Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 521540

duḥkhāyāḥ duḥkhasvabhāvenaiva duḥkhatā /
[329|07-329|08]
"duḥkhā vedanā utpādaduḥkhā sthitiduḥkhā" iti sūtre /
[329|08]
aduḥkhāsukhāvedanāyāḥ saṃskāreṇaiva duḥkhatā /
[329|09]
"pratyayābhisaṃskaraṇādyadanityaṃ tadduḥkhami"ti /
[329|09-329|10]
vedanāvattadvedanīyā api saṃskārā ucyante /
[329|10]
duḥkhameva duḥkhatā duḥkhaduḥkhatā /
evaṃ yāvat saṃskārā eva duḥkhatetyapare /
[329|11]
asādhāraṇatvāt manāṣā 'manāpānāṃ vipariṇāmaduḥkhaduḥkhate ukte /
[329|11-329|12]
sarve tusaṃskārāḥ saṃskāraduḥkhatayā duḥkhāḥ /
[329|12]
tāṃstvāryā eva paśyanti //
āha cātra /
[329|13-329|16]
"ūrṇāpakṣma yathaiva hi karatalasaṃsthaṃ na vedyate pumbhiḥ
akṣigataṃ tu tathaiva hi janayatyaratiṃ ca pīḍaṃ ca /
karatalasadṛśo bālo na vetti saṃskāraduḥkhatāpakṣma
akṣisadṛśastu vidvāṃstenaivodvijyate gāḍhami"ti //
[329|17-329|18]
na hi bālānāmāvīcikeṣvapi skandheṣu tathā duḥkhabuddhiḥ pravartate yathāryāṇāṃ bhāvāgrikeṣvapīti /
[329|18]
evaṃ tarhi mārgasyāpi saṃskāraduḥkhatāprasaṅgaḥ /
[329|19]
saṃskṛtatvāt /
pratikūlaṃ hi duḥkhamiti lakṣaṇānna mārgo duḥkham /
[329|19-329|20]
na hi tasyotpāda āryāṇāṃ pratikūlaḥ sarvaduḥkhakṣayāvāhanāt /
[329|20-329|21]
yadāpi te nirvāṇaṃ śāntataḥ paśyanti tadāpi yadeva duḥkhato dṛṣṭaṃ tasyaiva nirodhaṃ śāntataḥ paśyantina mārgasya /
[329|21-329|22]
yadāpi duḥkhamapyatrāsti tasmāt duḥkhamevāryasatyamucyate /
[329|22-329|23]
sukhasyālpatvāt mūdgādibhāve 'pi māṣarāśyapadeśavadityeke /
[329|23-329|24]

ko hi vidvān pariṣekasukhāṇukena gaṇḍasukhamiti vyavasyet /
[329|24]
āha khalvapi
[329|25-329|26]
"duḥkhasya ca hetutvāt duḥkhaiścānalpakaiḥ samuditatvāt /
duḥkhe ca sati tadiṣṭerduḥkhaṃ sukhamiti vyavasyanti" iti //
[330|01]
sahaiva tu sukhena sarvaṃ bhavamāryā duḥkhataḥ paśyanti /
saṃskāraduḥkhataikarasatvāt /
[330|01-330|02]
ato duḥkhamevāryāsatyaṃ vyavasthāpyate na sukham /
[330|02-330|03]
kathamidānīṃ sukhasvabhāvāṃ vedanāṃ duḥkhataḥ paśyanti /
[330|03]
anityatayā pratikūlatvāt /
yathā rūpasaṃjñādīnyapi duḥkhataḥ paśyanti /
[330|04]
na catānyevaṃ duḥkhāni yathā duḥkhavedaneti /
yastu manyate duḥkhahetutvāditi /
[330|05]
tasyāsau samudayākāraḥ syānna duḥkhakāraḥ /
[330|05-330|06]
āryāṇāṃ carūpārupyopapattau kathaṃ duḥkhasaṃjñā pravarteta /
[330|06-330|07]
na hi punasteṣāṃ duḥkhavedanāhetuḥ skandhā bhavanti /
[330|07]
saṃskāraduḥkhatā ca sūtre kimarthaṃ pṛthaguktā bhavet /
[330|07-330|08]
yadi tarhyanityatvāt duḥkhataḥpaśyanti /
[330|08]
anityaduḥkhākārayoḥ kaḥ prativiśeṣaḥ /
[330|08-330|09]
udayavyayadharmitvādanityaṃ paśyanti /
[330|09]
pratikūlatvāt duḥkham /
[330|09-330|10]
anityaṃ tu dṛśyamānaṃ pratikūlaṃ bhavatītyanityākāro duḥkhākāramākarṣati /
[330|10-330|11]
nāstyeva sukha vedanetyekīyā duḥkhaiva tu sarvā /
[330|11]

kathamidaṃ gamyate /
sūtrādyuktitaśca /
kathaṃ tāvatsūtrāt /
[330|11-330|12]
uktaṃ hi bhagavatā "yatkiñcidveditamidamatra duḥkhasye"ti /
[330|12-330|13]
"duḥkhā vedanā duḥkhato draṣṭavye"ti /
[330|13]
"duḥkhe sukhamiti saṃjñāviparyāsa" iti /
evaṃ tāvatsūtrāt /
kathaṃ yuktitaḥ /
[330|14]
sukhahetvavyavasthānāt /
[330|14-330|15]
ya eva hi kecitpānabhojanaśītoṣṇādaya iṣyante sukhahetavasta evātyupayuktā akālopayuktāśca punarduḥkhahetavaḥ saṃpadyante /
[330|15-330|17]
na ca yuktā sukhahetubṛddhacyā samena vā 'nyasminkāle duḥkhotpattirityādita eva te duḥkhahetavo na sukhasya /
[330|17]
ante tu tadduḥkhaṃ vṛddhimāpannaṃ vyaktimāpadyata iti /
[330|17-330|18]
evamīryāpathavikalpe 'pi vaktavyam /
[330|18]
duḥkhapratikāre ca sukhabuddherduḥkhavikalpe ca /
[330|18-330|20]
na hi tāvat sukhamiti vedyate kiñcidyāvanna duḥkhāntareṇopadruto bhavati kṣutpipāsāśītoṣṇaśramakāmarāgaprabhaveṇa /
[330|20-330|21]
tasmāt pratīkāra evāviduṣāṃ sukhabuddhirnasukhe duḥkhavikalpe ca vālaḥ sukhabuddhimutpādaynti yathāṃśādaṃśaṃ bhāraṃ saṃcārayantaḥ /
[330|22]
tasmānnāstyeva sukhamiti /
astyevetyābhivārmikāḥ /
eṣa eva canyāyaḥ /
[330|22-330|23]
kathaṃ kṛtvā /
[330|23]
idaṃ hi tāvadayaṃ praṣṭavyaḥ sukhāpavādī /
kimidaṃ duḥkhaṃ nāma /
[330|23-330|24]
yadvādhanātmakaṃ cet /
[330|24]
kathamiti vaktavyam /

upaghātakaṃ cet /
anugrāhakaṃ sukhamiti siddham /
[330|24-330|25]
anabhipretaṃ cet /
[330|25]
abhipretaṃ sukhamiti siddham /
[330|25-330|26]
tadeva hyabhipretaṃ punaranabhipretaṃ bhavatyāryāṇāṃ naivālpakāle /
[330|26]
tasmādaniṣpanamabhipretatvaṃ cet /
na /
anyathā 'nabhipretatvāt /
[330|27]
yā hi vedanā svena lakṣaṇenābhipretā nāsau pouonastenaiva jātvanabhipretā bhavati /
[330|27-331|02]
tathā hyenāmākārāntareṇa vidūṣayantyāryāḥ pramādapadaṃ caināṃ paśyanti mahābhisaṃskārasādhyāṃ ca vipariṇāminīṃ cānityāṃ cayenānabhipretā bhavati /
[331|02]
na tu khalu svalakṣaṇākāreṇa /
[331|03-331|04]
yadi cāsau svenātmanānabhipretā bhavennaiva tasyāṃ kasyacidrāgo bhavedyato vairāgyārthaṃ prakārāntareṇāpi doṣavatīṃ paśyeyuḥ /
[331|04]
tasmādastyeva svalakṣaṇataḥ sukha vedanā //
[331|05-331|07]
yattu bhagavatoktaṃ "yatkiñcidveditamidamatra duḥkhasye"ti tadbhagavataiva nītārthaṃ "saṃskārānityatāmānanda mayā saṃghāya bhāṣitaṃ saṃskāraviopariṇāmatāṃ ca yatkiñcidveditamidamatra duḥkhasye"ti /
[331|07-331|08]
ato na duḥkha-dukhatāṃ saṃdhāyaitaduktamiti siddhaṃ bhavati /
[331|08-331|09]
yadica svabhāvata eva sarvaṃ veditavyaṃ duḥkhamabhaviṣyatkimarthamāryānanda evaṃ bhagavantamaprakṣyat /
[331|09]
tisra ime vedanā uktā bhagavatā sukhā duḥkhā 'duḥkhāsukhā ca /
[331|10]
uktaṃ cedaṃ bhagavatā "yatkiñcidveditamidamatra duḥkhasye"ti /
[331|10-331|11]
kiṃ nu saṃdhāya bhagavatā bhāṣitam yatkiñcidveditamidamatra duḥkhasyeti /
[331|11-331|12]
evaṃ hi so 'prakṣyat kiṃ nu saṃdhāya bhāṣitaṃ tisro vedanā iti /
[331|12]
bhagavānaṣyeva vyākariṣyat /
[331|12-331|13]
idaṃ mayā saṃdhāya bhāṣitaṃ tisro vedanā iti /

[331|13]
na tvevamāha /
tasmātsantyeva svabhāvatastisro vedanāḥ /
[331|14-331|15]
idaṃ tu saṃdhāya mayā bhāṣitaṃ yatkimcidveditamidamatra duḥkhasyetyābhīprāyikametadvākyaṃ darśayati /
[331|15]
yadaṣyuktaṃ "sukhā vedanā duḥkheti draṣṭavye"ti /
ubhayaṃ tasyāmasti /
[331|15-331|16]
sukhatvaṃ ca svabhāvatomanāpatvād duḥkhatvaṃ ca paryāyato vipariṇāmānityadharmatvāt /
[331|16-331|17]
sā tu sukhato dṛśyamānā bandhāya kalpate tadāsvādanāt /
[331|17-331|18]
duḥkhato dṛśyamānā mokṣāya kalpate /
[331|18]
tadvairāgyāditi /
[331|18-331|19]
yathā dṛśyamānā mokṣāya kalpate tathaināṃ draṣṭumājñāpayanti buddhāḥ /
[331|19]
kathamidaṃ gamyate svabhāvataḥ sā sukheti /
ya dāha
[331|20-331|21]
"saṃskārānityatāṃ jñātvā atho vipariṇāmatām /
vedanā duḥkhataḥ proktā saṃbuddhena prajānaneti" //
[331|22]
yadapi coktaṃ "duḥkhe sukhamiti saṃjñāviparyāsa" iti /
ābhiprāyika eṣa nirdeśaḥ /
[331|23]
lokasya hi sukhasaṃjñā vedanāyāṃ kāmaguṇeṣūpapattau ca /
[331|23-331|24]
tatra sūkhaṃ vedanāṃ paryāyeṇa duḥkhaṃ satīmekāntasukhāṃ paśyato viparyāsaḥ /
[331|24]
evamupapattim /
[331|25]
tasmānnātaḥ sukhavedanā 'bhāvasiddhiḥ /
[331|25-331|26]
yadi tu svabhāvata eva sarvaṃ veditaṃ duḥkhamabhaviṣyat tisro vedanā iti vacane koguṇo 'bhaviṣyat /
[331|26-332|01]
lokānuvṛttyeti cet na /
[332|01-332|02]

sarvaveditaduḥkhatvasya saṃskāravipariṇāmānityatāṃ saṃdhāya bhāṣitavacanāt yathābhūtavacanācca /
[332|02-332|04]
"yacca sukhendriyaṃ yacca saumanasyendriyaṃ sukhaiṣā vedanā draṣṭavye" ti vistareṇoktvā "yenemāni pañcendriyāṇyevaṃ yathābhūtaṃ samyak prajñayā dṛṣṭāni trīṇi cāsya saṃyojanāni prahīṇāni bhavantī" tyevamādi /
[332|04-332|05]
loko 'pi ca kathaṃ duḥkhāṃ vedanāṃ trividhāṃ vyavasyet /
[332|05]
mṛdvadhimātramadhyāsu yathākramaṃ sukhādibuddhiriti cet /
na /
[332|06]
sukhasyāpi trividhatvāt mṛdvādiṣu duḥkheṣvadhimātrā disukhabuddhiḥ syāt /
[332|06-332|08]
yadā ca gandharasaspraṣṭavyaviśeṣajaṃ sukhaṃ vedayate tadā katamat duḥkhaṃ mṛdubhūtaṃ yatrāsya sukhabuddhirbhavati /
[332|08-332|09]
anutpannavinaṣṭe catasminmṛduni duḥkhe sutarāṃ sukabuddhiḥ syāt /
[332|09]
aśeṣaduḥkhāpagamāt /
evaṃ kāmasukhasaṃmukhībhāve 'pi vaktavyam /
[332|10-332|11]
kathaṃ ca nāmedaṃ yojyate yanmṛdunivedite suvyaktastīvro 'nubhavo gṛhyate madhye punaravyakta iti /
[332|11]
triṣu ca dhyāneṣu sukhavacanāt mṛdu duḥkhaṃ syāt /
[332|11-332|12]
ūrdhvamaduḥkhasukhavacanānmadhyaṃ duḥkhamiti na yujyate mṛdvādiṣu duḥkheṣu duḥkheṣu sukhādivedanāvyavasthānam /
[332|12-332|14]
uktaṃ ca bhagavatā "rūpaṃ cenmahānāmannekāntaduḥkhamabhaviṣyanna sukhaṃ na sukhānugatami"tyevamādi /
[332|14]
tasmādapyasti kiñcitsukham /
[332|14-332|15]
evaṃ tāvanna sūtrātsukhavedanā 'bhāvaḥ sidhyati /
[332|15]
yatpunaḥ sukhahetvavyavasthānādityuktam /
hetvaparijñānādidamucyate /
[332|16]
āśrayaviśeṣāpekṣo hi viṣayaḥ sukhaheturvā bhavati duḥkhaheturvā /
na kevalo viṣayaḥ /
[332|17-332|18]
sa yāṃ kāmavasthāṃ prāpya sukhaheturbhavati na tāṃ punaḥ prāpya kadācinna bhavatīti vyavasthita eva sukhahetuḥ /
[332|18-332|20]
tadyathā sa evāgniḥ pākyabhūtaviśeṣāpekṣaḥ svādupākaheturbhavati sa evāsvādapākahetuḥ na tu yāṃ pākyabhūtāvasthāṃ prāpya svadupākahetustāṃ punaḥ prāpya na heturityeṣa dṛṣṭāntaḥ /
[332|20-332|21]

dhyāneṣu ca kathaṃ na vyavasthitaḥ sukhahetuḥ /
[332|21-332|22]
yattu punaḥ duḥkhapratikāre sukhabuddhirityuktaṃ tatra vihitaḥ pratīkāraḥ /
[332|22-332|23]
yadā gandhādiviśeṣajaṃ sukhaṃ vedayate tadā kasya pratīkāreṣu sukhabuddhirbhavatyanutpannavinaṣṭe ca tasmin duḥkhe sutarāṃ sukhabuddhiḥ syāt /
[332|23-332|24]
dhyānaje sukhe kaḥ kasya pratīkāra ityevamādi /
[332|24-332|25]
bhāvasaṃcāre 'pi cāvasthāntarajaṃ sukhamevotpadyate /
[332|25]
yāvadasau tādṛśī kāyāvasthā 'ntarghīyate /
[332|25-332|26]
anyathā hi paścādbhūyasī sukhabuddhiḥ syāt /
[332|26]
evaṃ śrāntasyeryāpathavikalpeṣu veditavyam /
[332|27]
"ante kuto duḥkhabuddhirārambho yadi nādita" iti
[333|01]
cet /
kāyapariṇāmaviśeṣānmadyādīnāmante mādhuryaśuktatāvat /
[333|01-333|02]
tasmādastyeva sukhā vedaneti siddham /
[333|02]
triduḥkhatāyogādvā sarvaṃ sāsravaṃ duḥkhamiti /
[333|02-333|03]
yattu samudayasatyaṃ tadevocyate /
[333|03]
idamutsūtram sūtre hi tṛṣṇaivoktā /
pradhānyādasau sūtra uktā /
[333|03-333|04]
anye 'pi tu samudayaḥ /
[333|04]
kathamidaṃ pratyetavyam /
anyatrānyasyāpi vacanāt /
uktaṃ hi bhagavatā /
[333|05]
"karma ca tṛṣṇā ca atho avidyā saṃskārāṇāṃ heturabhisaṃparāya" iti /
[333|06]
punaścoktaṃ "pañca bījajātānīti sopādānasya vijñānasyaitadadhivacanam /
[333|07]

pṛthivīdhāturiti catasṛṇāṃ vijñānasthitīnāmetadadhivacanami"ti /
[333|07-333|08]
tasmādābhiprāyikaḥ sūtreṣu nirdeśo lākṣaṇikastvabhidharme /
[333|08-333|09]
api tvabhinirvṛttihetuṃ brūvatā samudayasatyaṃ tṛṣṇaivoktā /
[333|09-333|10]
upapattyabhinirvṛttihetuṃ sahetukaṃ brūvatā gāthāyāṃ karma ca tṛṣṇā cāvidyoktā /
[333|10-333|11]
"karmaheturūpapattaye tṛṣṇāheturabhinirvṛttaya" iti sūtre vacanāt /
[333|11-333|12]
sahetusapratyayasanidānasūtrakrameṇa vā bījakṣetrabhāvaṃ pratipādayatā vijñānādayo 'ṣyuktāḥ /
[333|12]
kā punaruṣapattiḥ kā cābhinirvṛttiḥ /
[333|12-333|13]
dhātugatiyonyādiprakārabhedenātmabhāvasyoṣapadanamupapattiḥ /
[333|13]
abhedena punarbhavapratisaṃdhānamabhinirvṛttiḥ /
[333|14]
tayoryathākramaṃ karma ca bhavatṛṣṇā ca hetuḥ /
[333|14-333|15]
tadyathā bījaṃ śālivādijātiprakārabhedenāṅkuroopapadanasya hetuḥ /
[333|15]
āpaḥ punarabhedena sarvaṅkuraprarohamātrasyetyeva dṛṣṭāntaḥ /
[333|16]
tṛṣṇā 'bhinirvṛttiheturiti kā 'tra yuktiḥ /
vītatṛṣṇasya janmābhāvāt /
[333|16-333|17]
ubhaye 'pi briyante /
[333|17]
satṛṣṇā vītatṛṣṇāśca /
satṛṣṇā eva jātā dṛśyante na vītatṛṣṇā iti /
[333|18]
vinā tṛṣṇayā janmābhāvāt /
bhavasyābhinirvṛttau tṛṣṇāhetuṃ pratīmaḥ /
[333|18-333|19]
saṃtatinamanācca /
[333|19]
yatra ca satṛṣṇā tatrābhīkṣṇaṃ cittasaṃtatiṃ namantīṃ paśyāmaḥ /
[333|19-333|20]
tasmāt punarbhave 'ṣyevamiti vyavasyāmaḥ /

[333|20-333|21]
na cātmabhāva evaṃ kenacidāgṛhīto yathā tṛṣṇayā /
[333|21]
śuṣkamasūropasnānalepāṅgavat /
[333|21-333|22]
na cānyo heturevamanuṣatto yathātmasneha ityeṣā yuktiḥ /
[333|23]
catvāryapi satyānyuktāni bhagavatā /
[333|23-333|24]
dve api satye saṃvṛtisatyaṃ paramārthasatyaṃ ca /
[333|24]
tayoḥ kiṃ lakṣaṇam /
[334|01-334|02]
yatra bhinnena tadbuddhiranyāpohe dhiyā ca tat /
ghaṭārthavatsaṃvṛtisat paramārthasadanyathā
[334|03]
yasminnavayavaśo bhinne na tadbuddhirbhavati tat saṃvṛtisat /
tadyathā ghaṭaḥ /
[334|04]
tatra hi kapālaśo bhinne ghaṭabuddhirna bhavati /
[334|04-334|05]
tatra cānyānapohya dharmān buddhacyā tadbuddhirna bhavati taccāpi saṃvṛtisadveditavyam /
[334|05]
tadyathāmbu /
[334|05-334|06]
tatra hi buddhacyā rūpādīndharmānaṣohyāmbubuddhirna bhavati /
[334|06-334|07]
teṣveva tu saṃvṛtisaṃjñā kṛteti saṃvṛtivaśāt ghaṭaścāmbu cāstīti brūbantaḥ satyamevāhurna mṛṣetyetatsaṃvṛtisatyam /
[334|07-334|08]
atonyathā paramārtha satyam /
[334|08]
tatra bhinne 'poi tadbudhirbhavatyeva /
[334|08-334|09]
anyadharmāpohe 'pi buddhacyā tat paramārthasat /
[334|09]
tadyathā rūpam /
[334|09-334|10]
tatra hi paramāṇuśo bhinne vastuni rasārhānapi ca dharmānapohya buddhacyā rūpasya svabhāvabuddhirbhavatyeva /
[334|10]
evaṃ vedanādayo 'pi draṣṭavyāḥ /

[334|10-334|11]
etat paramārthena bhāvāt paramārthasatyamiti /
[334|11-334|12]
yathā lokottarena jñānena gṛhyate tat pṛṣṭhalabdhena vā laukikena tathā paramārthasatyam /
[334|12-334|13]
yathānyena tathā saṃvṛtisatyam iti pūrvācāryāḥ /
[334|13]
uktāni satyāni /
[334|14]
kathaṃ punasteṣāṃ darśanaṃ bhavati /
vaktavyam /
ata ādiprāthānamārabhyocyate /
[334|15]
vṛttasthaḥ śrutacintāvānbhāvanāyāṃ prayujyate /
[334|16]
satyāni ha draṣṭukāma ādita eva śīlaṃ pālayati /
[334|16-334|17]
tataḥ satyadarśanasyānulomaṃ śrutamudgṛhlātyarthaṃ vā śruṇeni /
[334|17-334|18]
śrutvā cintayati aviparītaṃ cintayitvā bhāvanāyāṃ prayujyate /
[334|18]
samādhau tasya śrutamayīṃ prajñāṃ niśritya cintāmayī jāyate /
[334|18-334|19]
cintāmayīṃ niśritya bhāvanāmayī jāyate /
[334|20]
kiṃ punarāsāṃ prajñānāṃ lakṣaṇam /
[334|21]
nāmobhayārthaviṣayā śrutamayyādikā dhiyaḥ
[334|22]
nāmālambanā kila śrutamayī prajñā /
nāmārthālambanā cintāmayī /
[334|22-334|23]
kadācidvacyañjanenārthamākarṣati kadācidarthena vyañjanam /
[334|23]
arthalamvanaiva bhāvanāmayī /
[334|24]
sā hi vyañjananirapekṣā arthe pravartate /
[334|24-335|01]
tadyathā 'mbhasi plotumaśikṣitaḥ plavanneva muñcati /
[335|01]

kiyacchikṣitaḥ kadācit muñcet kadācidālamvate /
[335|01-335|02]
suśikṣitā plavan nirapekṣastaratītyeṣa dṛṣṭāntaḥ iti vaibhāṣikāḥ /
[335|02-335|03]
asyāṃ tu kalpanāyāṃ cintāmayī prajñā na siddhacyatītyapare /
[335|03-335|04]
yāhi nāmālambanā śrutamayī prāpnoti yā 'rthālambanā bhāvanāmayīti /
[335|04-335|05]
idaṃ tu lakṣaṇaṃ nāniravadyaṃ vidyate /
[335|05]
āptavacanaprāmāṇyajātaniścayaḥ śrutamayī /
yuktinidhyānajaścintāmayī /
[335|06]
samādhijjo bhāvanāmayīti /
hetau mayaṭvidhānāt /
[335|06-335|07]
yadyathā 'nnamayāḥ prāṇāḥ tṛṇamayyo gāyaḥ iti /
[335|08]
tasya punarevaṃ bhāvanāyāṃ prayuktasya kathaṃ bhāvanā saṃpadyata ityāha /
[335|09]
vyapakarṣadvayavataḥ
[335|10]
yadi hi kāyacittābhyāṃ vyapakṛṣṭo bhavati /
saṃsargākuśalavitarkadūrīkaraṇāt /
[335|11]
tattarhi vyapakarṣadvayaṃ kasya sukaraṃ bhavati /
yo 'lpecchaḥ saṃtuṣṭaśca /
[335|12]
nāsaṃtuṣṭamahecchayoḥ /
[335|13]
kā punariyamasaṃtuṣṭiḥ /
kā ca mahecchatā /
[335|14]
labdhe bhūyaḥspṛhā 'tuṣṭiralabdhecchā mahecchātā
[335|15]
labdheṣu kila praṇīteṣu cīvarādiṣu bhūyaskāmata 'saṃtuṣṭiḥ /
[335|15-335|16]
alabdheṣu tatkāmatā mahecchatetyābhidhārmikāḥ /
[335|16-335|17]
nanu ca sā 'tibhūyaskāmatā 'labdha eva na labdhe bhavatīti ko 'nayorviśeṣa iti vaktavyametad /

[335|17]
evaṃ tu yujyate /
[335|17-335|18]
labdhenāpraṇītenāprabhūtena paritāpo 'saṃtuṣṭiḥ /
[335|18]
alabdhapraṇītaprabhūtecchā mahecchatā /
[335|19]
viparyāsāttadvipakṣau
[335|20]
asaṃtuṣṭimahecchatāviparyayeṇa tatpratipakṣau veditavyau /
[335|20-335|21]
saṃtuṣṭiścālpecchatā ceti /
[336|01]
tridhātvāptāmalau ca tau /
[336|02]
tadvipakṣāviti vartate /
tridhātukau ca poratisaṃyuktau ca /
sāsravānāsravatvāt /
[336|03]
asaṃtuṣṭimahecchate ca kāmāvacaryāveva /
[336|04]
kaḥ punaranayoralpecchatāsaṃtuṣṭacyoḥ svabhāva ityāha /
[336|05]
alobhaḥ
[336|06]
alobhasvabhāve hyete /
[336|07]
āryavaṃśāśca
[336|08]
alobha iti vartate /
āryāṇāmebhyaḥ prasavādāryavaṃśāścatvāraḥ /
[336|08-336|09]
te 'pyalobhasvabhāvāḥ /
[336|10]
teṣāṃ tuṣṭacyātmakāstrayaḥ
[336|11]
jsaṃtuṣṭisvabhāvāḥ /
cīvarapiṇḍapātaśayanāsanasaṃtuṣṭayaḥ /
[336|11-336|12]
prahāṇabhāvanārāmatā caturtha āryavaṃśaḥ kathamalobhasvabhāvaḥ /

[336|12]
bhavakāmarāgavaimukhyāt /
[336|13]
atha caturbhirāryavaṃśaiḥ kiṃ darśitaṃ bhagavatā /
[336|14]
karmāntena tribhirvṛttiḥ
[336|15-336|16]
dharmasvāminā hi bhagavatā parityaktasvavṛttikarmāntebhyaḥ śiṣyebhyo mokṣārthamabhyupagatebhyo dvayaṃ prajñaptaṃ vṛttiśca karma ca /
[336|16]
tribhirāryavaṃśairvṛttiścaturyena karma /
[336|17]
anayā vṛttyedaṃ karma kurvāṇā bhavantī na cirānmokṣaṃ prāpsyantīti /
[336|17-336|18]
kasmātpunariyamīdṛśī vṛttiridaṃ ca karma prajñaptam /
[336|19]
tṛṣṇotpādavipakṣataḥ /
[336|20]
catvārastṛṣṇotpādāḥ sūtra uktāḥ /
[336|20-336|21]
"cīvarahetorbhikṣostṛṣṇotpadyamānā utpadyate pratitiṣṭhanti pratitiṣṭhati abhiniviśamānā 'bhiniviśate /
[336|21-336|22]
piṇḍapātahetoḥ śayyāsanahetoriti /
[336|22]
bhavavibhavahetorbhikṣostṛṣṇotpadyamānā utpadyata" iti vistaraḥ /
[337|01]
eṣāṃ pratipakṣeṇa catvāra āryavaṃśā deśitāḥ /
[337|02]
mamāha kāravastvicchātatkālātyantaśāntaye
[337|03]
sa evārthaḥ punaḥ pariśeṣeṇocyate /
[337|03-337|04]
mamakāravastu cīvarādayo 'haṃ kāravastvātmabhāvaḥ /
[337|04]
tatrecchā tṛṣṇā /
[337|04-337|05]
tatra mamakāravastvicchāyāstatkālaśāntaye traya āryavaṃśā bhavanti /
[337|05]
ubhayecchātyantaśāntaye caturtha iti /
[337|05-337|06]
uktāmidaṃ yathā bhūtasya bhāvanā saṃpadyate /

[337|07]
tasya tvevaṃ pātrobhūtasya katham tasyāṃ bhāvanāyāmavatāro bhavati /
[337|08]
tatrāvatāro 'śubhayā cānāpānasmṛtena ca /
[337|09]
smṛtireva smṛtam /
keṣāṃ punaraśubhayā keṣāmānāpānasmṛtyā /
yathākramam
[337|10]
adhirāgavitarkāṇām
[337|11]
adhiko rāgo vitarkaścaiṣāṃ ta ime adhirāgavitarkāḥ /
[337|11-337|12]
yo hi pratyāsannamatyarthaṃ rāgacaritastasyāśubhayā /
[337|12]
yo hi vitarkacaritastasyānāpānasmṛtyeti /
[337|12-337|13]
avicitrālambanatvādeṣāṃ vitarkopacchedāya saṃvartata ityeke /
[337|13-337|14]
aśubhā tu yatra saṃsthānaviśeṣālambanatvādvitarkamāvahatīti /
[337|14]
avahimukhatvādityapare /
[337|14-337|15]
aśubhā hi cakṣurvijñānavadbahirmukhī /
[337|15]
tadviṣayopanidhyānāt /
[337|15-337|16]
tatra punaścaturvidho rāgaḥ varṇarāgaḥ saṃsthānarāgaḥ sparśarāga upacārarāgaśca /
[337|16-337|17]
prathamasya pratipakṣeṇa vinolakādyālambanāmaśubhāṃ varjayanti /
[337|17-337|19]
dvitiyasya vikhāditakavikṣiptālambanāṃ tṛtīyasya vipaṭumnā pūyanibaddhāsthyālambanāṃ caturthasya niśceṣṭamṛtkāyālambanām /
[337|19]
abhadena tu śasyate
[337|20]
śaṅkalā sarvarāgiṇām
[338|01-338|02]
asthisaṃkaklāyāṃ hi sarvametaccaturvidhaṃ rāgastu nāstīti adhimuktiprādeśikamanaskāratvādaśubhayā na kleśaprahāṇam viṣkambhaṇaṃ tu /
[338|02-338|03]
sa punar ayam aśubhāṃ bhāvayan yogācāras trividha ucyate /

[338|03]
ādikārmikaḥ kṛtaparijayo 'tikrāntamanaskāraś ca /
tatra
[338|04]
āsamudrāsthivistārasaṃkṣepād ādikarmikaḥ /(6-10ab)
[338|05]
aśubhāṃ bhāvayitukāma ādito yogācāraḥ /
[338|05-338|06]
svāṅgāvayave cittaṃ nibadhnāti pādāṅguṣṭhe lalāṭe yatra cāsyābhiratiḥ /
[338|06-338|07]
sa tatra māṃsakledapītā dhimokṣakrameṇāsthiviśodhayan sakalāmasthisaṃkalāṃ paśyati /
[338|07-338|09]
tathaiva ca punardvitīyāmadhimucyate yāvadvihārārāmakṣetrakrameṇa samudraparyantām pṛthivīmasthisaṃkalāṃ pūrṇāmadhimucyate 'dhimokṣābhivardhanārtham /
[338|09-338|10]
punaśca saṃkṣipanyāvadekāmeva svamasthisaṃkalāmadhimucyate cittasaṃkṣepārtham /
[338|10]
iyatā kila kālenāśubhā opariniṣpannā bhavati /
[338|10-338|11]
ayam ādikarmiko yogācāraḥ /
[338|12]
pādāsthna ākapālārthatyāgāt kṛtajayaḥ smṛtaḥ
[338|13-338|14]
sa punaḥ cittasaṃkṣepaviśeṣārtha tasyāmasthiśaṅkalāyāṃ pādāsthīni hitvā śeṣaṃ manasi karoti /
[338|14-338|15]
evaṃ krameṇa yāvat kapālasyārdhaṃ hitvā 'rdhaṃ manasi karoti kṣayakṛtaparijayaḥ /
[338|16]
atikrāntamanaskāro brūmadhye cittadhāraṇāt /(6-11ab)
[338|17]
so 'rdhamapi kapālasya muktvā brūvormadhye cittaṃ dhārayati /
[338|17-338|18]
ayaṃ kilāśubhāyāmatikrāntamanaskāro yogācāraḥ /
[338|18-338|19]
astyaśubhā ālalmbanaparīttatayā parīttā na vaśitāparīttatayā parītteti catuṣkoṭikam /
[338|19-338|20]
jitājitamanaskārayorajitajitamanaskārayośca svakāyasamudraparyantālambanāt /
[338|21]
atha kiṃsvabhāveyamaśubhā katibhūmikā kimālambanā kva cotpadyate /
[338|22]
yathākramam /
[338|23]

alobho daśabhūḥ kāmadṛśyālambā nṛjā 'śubhā
[338|24-338|26]
alobhasvabhāvā daśabhūmikā sasāmantakadhyānāntareṣu caturṣu dhyāneṣui kāmadhātau ca kāmāvacara dṛṣyālambanā kiṃ poounrdṛśyavastusaṃsthāne /
[338|25-338|26]
atha evārthālamvaneti siddham /
[338|26]
manuṣyeṣvevotpadyate /
nānyasyāṃ gatau /
kuta eva dhātau /
[339|01]
tatrāpi nottarakurau /
nāmnaiva siddhamaśubhākāreti /
yadadhvikā tadadhvālambanā /
[339|02]
anutpattidharmiṇī tu vyadhvālambanā /
adhimuktimanaskāratvātsāsravā /
[339|02-339|03]
vairāgyalābhikī ca prāyogikī ca /
[339|03]
ucitānucitatvāt /
[339|03-339|04]
uktamaśubhāyāḥ saprabhedaṃ lakṣaṇam /
[339|05]
ānāpānasmṛtiḥ prajñā pañcabhūrvāyurgīcarā /
[339|06]
kāmāśrayā
[339|07]
ānanamāna āśvāso yo vāyuḥ praviśati /
[339|07-339|08]
apānanamapānaḥ praśvāso yo vāyuḥ niṣkrāmati /
[339|08]
tayoḥ smṛtirānāpānasmṛtiḥ /
saiva prajñāsvabhāvā /
[339|08-339|09]
smṛtivacanaṃ tu smṛtyupasthānavattadvalādhānavṛttitvāt /
[339|09-339|10]
pañcasu bhūmisu triṣu sāmantakeṣu dhyānāntare kāmadhātau copekṣāsaṃprayogitvāt /
[339|10-339|11]
vitarkānuguṇatvāt kila lsukhaduḥkhayostatpratipakṣasya tābhyāmasaṃprayogaḥ /
[339|11-339|12]

sukhasaumanasyayoścāvadhānaparipanthitvāt tasyāścāvadhāne sādhyatvāditi /
[339|12-339|13]
ye tu mauleṣvapi dhyāneṣu samāpannasyopekṣāmicchanti neṣāmaṣṭabhūmikā /
[339|13]
pareṇāśvāsapraśvāsānamabhūmitvāt /
[339|13-339|14]
vāyvālambanā caiṣā kāmadhātvāśrayā /
[339|14]
devamanuṣyeṣu prāyogikī vairāgyalābhiko ca /
[339|14-339|15]
tatvamanaskāraścaiṣā /
[339|15]
idaṃ dharmāṇāmeva /
[339|16]
na bāhyānām
[339|17]
upadeśābhāvāt /
svayaṃ ca sūkṣmadharmānabhisaṃbodhāt /
sā ceyaṃ
[339|18]
ṣaḍvidhā gaṇanādibhiḥ
[339|19]
ṣaṭkāraṇayuktā caiṣā paripūrṇā bhavati /
[339|19-339|20]
gaṇanayā 'nugamena sthāpanayā upalakṣaṇayā vivarttena pariśūddhacyā ca /
[339|20-339|22]
tatra ca gaṇanā nāma āśvāsapraśvāseṣu cittaṃ dattvā 'nabhisamskāreṇa kāyaṃ cittaṃ cādhyupekṣya smṛtimātreṇa gaṇayatyekaṃ dvau yāvaddaśa /
[339|22]
cittābhisaṃkṣepa vikṣepabhayānnālpavahutarā /
[339|22-339|23]
tasyāṃ tu trayo doṣāḥ /
[339|23]
ūnagaṇanā yadi dvāvekaṃ gṛhlāti /
[339|23-339|24]
adhikagaṇanā yadyekaṃ dvāviti /
[339|24]
saṃkaro yadyāśvāsaṃ praśvāsato gṛhlāti viparyayādvā /
[339|24-340|01]
ato 'nyathā samyaggaṇanā /
[340|01]

antaravikṣepe punarādito gaṇayitavyaṃ tāvadyāvatsamādhi labhate /
[340|02]
anugamo nāma anabhisaṃskāreṇāśvāsapraśvāsānāṃ gatimanugacchati /
[340|02-340|03]
kiyaddūramete praviśanti vā niṣkrāmanti vā kimete sarvaśarīravyāopina ekadeśacāriṇa iti /
[340|04]
tān praviśataḥ kaṇṭhahṛdayanābhikaṭyurujaṅghāpraveśakram4ṇa yāvat pādāvanugacchati /
[340|05]
niṣkrāmato vitastivyāmāntaraṃ yāvadvāyumaṇḍalaṃ vairambhāśca vāyava ityapare /
[340|06]
tadetattatvamanasikāratvānna yuktam /
[340|06-340|07]
sthāpanā nāma nāsikāgre yāvat pādanṅguṣṭhe sthitāṃ paśyati /
[340|07]
maṇisūtravat /
[340|07-340|08]
kimanugrāhakā ete upadhātakāḥ śītā uṣṇā iti /
[340|08]
upalakṣaṇā nāma naite kevalā vāyava eva /
[340|08-340|10]
catvāryetāni mahābhūtāni mahābhūtābhinirvṛttamupādāyarūpaṃ tadāśritāścittacaittā iti pañcaskandhānupalakṣayati /
[340|10-340|11]
vivarto nāma vāyvālambanāṃ vṛddhiṃ vivarttyottareṣu kuśalamūleṣu saṃniyojanaṃ yāvadagradharmeṣu /
[340|11]
pariśuddhirdarśanamārgādiṣvavatāraḥ /
[340|12]
smṛtyupasthānādivajropamasamādhyantā vivarta ityapare /
kṣayajñānādiśuddhiriti /
[340|13-340|14]
"gaṇanānugamaḥ sthānaṃ lakṣaṇārthavivarttnā
pariśuddhiśca ṣoḍheyamānāpānasmṛtirmatā" iti saṃgrahaślokāḥ /
[340|15]
tatra punarveditavyau
[340|16]
ānāpātau yataḥ kāyaḥ /
[340|17]
yadbhūmiko hi kāyaḥ tadbhūmikāvetai /
kāyaikadeśatvāt /
[340|17-340|18]
kāyacittaviśeṣasaṃniśritā āśvāsapraśvāsā vartante /

[340|18-340|19]
ārupyakalalādigatānāmabhāvāt acittacaturthadhyānasamāpannānāṃ ca /
[340|19-340|20]
yadi hi kāyaḥ śuṣiro bhavati āśvāsapraśvāsabhūmikaṃ ca cittaṃ saṃmukhībhūtamevaṃ te varttante /
[340|20-340|21]
jāyamānasya caturthadhyānādvyuttiṣṭhamānasya ca praviśanti bhiyamāṇasya caturthaṃ ca dhyānaṃ samāpadyamānasya niṣkrāmanti /
[340|21-340|22]
etau cānāpānau /
[340|23]
sattvākhyau
[340|24]
nāsattvasaṃkhyātau /
[340|25]
anupāttakau /
[341|01]
indriyavinirbhāgitvāt /
[341|02]
naiḥṣyandikau
[341|03]
naupacayikavipākajau /
kāyopacayanānupacayāt chhinnānāṃ punaḥ pratisaṃdhānācca /
[341|04]
nahyetadvipākarūpasyāsti /
[341|05]
nādhareṇa lakṣayete manasā ca tau
[341|06]
svabhūmyuparibhūmikena ca tayościttenopalakṣaṇam /
nāvareṇeryāpathika nairmāṇikena /
[341|07]
ukte dve avatāramukhe /
tābhyāṃ tu samādhilabdhā
[341|08]
niṣpannaśamathaḥ kuryāt smṛtyupasthānabhāvanām /
[341|09]
vipaśyanāyāḥ saṃpādanārtham /
kathaṃ ca punaḥ kuryāt /
[341|10]
kāyaviccittadharmāṇāṃ dvilakṣaṇaparīkṣaṇāt
[341|11]
kāyaṃ svasāmānyalakṣaṇābhyāṃ parīkṣate /

vedanāṃ cittaṃ dharmāśca /
[341|11-341|12]
svabhāva evaiṣāṃ svalakṣaṇam /
[341|12-341|13]
sāmānyalakṣaṇaṃ tu anityatā saṃskṛtānāṃ duḥkhatā sāsravāṇāṃ śunyatā 'nātmate sarvadharmāṇām /
[341|13]
kāyasya punaḥ kaḥ svabhāvaḥ / bhūtabhautikatvam /
[341|14]
dharmāstribhyo 'nye /
[341|14-341|15]
sāmāhitasya kila kāyaṃ paramāṇuśaḥ kṣaṇikataśca paśyataḥ kāyasmṛtyupasthāṇaṃ niṣpannaṃ bhavati /
[341|16]
atha smṛtyupasthānānāṃ kaḥ svabhāvaḥ /
[341|16-341|17]
vividhasmṛtyupasthānaṃ svabhāvasaṃsrgālambanasmṛtyupasthānam /
[341|17]
tatra svabhāvasmṛtyupasthānam /
[341|18]
prajñā
[341|19]
kīdṛśī prajñā /
[341|20]
śrutādimayī
[342|01]
śrutamayī cintāmayī bhāvanāmayī ca /
[342|01-342|02]
trividhāni smṛtyupasthānāni śrutacintābhāvanāmayāni /
[342|03]
anye saṃsargālambanāḥ
[342|04]
anye tatsahabhuvo dharmāḥ saṃsargasmṛtyupasthānam /
[342|04-342|05]
tadālambanā ālambanasmṛtyupasthānam /
[342|05]
svabhāvasmṛtyupasthānaṃ prajñeti /
kuta eva tat /
[342|05-342|06]
"kāme kāyānupaśyanā smṛtyupasthāna"miti vacanāt /
[342|06]
kā punaranupaśyanā /

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc