūmisaṃcārāt /
[347|06]
anāryastu mṛtyunā
[347|07]
pṛthagjanastu nikāyasabhāgatyāgenaiva tyajatisatyasati vā bhūmisaṃcāre /
[347|08]
ādye dveparihāṇyā ca
[347|09]
tyajati mṛtyunā ca pṛthagjana eva /
āryasya tu nāsti tābhyāṃ parihāṇiḥ /
[347|09-347|10]
kṣāntyagradharmābhyāṃ tu pṛthagjanasyāpi nāsti parihāṇiḥ /
[347|11]
maulestatraiva satyadṛk /
[347|12-347|13]
yo mauladhyānabhūmikāni nirvedhabhāgīyānyutpādayati satatraiva janmāti satyānyavaśyaṃ paśyati /
[347|13]
tīvrasaṃvegatvāt /
[347|14]
apūrvāptirvihīneṣu
[347|15]
yadā vihineṣu punarlābhobhavatyapūrvāṇyeva tadā labhyante na pūrvaṃ tyaktāni /
[347|16]
pratimokṣasaṃvaravadanucitayatnasādhyatvāt /
[347|16-347|17]
sati pratisīmādaiśike pareṇotpādayatyasati mūlādeva /
[347|18]
ete punarvihīniparihāṇī kiṃsvabhāve /
[347|19]
hānī dve asamanvitiḥ
[347|20]
ubhe apyete asamanvāgamasvabhāve /
[347|22]
parihāṇistu doṣakṛtā nāvaśyaṃ vihāniḥ /
[347|23]

guṇaviśeṣakṛtā ca sā /
parihīṇo 'pyūṣmagatalābhī niyataṃ parinirvāṇadharmā bhavati /
[347|24]
mokṣabhāgīyātko viśeṣaḥ /
satyadarśanāsannataratvamasatyantarāye /
[348|01]
mūrdhalābhī na mūlacchit
[348|02-348|03]
parihīṇo 'pi mūrdhalābhī kuśalamūlāni na samucchinatti /
[348|03]
apāyāṃstu pāpādānantaryāṇyapi kuryāt /
[348|04]
kṣāntilābhyanapāyagaḥ /
[348|05-348|06]
vihīnāyāmapi kṣāntau na punarapāyānyāti tadbhūmikakarmakleśadūrīkaraṇāt /
[348|06-348|07]
kṣāntilābhādeva hi gatiyonyupapattyāśrayāṣṭamādibhavakleśānāṃ keṣāñcidanutpattidharmatā pratilabhate /
[348|07-348|09]
apāyagatīnāmaṇḍajasaṃsvedajayonyorasaṃjñisattvottarakurumahābrahmopapattināṃ śaṇḍhapaṇḍakobhayavyañjanāśrayāṇāmaṣṭamādibhavānāṃ darśanaheyakleśānāṃ ca /
[348|09]
tāṃ tu yathāyogaṃ mṛdvadhimātrāyāṃ ca /
mṛdvacyāmapāyagatīnām /
[348|10]
adhimātrāyāmitareṣām /
nirvedhabhāgīyāni trigotrāṇi śrāvakādigotrabhedāt /
tatra
[348|11]
śiṣyagotrā nnivartya dve buddhaḥ syāt
[348|12]
ūṣmagataṃ mūrdhānaṃ ca śrāvakagotrādutpannaṃ vyāvartya punarbuddhaḥ syādityasti saṃbhavaḥ /
[348|13]
kṣāntau tu labdhāyāṃ nāstyeva saṃbhavaḥ /
kiṃ kāraṇam /
[348|13-348|14]
apāyānāṃ kila vyāvṛttatvāt /
[348|14]
bodhisattvāśca parahitkriyāpāratantryādapāyānapyavagāhanta iti /
[348|14-348|15]
tasyaiva tu gotrasyāvivartyatvādasaṃbhavaḥ /
[348|16]

trīṇyapītaraḥ
[348|17]
vivartya syāditi vartate /
[348|17-348|18]
trīṇyapi nirvedhabhāgīyāni śrāvakagotrādvacyāvartya buddhādibhavaḥ syāt pratyekabuddha ityarthaḥ /
[348|18-348|19]
pratyekabuddhagotrāṇi tu vyāvartayitumaśakyāni /
[348|20]
ābodheḥ sarvamekatra dhyānāntye śāstṛkhaḍgayoḥ /
[348|21]
śāstā budhaḥ khaḍgaviṣāṇakalpaḥ pratyekabuddhaḥ /
[348|21-348|22]
tayorekatraivāsane caturthameva dhyānaṃ niśrityaniñjyapaṭusamādhitvānnirvedhabhāgīyānyārabhya yāvadbodhirutpadyate /
[349|01]
kṣayānutpādajñāne hi bodhiriti paścādupapādayiṣyāmaḥ /
[349|01-349|02]
aśubhāmārabhya yāvadvodhirityapare /
[349|02]
yeṣāṃ tu khaḍgādanyo 'pi pratyekabuddho 'stitadgotrāṇāṃ vyāvartanāpratiṣeṣaḥ /
[349|03]
kiṃ punaḥ prathama eva janmani kṛtaprayogo nirvedhabhāgīyānyutpādayet /
[349|03-349|04]
naitadasti avaśyaṃ hi
[349|05]
prāktebhyo mokṣabhāgīyaṃ
[349|06]
utpādayitavyam /
sarvasvalpaṃ hi
[349|07]
kṣipraṃ mokṣastribhirbhavaiḥ
[349|08]
ekasmin janmani mokṣabhāgīyaṃ kuśalamūlamutpādayet /
dvitīye nirvedhabhāgīyāni /
[349|09]
tṛtīye āryamārgam /
bījaviropaṇa sasyābhivṛddhiphalotpattikramavat /
[349|09-349|10]
krameṇa hi saṃtānasyāsyāṃ dharmatāyāmavatāraparipākavimuktayo bhavantīti /
[349|10-349|11]
tacca punarmokṣabhāgīyaṃ varṇayanti /

[349|12]
śrutacintāmayaṃ
[349|13]
na bhāvanāmayam /
kati karmāṇi /
[349|14]
trīṇi karmāṇi
[349|15]
prādhānyena tu manaskarmma /
[349|15-349|16]
tatpraṇidhanaparigrahāttu kāyavākkarmāpi mokṣabhāgoyaṃ bhavati /
[349|16-349|17]
kaścidekabhikṣāmapi dattvaika śikṣāmapi cādāya mokṣābhilāṣavalādhānānmokṣabhāgīyānyākṣipati /
[349|17]
tattvetat /
[349|18]
ākṣipyate nṛṣu /
[349|19]
manuṣyeṣveva triṣu dvīpeṣu /
nānyatra /
prajñānirvedayorabhāvādyathāyogam /
[349|19-349|20]
uktaṃ prasaṅgena mokṣabhāgīyam /
[349|21]
abhisamayakramastu vaktumārabdhaḥ /
tatra ca yāvadagradharmā uktāḥ /
[349|21-349|22]
śeṣaṃ vaktavyam /
[349|22]
ata idamucyate /
[350|01]
laukikebhyo 'gradharmebhyo dharmakṣāntiranāsravā
[350|02]
laukikāgradharmānantaramanāsrava dharmajñānakṣāntirutpadyate /
kasminnālambane /
[350|03]
kāmaduḥkhe /
[350|04]
kāmāvacaraduḥkhamasyā ālambanam /
seyaṃ duḥkhe dharmajñānakṣāntirityucyate /

[350|04-350|05]
anāsravajñānārthaṃ niḥṣyandena viśeṣaṇam /
[350|05]
karmajñānārthaṃ kṣāntiḥ /
puṣpaphalavṛkṣavat /
[350|05-350|06]
saiva ca niyāmāvakrāntirityucyate /
[350|06]
samyaktvaniyāmāvakramaṇāt /
[350|06-350|07]
samyaktvaṃ nirvāṇamuktaṃ sūtre /
[350|07]
tatra niyamo niyāma ekāntībhāvaḥ /
tasyābhigamanamavakramaṇam /
[350|08]
tasyāṃ cotpannāyāmāryapudgala ucyate /
anāgatayā pṛthagjanatvaṃ vyāvartyate /
[350|08-350|09]
etadeva tasyāḥ kāritramanāgatāyāmabhyupagamyate nānyat /
[350|09-350|10]
pradīpajātivat /
[350|10]
laukikāgradharmairityapare /
na taddharmatvāttadvirodhitvādadoṣaḥ /
[350|11]
śatruskandhāruḍhatadghātanavat /
ubhayairityapare /
ānantaryavimuktimārgasādhrmyāditi /
[350|12]
tato 'traiva dharmajñānaṃ
[350|13]
tataḥ punarduḥkhe dharmajñānakṣānteranantaramatraia kāmāvacare duḥkhe dharmajñānamutpadyate /
[350|14]
tat duḥkhe dharmajñānamityucyate /
anāsravādhikāraḥ sarvatra veditavyaḥ /
[350|14-350|15]
yathā ca kāmāvacare duḥkhe dharmajñānakṣāntirdharmajñānaṃ cotpadyate
[350|16]
tathā punaḥ /
[350|17]

śeṣe duḥkhe 'nvayakṣāntijñāne
[350|18]
duḥkhe dharmajñānānantaraṃ rūpārupyāvacare duḥkhe samastālambanānvayajñānakṣāntirutpadyate /
[350|19]
sā duḥkhe 'nvayajñānakṣāntirityucyate /
tato 'nvayajñānamutpadyate /
[350|19-350|20]
tat duḥkhe 'nvaya jñānamityucyate /
[350|20]
prathamatodharmatattvajñānāddharmajñānam /
[350|20-350|21]
tadanvayādūrdhvaṃ duḥkhālambanamanvayajñānam /
[350|21]
tathaivānugamanāt /
[350|21-350|22]
yathā caitāni duḥkhasatye catvāri kṣāntijñānānyutpadyante
[351|01]
satyatraye tathā
[351|02]
duḥkhānvayajñānādanantaraṃ kāmāvacare samudaye dharmajñānakṣāntirutpadyate /
[351|02-351|03]
tataḥ samudaye dharmajñānam /
[351|02-351|06]
evaṃ samanantarotpattikrameṇa śeṣe samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ samudaye 'nvayajñānam kāmāvacaraduḥkhanirodhe dharmajñānakṣāntirnirodhe dharmajñānaṃ śeṣe nirodhe 'nvayajñānakṣāntirnirodhe 'nvayajñānaṃ kāmavacaraduḥkhapratipakṣamārge dharmajñānakṣāntirmārge dharmajñānaṃ śeṣe mārge 'nvayajñānakṣāntirmārge 'nvayajñānam /
[351|07]
iti ṣoḍaśacitto 'yaṃ satyābhisamayaḥ
[351|08]
ityanena krameṇāyaṃ satyānāmabhisamayaḥ ṣoḍaśacittako bhavati /
[351|08-351|09]
ye tarhi nikāyāntarīyāḥ satyānāmekābhisamayaṃ varṇayanti /
[351|09]
abhiprāya eṣa draṣṭavyaḥ /
[351|09-351|10]
abhedena hyabhisamaya ucyate satyeṣu
[351|11]
tridhā /
[351|12]
darśanālambakāryākhyaḥ
[351|13]
darśanābhisamayo 'nāsravayā prajñayā satyānām /

[351|13-351|14]
ālambanābhisamayastatsaṃprayuktairvedanādibhirapi /
[351|14]
kāryābhisamayo viprayuktairapi śīlajātyādibhiḥ /
[351|14-351|15]
duḥkhe hi dṛśyamāne tasya trividho 'bhisamayaḥ samudayādīnāṃ kāryābhisamayaḥ /
[351|15-351|16]
prahāṇasākṣātkaraṇabhāvanāt /
[351|16]
tadyadi satyānāṃ darśanābhisamayaṃ pratyekābhisamayaṃ brūyāt /
[351|17]
ayuktaṃ brūyādākārabhedāt /
athāpyanātmākāreṇa sarveṣāṃ darśanamiti brūyāt /
[351|18]
na tarhi satyānāṃ duḥkhādito darśanaṃ syāt /
evaṃ ca sūtravirodhaḥ /
[351|18-351|21]
"ihāryaśravakasya duḥkhaṃ vā duḥkhato manasi kūrvataḥ samudayaṃ vā samudayato yāvat mārga vā mārgato manasi kurvato 'nāsraveṇa manasikāreṇa saṃprayukto yo dharmāṇo pravicaya" iti /
[351|21]
bhāvanāmārga evamiti cet /
na /
yathādarśanaṃ bhāvanāt /
[352|01]
athāpyekasya darśanāccheṣeṣu va4itvalābhādekābhisamayaṃ brūyānna doṣaḥ syāt /
[352|01-352|02]
antarā tu vyutthānamasti nāstīti vicāryaṃ syāt /
[352|02-352|03]
atha punarbrūyāt duḥkhameva parijānansamudayaṃ prajahāti nirodhaṃ sākṣāt karoti mārgaṃ bhāvayati /
[352|03-352|04]
ata ikābhisamaya iti /
[352|04]
evamapi na doṣaḥ syādekasya darśane śeṣāṇāṃ kāryābhisamayavacanāt /
[352|04-352|05]
darśanābhisamayaṃ tu prati sūtre satyānāṃ krameṇābhisamaya ukto lakṣyate /
[352|05-352|07]
"nahaiva gṛhapate satyānāmekābhisamayo 'pi pūrvābhisayaya" iti vistareṇa sadṛṣṭāntāni trīṇi sūtrāṇi /
[352|07-352|08]
"yo duḥkhe niṣkāṅkṣo nirvicikitso buddhe 'pi sa" iti sūtrādekābhisamaya iti cet /
[352|08]
na /

asaṃmudācārāvaśyaṃprahāṇābhisaṃdhivacanāt /
[352|08-352|09]
ya eṣauktaḥ ṣoḍhaśacittako 'bhisamayaḥ
[352|10]
so 'gradharmaikabhūmikaḥ
[352|11]
yadbhūmiko 'gradharmastadbhūmikānyetāni ṣoḍaśa cittāni /
[352|11-352|12]
ta punaḥ ṣaḍbhūmikā ityuktaṃ prāk /
[352|12]
kasmāt punaḥ kṣāntayo jñānāni cavaśyaṃ bhavanti /
yasmāt
[352|13]
kṣāntijñānānyanantarya muktimārgā yathākramam /
[352|14]
anantaryamārgāḥ kṣāntayaḥ kleśaprāptivicchedaṃ pratyantarayitumaśakyatvāt /
[352|14-352|15]
vimuktimārgāstu jñānāni /
[352|15-352|16]
kleśaprāptivimuktānāṃ visaṃyogaprāptisahotpādāt /
[352|16]
ata ubhayairavaśyaṃ bhavitavyam /
[352|16-352|17]
dvābhyāṃ cauraniṣkāsanakapāṭapidhānavat /
[352|17-352|18]
yadi punardvitīyenānantaryamārgeṇaiva saha visaṃyogaprāptirutpadyeta kiṃ syāt /
[352|18]
prahīṇavicikitsaṃ jñānaṃ tatraivālambane notpannaṃ syāt /
[352|18-352|19]
kṣāntibhiḥ kleśaprahāṇānnava saṃyojananikāyā jñānavadhyā iti śāstravirodha iti cet /
[352|19]
na /
[352|20]
kṣāntīnāṃ jñānaparivāratvāt /
rājaparivārakṛtasya rājakṛtavyapadeśavat /
[352|21]
kiṃ punaḥ sarvāṇi ṣoḍaśacittāni satyadarśanāddarśanamārgaḥ /
netyāha /
kiṃ tarhi /
[352|22]

adṛṣṭadṛṣṭerdṛṇṭṅmārgastatra pañcadaśa kṣaṇāḥ
[353|01-353|02]
duḥkhadharmajñānakṣāntimārabhya yāvat mārge 'nvayajñāna kṣāntirete pañcadaśa kṣāṇā darśanamārgaḥ /
[353|02]
ki kāraṇam /
adṛṣṭasatyadarśanāt /
[353|02-353|03]
ṣoḍaśe tu nāstyapoūrvaṃ dravyamiti /
[353|03]
yathādraṣṭābhyasanādbhāvanāmārga eva /
[353|03-353|04]
nanu ca tenāṣyadṛṣṭaṃ paśyati mārge 'nvayajñānakṣāntim /
[353|04]
satyaṃ prati cintā na kṣaṇam /
[353|04-353|05]
na hi kṣaṇenādṛṣṭena satyamadṛṣṭaṃ bhavati /
[353|05]
yathā naikena luṅgenālūnena dedāramalūnaṃ bhavati /
[353|05-353|07]
phalatvādaṣṭajñānaṣoḍaśākārabhāvanāt pūrvamārgavihāneḥ pravandhikatvācca mārgānvayajñānaṃ bhāvanāmārgaḥ /
[353|07-353|08]
aparihāṇistudarśanaheyakleśaprahāṇasaṃdhāraṇāt /
[353|08]
ata eva darśanamārga iti cet /
na /
atiprasaṅgāt /
[353|08-353|09]
sapta jñānāni kasmāddarśanamārgaḥ /
[353|09]
darśanasyāsamāptatvāt /
[353|09-353|10]
na hi sarvaṃ satyadarśanaṃ samāptamiti tadantarālatvāttanyappi darśanamārgaḥ /
[353|10-353|11]
uktaṃ yathā darśanamārgo bhāvanāmārga ścotpadyate /
[353|12]
yathedānīmutpannāryamārgāṇāṃ pudgalānāṃ vyavasthānaṃ tathā vakṣyāmaḥ /
[353|12-353|13]
ya ete darśanamārgasvabhāvāḥ pañcādaśa kṣaṇa uktā veditavyau
[353|14]
mṛdutīkṣṇendriyau teṣu śraddhādharmānusariṇau /

[353|15]
mṛddhindriyastesu vartamānaḥ śraddhānusārītyucyate /
tīkṣṇendriyo dharmānusārīti /
[353|16]
śraddhayānusāraḥ śraddhānusāraḥ /
so 'syāstīti śraddhānusārī /
[353|16-353|17]
śraddhayānusartuṃ śīlamasyeti vā /
[353|17]
pūrvaṃ parasaṃpratyayenārthānusaraṇāt /
evaṃ dharmānusārī /
[353|17-353|18]
pūrvaṃ svayameva sūtrādibhirdharmairarthānusaraṇāt /
[353|18]
tau punaḥ
[353|19]
ahīnabhāvanāheyau phalādyapratipannakau
[353|20]
phalānāmādyaṃ srota āpattiphalaṃ sarvaphalaprāptau tasya prathamatvāt /
[353|20-353|22]
tāveva śraddhādharmānusāriṇau yadi pūrvaṃ laukikena mārgeṇāprahīṇabhāvanāheyau bhavataḥ sakalavandhanau to srota āpattiphalapratipannakāvucyete /
[353|23]
yāvat pañcaprakāraghnau
[353|24-353|25]
yadi pūrvaṃ laukikena mārgeṇa kāmāvacarāṇaṃ bhāvanāheyānāṃ yāvat pañca prakārāḥ prahīṇā bhavanti /
[353|25]
tathaiva prathamaphalapratīpannakāvucyete /
[354|01]
dvitīye 'rvāṅnavakṣayāt /
[354|02]
dvītīyanimittaṃ dvitīye /
[354|02-354|03]
yadi tayostasmāt pareṇa ṣaṭ saptāṣṭau vā prakārāḥ pūrvaprahīṇā bhavanti /
[354|03]
dvau tau dvitīyaphalapratipannakāvucyete /
katamacca dvitīyam /
[354|04]
sakṛdāgāmiphalam /
[354|05]
kāmādviraktāburdhva vā tṛtīyapratipannakau

[354|06-354|07]
yadi punarnavamasyāpi prakārasya prahāṇāt kāmadhātorvītarāgau bhavata ūrdhvaṃ vā yāvadākiñcanyāyatanāt tau tṛtīya pratīpannakāvucyete /
[354|07]
katamacca tṛtīyam /
[354|08]
anāgāmiphalam /
[354|09]
ṣoḍaśe tu phalasthau tau yatra yaḥ pratipannakaḥ /
[354|10]
ṣoḍaśe tu citta utpanne tau na punaḥ śraddhādharmānusāriṇāvucyete /
[354|10-354|11]
nāpi pratipannakau /
[354|11]
kiṃ tarhi /
phalastho /
[354|11-354|12]
yatra phale yaḥ pratipannako bhūtaḥ sa tadānīṃ tatra phalasthito bhavati /
[354|12]
srota āpattiphale sakṛdāgāmiphale vā anāgāmiphale vā /
[354|13]
arhattvaṃ tu na śakyamāditaḥ prāptum /
darśanamārgeṇa bhāvanāheyānāmaprahāṇāt /
[354|13-354|14]
pūrvaṃ ca bhavāgravairāgyāsaṃbhavāt /
[354|15]
śraddhādhimuktadṛṣṭacyāptau mṛdutokṣṇendriyau tadā
[354|16]
tasminkāle yo mṛdvindriyaḥ śraddhānusāripūrvī sa śraddhādhimukta ityucyate /
[354|17]
yastīkṣṇendriyo dharmānusāripūrvī sa dṛṣṭiprāpta ityucyate /
[354|17-354|18]
śraddhāprajñādhikatvenādhimokṣadṛṣṭiprabhāvitatvāt /
[354|18-354|19]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ prahīṇapañcaprakāro 'pi ṣoḍaśe citte srota āpanna evocyate na sakṛdāgāmiphalapratipannakaḥ /
[354|20]
yasmāt
[354|21-354|22]
phale phalaviśiṣṭasya lābho mārgasya nāstyanaḥ /
nāprayukto viśeṣāya phalasthaḥ pratipannakaḥ
[354|23]

phale hi labhyamāne phalaviśiṣṭo mārgo na labhyata ityeṣa niyamaḥ /
[354|23-354|24]
ataḥ phalastho yāvanna viśeṣāya prayujyate phalāntaraprāptau tāvat pratipannako nocyate /
[354|24-354|25]
evamanyatrāpi phale veditavyam /
[354|25-355|01]
yastu tṛtīyadhyānavītarāgo 'dharāṃ bhūmi niśritya niyāmamavakrāmati so 'vaśyaṃ phalaviśiṣṭaṃ mārga saṃmukhīkaroti /
[355|01-355|02]
anyathā hi sa tasmādūrdhvopapannaḥ sukhendriyeṇāsamanvāgataḥ syāt /
[355|02-355|03]
evaṃ tāvadbhūyaḥ kāmavītarāgāṇāṃ niyāmāvakrāntau pudgalavyavasthānam /
[355|04]
ānupūrvikaṃ tu vaktavyam /
ata idaṃ tāvadvacyavasthāpyate /
[355|04-355|05]
yathaite kāmadhātau navaprakārāḥ kleśā upadiṣṭā evaṃ
[355|06]
navaprakārā doṣā hi bhūmau bhūmau
[355|07]
yāvadbhavāgre /
yathā ca doṣāḥ
[355|08]
tathā guṇāḥ /
[355|09]
tatpratipakṣā apyānantaryavimuktimārgākhyā guṇā bhūmau bhūmau navaprakārā eva /
[355|09-355|10]
kathaṃ kṛtvā /
[355|11]
mṛdumadhyādhimātrāṇāṃ punarmṛdvādibhedataḥ
[355|12]
mṛdumadhyādhimātrā hi trayo mūlaprakārāḥ /
[355|12-355|13]
teṣāṃ punaḥ pratyekaṃ mṛdumadhyādhimātratvena trividhatvāt nava vyavasthāpyante /
[355|13-355|15]
tadyathā mṛdumṛduḥ prakāro mṛdumadhyo mṛdvadhimātro madhyamṛdurmadhyamadhyo madhyādhimātro 'dhimātramṛduradhimātramadhyo 'dhimātrādhimātraśceti /
[355|15-355|16]
tatra mṛdumṛdunāmārgeṇādhimātrādhimātrasya kleśasya prahāṇam /
[355|16]
evaṃ yāvadadhimātrādhimātreṇa mṛdumṛdoḥ /
[355|16-355|18]

ādita evādhimātramārgasaṃbhavādutpannādhimātramārgasya cādhimātrakleśāsaṃbhavāt audāriko hi malaścelātpūrvaṃ nirdūyate paścāt sūkṣmaḥ /
[355|18-355|19]
audārikaṃ ca tamaḥ sūkṣmeṇālokena hanyate sūkṣmaṃ cādhimātreṇetyeṣa dṛṣṭāntayogaḥ /
[355|19]
śuklā hi dharmā valavanto durbalāstu kṛṣṇāḥ /
[355|19-355|21]
kṣaṇikamṛdukenāpyāryamārgeṇānādisaṃsāraparaṃparāpyāyitādhimātrāṇāṃ kleśānāmunmūlatvāt /
[355|21-355|22]
bahukālasaṃvarddhitānāṃ doṣāṇāṃ trivṛtkarṣavat kṣaṇikālpapradīpamahātamopaghātavacya /
[355|22]
evaṃ navaprakāreṣu kleśeṣu sarvatra
[355|23]
akṣīṇabhāvanāheyaḥ phalasthaḥ saptakṛtparaḥ /
[356|01]
yasya hi phalasthasyaiko 'pi bhāvanāheyaḥ prakāro 'prahīṇaḥ sa srota āpanaḥ /
[356|01-356|02]
saptajanmāni karotīti saptakṛta /
[356|02]
paraḥ sarvāntyaḥ /
[356|02-356|03]
na hi sarvasaptakṛditi /
[356|03]
saptakṛtvaḥparama iti sūtrapāṭhaḥ /
saptakṛtvaḥ paramaṃ janmā 'syetyarthaḥ /
[356|04]
prakarṣe paramaśabdaḥ /
nirvāṇasroto hi mārgastena tatra gamanāt /
[356|04-356|05]
tadasāvāpanna āgataḥ prāpta iti srota āpannaḥ /
[356|05]
kathamāpannaḥ /
[356|05-356|06]
ādyamārgalābhāccet aṣṭamako 'pi syāt /
[356|06]
ādyaphalalābhāccet bhūyo vītarāgo 'pi syāt /
kāmavītarāgaḥ /
[356|07]
sarvaphalaprāpiṇamadhikṛtyādyaphalalābhāt /
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ sa eva nāṣṭamakaḥ /
[356|08-356|09]

pratipannakaphalamārgalābhāt darśanabhāvanāmārgalābhāt sakalasroto 'bhisamayācca mārgānvayajñāne /
[356|09-356|10]
sa eva tasmādanyānsaptopapattibhavānmanuṣyeṣu pratisaṃdadhāti saptāntarābhavān /
[356|10]
evaṃ deveṣvityaṣṭāviṃśatiyavān pratisaṃdadhāti /
[356|10-356|11]
saptakasāmānyāttu saptakṛtvaḥ /
[356|11]
parama uktaḥ /
saptasthānakauśalasaptaparṇavaditi vaibhāṣikāḥ /
[356|12-356|13]
yattarhhi sūtra uktaṃ "asthānamanavakāśo yaddaṣṭisaṃpannaḥ pudgalo 'ṣṭamaṃ bhavamabhinirvartayiṣyati /
[356|13]
nedaṃ sthānaṃ vidyata" iti /
ekasyāṃ gatāvityabhiprāyaḥ /
[356|13-356|15]
yathārutaṃ vā kalpyamāne 'ntarābhavo 'pi na syāt evamapyūredhvasrotaso bhavāgraparamasyaikasyāṃ gatāvaṣṭama upapattibhāvo na prāpnoti /
[356|15-356|16]
kāmadhātvabhi saṃdhivacanādadoṣaḥ /
[356|16]
kimatra jñāpakaṃ sūtraṃ yuktirvā /
[356|16-356|17]
iha caiva kiṃ jñāpakaṃ pratyekaṃ devamanuṣyeṣu saptakṛtvo na pounarubhayeṣveva saptakṛtva iti /
[356|17]
evaṃ hi paṭhacyate /
[356|18]
"saptakṛtvo devāśca manuṣyāśce"ti /
pratyekamapi tu kāśyapīyāḥ paṭhanti /
[356|19]
"saptakṛtvo devān saptakṛtvo manuṣyāni"ti /
nātrābhiniveṣṭavyam /
[356|19-356|20]
yaśca manuṣyesu srota āpanno bhavati sa tānevāgamya parinirvāti /
[356|20]
yo deveṣu sa tāneva /
[356|21]
kiṃ punaḥ kāraṇamaṣṭamaṃ bhavaṃ nābhinirvartayati /
[356|21-356|22]
tāvatā kakalenāvaśyaṃ saṃtatiparipākāt /
[356|22]

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc