અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 521540

દુઃખાયાઃ દુઃખસ્વભાવેનૈવ દુઃખતા ।
[329।07-329।08]
"દુઃખા વેદના ઉત્પાદદુઃખા સ્થિતિદુઃખા" ઇતિ સૂત્રે ।
[329।08]
અદુઃખાસુખાવેદનાયાઃ સંસ્કારેણૈવ દુઃખતા ।
[329।09]
"પ્રત્યયાભિસંસ્કરણાદ્યદનિત્યં તદ્દુઃખમિ"તિ ।
[329।09-329।10]
વેદનાવત્તદ્વેદનીયા અપિ સંસ્કારા ઉચ્યન્તે ।
[329।10]
દુઃખમેવ દુઃખતા દુઃખદુઃખતા ।
એવં યાવત્ સંસ્કારા એવ દુઃખતેત્યપરે ।
[329।11]
અસાધારણત્વાત્ મનાષા ઽમનાપાનાં વિપરિણામદુઃખદુઃખતે ઉક્તે ।
[329।11-329।12]
સર્વે તુસંસ્કારાઃ સંસ્કારદુઃખતયા દુઃખાઃ ।
[329।12]
તાંસ્ત્વાર્યા એવ પશ્યન્તિ ॥
આહ ચાત્ર ।
[329।13-329।16]
"ઊર્ણાપક્ષ્મ યથૈવ હિ કરતલસંસ્થં ન વેદ્યતે પુમ્ભિઃ
અક્ષિગતં તુ તથૈવ હિ જનયત્યરતિં ચ પીડં ચ ।
કરતલસદૃશો બાલો ન વેત્તિ સંસ્કારદુઃખતાપક્ષ્મ
અક્ષિસદૃશસ્તુ વિદ્વાંસ્તેનૈવોદ્વિજ્યતે ગાઢમિ"તિ ॥
[329।17-329।18]
ન હિ બાલાનામાવીચિકેષ્વપિ સ્કન્ધેષુ તથા દુઃખબુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે યથાર્યાણાં ભાવાગ્રિકેષ્વપીતિ ।
[329।18]
એવં તર્હિ માર્ગસ્યાપિ સંસ્કારદુઃખતાપ્રસઙ્ગઃ ।
[329।19]
સંસ્કૃતત્વાત્ ।
પ્રતિકૂલં હિ દુઃખમિતિ લક્ષણાન્ન માર્ગો દુઃખમ્ ।
[329।19-329।20]
ન હિ તસ્યોત્પાદ આર્યાણાં પ્રતિકૂલઃ સર્વદુઃખક્ષયાવાહનાત્ ।
[329।20-329।21]
યદાપિ તે નિર્વાણં શાન્તતઃ પશ્યન્તિ તદાપિ યદેવ દુઃખતો દૃષ્ટં તસ્યૈવ નિરોધં શાન્તતઃ પશ્યન્તિન માર્ગસ્ય ।
[329।21-329।22]
યદાપિ દુઃખમપ્યત્રાસ્તિ તસ્માત્ દુઃખમેવાર્યસત્યમુચ્યતે ।
[329।22-329।23]
સુખસ્યાલ્પત્વાત્ મૂદ્ગાદિભાવે ઽપિ માષરાશ્યપદેશવદિત્યેકે ।
[329।23-329।24]

કો હિ વિદ્વાન્ પરિષેકસુખાણુકેન ગણ્ડસુખમિતિ વ્યવસ્યેત્ ।
[329।24]
આહ ખલ્વપિ
[329।25-329।26]
"દુઃખસ્ય ચ હેતુત્વાત્ દુઃખૈશ્ચાનલ્પકૈઃ સમુદિતત્વાત્ ।
દુઃખે ચ સતિ તદિષ્ટેર્દુઃખં સુખમિતિ વ્યવસ્યન્તિ" ઇતિ ॥
[330।01]
સહૈવ તુ સુખેન સર્વં ભવમાર્યા દુઃખતઃ પશ્યન્તિ ।
સંસ્કારદુઃખતૈકરસત્વાત્ ।
[330।01-330।02]
અતો દુઃખમેવાર્યાસત્યં વ્યવસ્થાપ્યતે ન સુખમ્ ।
[330।02-330।03]
કથમિદાનીં સુખસ્વભાવાં વેદનાં દુઃખતઃ પશ્યન્તિ ।
[330।03]
અનિત્યતયા પ્રતિકૂલત્વાત્ ।
યથા રૂપસંજ્ઞાદીન્યપિ દુઃખતઃ પશ્યન્તિ ।
[330।04]
ન ચતાન્યેવં દુઃખાનિ યથા દુઃખવેદનેતિ ।
યસ્તુ મન્યતે દુઃખહેતુત્વાદિતિ ।
[330।05]
તસ્યાસૌ સમુદયાકારઃ સ્યાન્ન દુઃખકારઃ ।
[330।05-330।06]
આર્યાણાં ચરૂપારુપ્યોપપત્તૌ કથં દુઃખસંજ્ઞા પ્રવર્તેત ।
[330।06-330।07]
ન હિ પુનસ્તેષાં દુઃખવેદનાહેતુઃ સ્કન્ધા ભવન્તિ ।
[330।07]
સંસ્કારદુઃખતા ચ સૂત્રે કિમર્થં પૃથગુક્તા ભવેત્ ।
[330।07-330।08]
યદિ તર્હ્યનિત્યત્વાત્ દુઃખતઃપશ્યન્તિ ।
[330।08]
અનિત્યદુઃખાકારયોઃ કઃ પ્રતિવિશેષઃ ।
[330।08-330।09]
ઉદયવ્યયધર્મિત્વાદનિત્યં પશ્યન્તિ ।
[330।09]
પ્રતિકૂલત્વાત્ દુઃખમ્ ।
[330।09-330।10]
અનિત્યં તુ દૃશ્યમાનં પ્રતિકૂલં ભવતીત્યનિત્યાકારો દુઃખાકારમાકર્ષતિ ।
[330।10-330।11]
નાસ્ત્યેવ સુખ વેદનેત્યેકીયા દુઃખૈવ તુ સર્વા ।
[330।11]

કથમિદં ગમ્યતે ।
સૂત્રાદ્યુક્તિતશ્ચ ।
કથં તાવત્સૂત્રાત્ ।
[330।11-330।12]
ઉક્તં હિ ભગવતા "યત્કિઞ્ચિદ્વેદિતમિદમત્ર દુઃખસ્યે"તિ ।
[330।12-330।13]
"દુઃખા વેદના દુઃખતો દ્રષ્ટવ્યે"તિ ।
[330।13]
"દુઃખે સુખમિતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસ" ઇતિ ।
એવં તાવત્સૂત્રાત્ ।
કથં યુક્તિતઃ ।
[330।14]
સુખહેત્વવ્યવસ્થાનાત્ ।
[330।14-330।15]
ય એવ હિ કેચિત્પાનભોજનશીતોષ્ણાદય ઇષ્યન્તે સુખહેતવસ્ત એવાત્યુપયુક્તા અકાલોપયુક્તાશ્ચ પુનર્દુઃખહેતવઃ સંપદ્યન્તે ।
[330।15-330।17]
ન ચ યુક્તા સુખહેતુબૃદ્ધચ્યા સમેન વા ઽન્યસ્મિન્કાલે દુઃખોત્પત્તિરિત્યાદિત એવ તે દુઃખહેતવો ન સુખસ્ય ।
[330।17]
અન્તે તુ તદ્દુઃખં વૃદ્ધિમાપન્નં વ્યક્તિમાપદ્યત ઇતિ ।
[330।17-330।18]
એવમીર્યાપથવિકલ્પે ઽપિ વક્તવ્યમ્ ।
[330।18]
દુઃખપ્રતિકારે ચ સુખબુદ્ધેર્દુઃખવિકલ્પે ચ ।
[330।18-330।20]
ન હિ તાવત્ સુખમિતિ વેદ્યતે કિઞ્ચિદ્યાવન્ન દુઃખાન્તરેણોપદ્રુતો ભવતિ ક્ષુત્પિપાસાશીતોષ્ણશ્રમકામરાગપ્રભવેણ ।
[330।20-330।21]
તસ્માત્ પ્રતીકાર એવાવિદુષાં સુખબુદ્ધિર્નસુખે દુઃખવિકલ્પે ચ વાલઃ સુખબુદ્ધિમુત્પાદય્ન્તિ યથાંશાદંશં ભારં સંચારયન્તઃ ।
[330।22]
તસ્માન્નાસ્ત્યેવ સુખમિતિ ।
અસ્ત્યેવેત્યાભિવાર્મિકાઃ ।
એષ એવ ચન્યાયઃ ।
[330।22-330।23]
કથં કૃત્વા ।
[330।23]
ઇદં હિ તાવદયં પ્રષ્ટવ્યઃ સુખાપવાદી ।
કિમિદં દુઃખં નામ ।
[330।23-330।24]
યદ્વાધનાત્મકં ચેત્ ।
[330।24]
કથમિતિ વક્તવ્યમ્ ।

ઉપઘાતકં ચેત્ ।
અનુગ્રાહકં સુખમિતિ સિદ્ધમ્ ।
[330।24-330।25]
અનભિપ્રેતં ચેત્ ।
[330।25]
અભિપ્રેતં સુખમિતિ સિદ્ધમ્ ।
[330।25-330।26]
તદેવ હ્યભિપ્રેતં પુનરનભિપ્રેતં ભવત્યાર્યાણાં નૈવાલ્પકાલે ।
[330।26]
તસ્માદનિષ્પનમભિપ્રેતત્વં ચેત્ ।
ન ।
અન્યથા ઽનભિપ્રેતત્વાત્ ।
[330।27]
યા હિ વેદના સ્વેન લક્ષણેનાભિપ્રેતા નાસૌ પોઉઓનસ્તેનૈવ જાત્વનભિપ્રેતા ભવતિ ।
[330।27-331।02]
તથા હ્યેનામાકારાન્તરેણ વિદૂષયન્ત્યાર્યાઃ પ્રમાદપદં ચૈનાં પશ્યન્તિ મહાભિસંસ્કારસાધ્યાં ચ વિપરિણામિનીં ચાનિત્યાં ચયેનાનભિપ્રેતા ભવતિ ।
[331।02]
ન તુ ખલુ સ્વલક્ષણાકારેણ ।
[331।03-331।04]
યદિ ચાસૌ સ્વેનાત્મનાનભિપ્રેતા ભવેન્નૈવ તસ્યાં કસ્યચિદ્રાગો ભવેદ્યતો વૈરાગ્યાર્થં પ્રકારાન્તરેણાપિ દોષવતીં પશ્યેયુઃ ।
[331।04]
તસ્માદસ્ત્યેવ સ્વલક્ષણતઃ સુખ વેદના ॥
[331।05-331।07]
યત્તુ ભગવતોક્તં "યત્કિઞ્ચિદ્વેદિતમિદમત્ર દુઃખસ્યે"તિ તદ્ભગવતૈવ નીતાર્થં "સંસ્કારાનિત્યતામાનન્દ મયા સંઘાય ભાષિતં સંસ્કારવિઓપરિણામતાં ચ યત્કિઞ્ચિદ્વેદિતમિદમત્ર દુઃખસ્યે"તિ ।
[331।07-331।08]
અતો ન દુઃખ-દુખતાં સંધાયૈતદુક્તમિતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
[331।08-331।09]
યદિચ સ્વભાવત એવ સર્વં વેદિતવ્યં દુઃખમભવિષ્યત્કિમર્થમાર્યાનન્દ એવં ભગવન્તમપ્રક્ષ્યત્ ।
[331।09]
તિસ્ર ઇમે વેદના ઉક્તા ભગવતા સુખા દુઃખા ઽદુઃખાસુખા ચ ।
[331।10]
ઉક્તં ચેદં ભગવતા "યત્કિઞ્ચિદ્વેદિતમિદમત્ર દુઃખસ્યે"તિ ।
[331।10-331।11]
કિં નુ સંધાય ભગવતા ભાષિતમ્ યત્કિઞ્ચિદ્વેદિતમિદમત્ર દુઃખસ્યેતિ ।
[331।11-331।12]
એવં હિ સો ઽપ્રક્ષ્યત્ કિં નુ સંધાય ભાષિતં તિસ્રો વેદના ઇતિ ।
[331।12]
ભગવાનષ્યેવ વ્યાકરિષ્યત્ ।
[331।12-331।13]
ઇદં મયા સંધાય ભાષિતં તિસ્રો વેદના ઇતિ ।

[331।13]
ન ત્વેવમાહ ।
તસ્માત્સન્ત્યેવ સ્વભાવતસ્તિસ્રો વેદનાઃ ।
[331।14-331।15]
ઇદં તુ સંધાય મયા ભાષિતં યત્કિમ્ચિદ્વેદિતમિદમત્ર દુઃખસ્યેત્યાભીપ્રાયિકમેતદ્વાક્યં દર્શયતિ ।
[331।15]
યદષ્યુક્તં "સુખા વેદના દુઃખેતિ દ્રષ્ટવ્યે"તિ ।
ઉભયં તસ્યામસ્તિ ।
[331।15-331।16]
સુખત્વં ચ સ્વભાવતોમનાપત્વાદ્ દુઃખત્વં ચ પર્યાયતો વિપરિણામાનિત્યધર્મત્વાત્ ।
[331।16-331।17]
સા તુ સુખતો દૃશ્યમાના બન્ધાય કલ્પતે તદાસ્વાદનાત્ ।
[331।17-331।18]
દુઃખતો દૃશ્યમાના મોક્ષાય કલ્પતે ।
[331।18]
તદ્વૈરાગ્યાદિતિ ।
[331।18-331।19]
યથા દૃશ્યમાના મોક્ષાય કલ્પતે તથૈનાં દ્રષ્ટુમાજ્ઞાપયન્તિ બુદ્ધાઃ ।
[331।19]
કથમિદં ગમ્યતે સ્વભાવતઃ સા સુખેતિ ।
ય દાહ
[331।20-331।21]
"સંસ્કારાનિત્યતાં જ્ઞાત્વા અથો વિપરિણામતામ્ ।
વેદના દુઃખતઃ પ્રોક્તા સંબુદ્ધેન પ્રજાનનેતિ" ॥
[331।22]
યદપિ ચોક્તં "દુઃખે સુખમિતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસ" ઇતિ ।
આભિપ્રાયિક એષ નિર્દેશઃ ।
[331।23]
લોકસ્ય હિ સુખસંજ્ઞા વેદનાયાં કામગુણેષૂપપત્તૌ ચ ।
[331।23-331।24]
તત્ર સૂખં વેદનાં પર્યાયેણ દુઃખં સતીમેકાન્તસુખાં પશ્યતો વિપર્યાસઃ ।
[331।24]
એવમુપપત્તિમ્ ।
[331।25]
તસ્માન્નાતઃ સુખવેદના ઽભાવસિદ્ધિઃ ।
[331।25-331।26]
યદિ તુ સ્વભાવત એવ સર્વં વેદિતં દુઃખમભવિષ્યત્ તિસ્રો વેદના ઇતિ વચને કોગુણો ઽભવિષ્યત્ ।
[331।26-332।01]
લોકાનુવૃત્ત્યેતિ ચેત્ ન ।
[332।01-332।02]

સર્વવેદિતદુઃખત્વસ્ય સંસ્કારવિપરિણામાનિત્યતાં સંધાય ભાષિતવચનાત્ યથાભૂતવચનાચ્ચ ।
[332।02-332।04]
"યચ્ચ સુખેન્દ્રિયં યચ્ચ સૌમનસ્યેન્દ્રિયં સુખૈષા વેદના દ્રષ્ટવ્યે" તિ વિસ્તરેણોક્ત્વા "યેનેમાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણ્યેવં યથાભૂતં સમ્યક્ પ્રજ્ઞયા દૃષ્ટાનિ ત્રીણિ ચાસ્ય સંયોજનાનિ પ્રહીણાનિ ભવન્તી" ત્યેવમાદિ ।
[332।04-332।05]
લોકો ઽપિ ચ કથં દુઃખાં વેદનાં ત્રિવિધાં વ્યવસ્યેત્ ।
[332।05]
મૃદ્વધિમાત્રમધ્યાસુ યથાક્રમં સુખાદિબુદ્ધિરિતિ ચેત્ ।
ન ।
[332।06]
સુખસ્યાપિ ત્રિવિધત્વાત્ મૃદ્વાદિષુ દુઃખેષ્વધિમાત્રા દિસુખબુદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
[332।06-332।08]
યદા ચ ગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યવિશેષજં સુખં વેદયતે તદા કતમત્ દુઃખં મૃદુભૂતં યત્રાસ્ય સુખબુદ્ધિર્ભવતિ ।
[332।08-332।09]
અનુત્પન્નવિનષ્ટે ચતસ્મિન્મૃદુનિ દુઃખે સુતરાં સુકબુદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
[332।09]
અશેષદુઃખાપગમાત્ ।
એવં કામસુખસંમુખીભાવે ઽપિ વક્તવ્યમ્ ।
[332।10-332।11]
કથં ચ નામેદં યોજ્યતે યન્મૃદુનિવેદિતે સુવ્યક્તસ્તીવ્રો ઽનુભવો ગૃહ્યતે મધ્યે પુનરવ્યક્ત ઇતિ ।
[332।11]
ત્રિષુ ચ ધ્યાનેષુ સુખવચનાત્ મૃદુ દુઃખં સ્યાત્ ।
[332।11-332।12]
ઊર્ધ્વમદુઃખસુખવચનાન્મધ્યં દુઃખમિતિ ન યુજ્યતે મૃદ્વાદિષુ દુઃખેષુ દુઃખેષુ સુખાદિવેદનાવ્યવસ્થાનમ્ ।
[332।12-332।14]
ઉક્તં ચ ભગવતા "રૂપં ચેન્મહાનામન્નેકાન્તદુઃખમભવિષ્યન્ન સુખં ન સુખાનુગતમિ"ત્યેવમાદિ ।
[332।14]
તસ્માદપ્યસ્તિ કિઞ્ચિત્સુખમ્ ।
[332।14-332।15]
એવં તાવન્ન સૂત્રાત્સુખવેદના ઽભાવઃ સિધ્યતિ ।
[332।15]
યત્પુનઃ સુખહેત્વવ્યવસ્થાનાદિત્યુક્તમ્ ।
હેત્વપરિજ્ઞાનાદિદમુચ્યતે ।
[332।16]
આશ્રયવિશેષાપેક્ષો હિ વિષયઃ સુખહેતુર્વા ભવતિ દુઃખહેતુર્વા ।
ન કેવલો વિષયઃ ।
[332।17-332।18]
સ યાં કામવસ્થાં પ્રાપ્ય સુખહેતુર્ભવતિ ન તાં પુનઃ પ્રાપ્ય કદાચિન્ન ભવતીતિ વ્યવસ્થિત એવ સુખહેતુઃ ।
[332।18-332।20]
તદ્યથા સ એવાગ્નિઃ પાક્યભૂતવિશેષાપેક્ષઃ સ્વાદુપાકહેતુર્ભવતિ સ એવાસ્વાદપાકહેતુઃ ન તુ યાં પાક્યભૂતાવસ્થાં પ્રાપ્ય સ્વદુપાકહેતુસ્તાં પુનઃ પ્રાપ્ય ન હેતુરિત્યેષ દૃષ્ટાન્તઃ ।
[332।20-332।21]

ધ્યાનેષુ ચ કથં ન વ્યવસ્થિતઃ સુખહેતુઃ ।
[332।21-332।22]
યત્તુ પુનઃ દુઃખપ્રતિકારે સુખબુદ્ધિરિત્યુક્તં તત્ર વિહિતઃ પ્રતીકારઃ ।
[332।22-332।23]
યદા ગન્ધાદિવિશેષજં સુખં વેદયતે તદા કસ્ય પ્રતીકારેષુ સુખબુદ્ધિર્ભવત્યનુત્પન્નવિનષ્ટે ચ તસ્મિન્ દુઃખે સુતરાં સુખબુદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
[332।23-332।24]
ધ્યાનજે સુખે કઃ કસ્ય પ્રતીકાર ઇત્યેવમાદિ ।
[332।24-332।25]
ભાવસંચારે ઽપિ ચાવસ્થાન્તરજં સુખમેવોત્પદ્યતે ।
[332।25]
યાવદસૌ તાદૃશી કાયાવસ્થા ઽન્તર્ઘીયતે ।
[332।25-332।26]
અન્યથા હિ પશ્ચાદ્ભૂયસી સુખબુદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
[332।26]
એવં શ્રાન્તસ્યેર્યાપથવિકલ્પેષુ વેદિતવ્યમ્ ।
[332।27]
"અન્તે કુતો દુઃખબુદ્ધિરારમ્ભો યદિ નાદિત" ઇતિ
[333।01]
ચેત્ ।
કાયપરિણામવિશેષાન્મદ્યાદીનામન્તે માધુર્યશુક્તતાવત્ ।
[333।01-333।02]
તસ્માદસ્ત્યેવ સુખા વેદનેતિ સિદ્ધમ્ ।
[333।02]
ત્રિદુઃખતાયોગાદ્વા સર્વં સાસ્રવં દુઃખમિતિ ।
[333।02-333।03]
યત્તુ સમુદયસત્યં તદેવોચ્યતે ।
[333।03]
ઇદમુત્સૂત્રમ્ સૂત્રે હિ તૃષ્ણૈવોક્તા ।
પ્રધાન્યાદસૌ સૂત્ર ઉક્તા ।
[333।03-333।04]
અન્યે ઽપિ તુ સમુદયઃ ।
[333।04]
કથમિદં પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
અન્યત્રાન્યસ્યાપિ વચનાત્ ।
ઉક્તં હિ ભગવતા ।
[333।05]
"કર્મ ચ તૃષ્ણા ચ અથો અવિદ્યા સંસ્કારાણાં હેતુરભિસંપરાય" ઇતિ ।
[333।06]
પુનશ્ચોક્તં "પઞ્ચ બીજજાતાનીતિ સોપાદાનસ્ય વિજ્ઞાનસ્યૈતદધિવચનમ્ ।
[333।07]

પૃથિવીધાતુરિતિ ચતસૃણાં વિજ્ઞાનસ્થિતીનામેતદધિવચનમિ"તિ ।
[333।07-333।08]
તસ્માદાભિપ્રાયિકઃ સૂત્રેષુ નિર્દેશો લાક્ષણિકસ્ત્વભિધર્મે ।
[333।08-333।09]
અપિ ત્વભિનિર્વૃત્તિહેતું બ્રૂવતા સમુદયસત્યં તૃષ્ણૈવોક્તા ।
[333।09-333।10]
ઉપપત્ત્યભિનિર્વૃત્તિહેતું સહેતુકં બ્રૂવતા ગાથાયાં કર્મ ચ તૃષ્ણા ચાવિદ્યોક્તા ।
[333।10-333।11]
"કર્મહેતુરૂપપત્તયે તૃષ્ણાહેતુરભિનિર્વૃત્તય" ઇતિ સૂત્રે વચનાત્ ।
[333।11-333।12]
સહેતુસપ્રત્યયસનિદાનસૂત્રક્રમેણ વા બીજક્ષેત્રભાવં પ્રતિપાદયતા વિજ્ઞાનાદયો ઽષ્યુક્તાઃ ।
[333।12]
કા પુનરુષપત્તિઃ કા ચાભિનિર્વૃત્તિઃ ।
[333।12-333।13]
ધાતુગતિયોન્યાદિપ્રકારભેદેનાત્મભાવસ્યોષપદનમુપપત્તિઃ ।
[333।13]
અભેદેન પુનર્ભવપ્રતિસંધાનમભિનિર્વૃત્તિઃ ।
[333।14]
તયોર્યથાક્રમં કર્મ ચ ભવતૃષ્ણા ચ હેતુઃ ।
[333।14-333।15]
તદ્યથા બીજં શાલિવાદિજાતિપ્રકારભેદેનાઙ્કુરોઓપપદનસ્ય હેતુઃ ।
[333।15]
આપઃ પુનરભેદેન સર્વઙ્કુરપ્રરોહમાત્રસ્યેત્યેવ દૃષ્ટાન્તઃ ।
[333।16]
તૃષ્ણા ઽભિનિર્વૃત્તિહેતુરિતિ કા ઽત્ર યુક્તિઃ ।
વીતતૃષ્ણસ્ય જન્માભાવાત્ ।
[333।16-333।17]
ઉભયે ઽપિ બ્રિયન્તે ।
[333।17]
સતૃષ્ણા વીતતૃષ્ણાશ્ચ ।
સતૃષ્ણા એવ જાતા દૃશ્યન્તે ન વીતતૃષ્ણા ઇતિ ।
[333।18]
વિના તૃષ્ણયા જન્માભાવાત્ ।
ભવસ્યાભિનિર્વૃત્તૌ તૃષ્ણાહેતું પ્રતીમઃ ।
[333।18-333।19]
સંતતિનમનાચ્ચ ।
[333।19]
યત્ર ચ સતૃષ્ણા તત્રાભીક્ષ્ણં ચિત્તસંતતિં નમન્તીં પશ્યામઃ ।
[333।19-333।20]
તસ્માત્ પુનર્ભવે ઽષ્યેવમિતિ વ્યવસ્યામઃ ।

[333।20-333।21]
ન ચાત્મભાવ એવં કેનચિદાગૃહીતો યથા તૃષ્ણયા ।
[333।21]
શુષ્કમસૂરોપસ્નાનલેપાઙ્ગવત્ ।
[333।21-333।22]
ન ચાન્યો હેતુરેવમનુષત્તો યથાત્મસ્નેહ ઇત્યેષા યુક્તિઃ ।
[333।23]
ચત્વાર્યપિ સત્યાન્યુક્તાનિ ભગવતા ।
[333।23-333।24]
દ્વે અપિ સત્યે સંવૃતિસત્યં પરમાર્થસત્યં ચ ।
[333।24]
તયોઃ કિં લક્ષણમ્ ।
[334।01-334।02]
યત્ર ભિન્નેન તદ્બુદ્ધિરન્યાપોહે ધિયા ચ તત્ ।
ઘટાર્થવત્સંવૃતિસત્ પરમાર્થસદન્યથા
[334।03]
યસ્મિન્નવયવશો ભિન્ને ન તદ્બુદ્ધિર્ભવતિ તત્ સંવૃતિસત્ ।
તદ્યથા ઘટઃ ।
[334।04]
તત્ર હિ કપાલશો ભિન્ને ઘટબુદ્ધિર્ન ભવતિ ।
[334।04-334।05]
તત્ર ચાન્યાનપોહ્ય ધર્માન્ બુદ્ધચ્યા તદ્બુદ્ધિર્ન ભવતિ તચ્ચાપિ સંવૃતિસદ્વેદિતવ્યમ્ ।
[334।05]
તદ્યથામ્બુ ।
[334।05-334।06]
તત્ર હિ બુદ્ધચ્યા રૂપાદીન્ધર્માનષોહ્યામ્બુબુદ્ધિર્ન ભવતિ ।
[334।06-334।07]
તેષ્વેવ તુ સંવૃતિસંજ્ઞા કૃતેતિ સંવૃતિવશાત્ ઘટશ્ચામ્બુ ચાસ્તીતિ બ્રૂબન્તઃ સત્યમેવાહુર્ન મૃષેત્યેતત્સંવૃતિસત્યમ્ ।
[334।07-334।08]
અતોન્યથા પરમાર્થ સત્યમ્ ।
[334।08]
તત્ર ભિન્ને ઽપોઇ તદ્બુધિર્ભવત્યેવ ।
[334।08-334।09]
અન્યધર્માપોહે ઽપિ બુદ્ધચ્યા તત્ પરમાર્થસત્ ।
[334।09]
તદ્યથા રૂપમ્ ।
[334।09-334।10]
તત્ર હિ પરમાણુશો ભિન્ને વસ્તુનિ રસાર્હાનપિ ચ ધર્માનપોહ્ય બુદ્ધચ્યા રૂપસ્ય સ્વભાવબુદ્ધિર્ભવત્યેવ ।
[334।10]
એવં વેદનાદયો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ ।

[334।10-334।11]
એતત્ પરમાર્થેન ભાવાત્ પરમાર્થસત્યમિતિ ।
[334।11-334।12]
યથા લોકોત્તરેન જ્ઞાનેન ગૃહ્યતે તત્ પૃષ્ઠલબ્ધેન વા લૌકિકેન તથા પરમાર્થસત્યમ્ ।
[334।12-334।13]
યથાન્યેન તથા સંવૃતિસત્યમ્ ઇતિ પૂર્વાચાર્યાઃ ।
[334।13]
ઉક્તાનિ સત્યાનિ ।
[334।14]
કથં પુનસ્તેષાં દર્શનં ભવતિ ।
વક્તવ્યમ્ ।
અત આદિપ્રાથાનમારભ્યોચ્યતે ।
[334।15]
વૃત્તસ્થઃ શ્રુતચિન્તાવાન્ભાવનાયાં પ્રયુજ્યતે ।
[334।16]
સત્યાનિ હ દ્રષ્ટુકામ આદિત એવ શીલં પાલયતિ ।
[334।16-334।17]
તતઃ સત્યદર્શનસ્યાનુલોમં શ્રુતમુદ્ગૃહ્લાત્યર્થં વા શ્રુણેનિ ।
[334।17-334।18]
શ્રુત્વા ચિન્તયતિ અવિપરીતં ચિન્તયિત્વા ભાવનાયાં પ્રયુજ્યતે ।
[334।18]
સમાધૌ તસ્ય શ્રુતમયીં પ્રજ્ઞાં નિશ્રિત્ય ચિન્તામયી જાયતે ।
[334।18-334।19]
ચિન્તામયીં નિશ્રિત્ય ભાવનામયી જાયતે ।
[334।20]
કિં પુનરાસાં પ્રજ્ઞાનાં લક્ષણમ્ ।
[334।21]
નામોભયાર્થવિષયા શ્રુતમય્યાદિકા ધિયઃ
[334।22]
નામાલમ્બના કિલ શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા ।
નામાર્થાલમ્બના ચિન્તામયી ।
[334।22-334।23]
કદાચિદ્વચ્યઞ્જનેનાર્થમાકર્ષતિ કદાચિદર્થેન વ્યઞ્જનમ્ ।
[334।23]
અર્થલમ્વનૈવ ભાવનામયી ।
[334।24]
સા હિ વ્યઞ્જનનિરપેક્ષા અર્થે પ્રવર્તતે ।
[334।24-335।01]
તદ્યથા ઽમ્ભસિ પ્લોતુમશિક્ષિતઃ પ્લવન્નેવ મુઞ્ચતિ ।
[335।01]

કિયચ્છિક્ષિતઃ કદાચિત્ મુઞ્ચેત્ કદાચિદાલમ્વતે ।
[335।01-335।02]
સુશિક્ષિતા પ્લવન્ નિરપેક્ષસ્તરતીત્યેષ દૃષ્ટાન્તઃ ઇતિ વૈભાષિકાઃ ।
[335।02-335।03]
અસ્યાં તુ કલ્પનાયાં ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા ન સિદ્ધચ્યતીત્યપરે ।
[335।03-335।04]
યાહિ નામાલમ્બના શ્રુતમયી પ્રાપ્નોતિ યા ઽર્થાલમ્બના ભાવનામયીતિ ।
[335।04-335।05]
ઇદં તુ લક્ષણં નાનિરવદ્યં વિદ્યતે ।
[335।05]
આપ્તવચનપ્રામાણ્યજાતનિશ્ચયઃ શ્રુતમયી ।
યુક્તિનિધ્યાનજશ્ચિન્તામયી ।
[335।06]
સમાધિજ્જો ભાવનામયીતિ ।
હેતૌ મયટ્વિધાનાત્ ।
[335।06-335।07]
યદ્યથા ઽન્નમયાઃ પ્રાણાઃ તૃણમય્યો ગાયઃ ઇતિ ।
[335।08]
તસ્ય પુનરેવં ભાવનાયાં પ્રયુક્તસ્ય કથં ભાવના સંપદ્યત ઇત્યાહ ।
[335।09]
વ્યપકર્ષદ્વયવતઃ
[335।10]
યદિ હિ કાયચિત્તાભ્યાં વ્યપકૃષ્ટો ભવતિ ।
સંસર્ગાકુશલવિતર્કદૂરીકરણાત્ ।
[335।11]
તત્તર્હિ વ્યપકર્ષદ્વયં કસ્ય સુકરં ભવતિ ।
યો ઽલ્પેચ્છઃ સંતુષ્ટશ્ચ ।
[335।12]
નાસંતુષ્ટમહેચ્છયોઃ ।
[335।13]
કા પુનરિયમસંતુષ્ટિઃ ।
કા ચ મહેચ્છતા ।
[335।14]
લબ્ધે ભૂયઃસ્પૃહા ઽતુષ્ટિરલબ્ધેચ્છા મહેચ્છાતા
[335।15]
લબ્ધેષુ કિલ પ્રણીતેષુ ચીવરાદિષુ ભૂયસ્કામત ઽસંતુષ્ટિઃ ।
[335।15-335।16]
અલબ્ધેષુ તત્કામતા મહેચ્છતેત્યાભિધાર્મિકાઃ ।
[335।16-335।17]
નનુ ચ સા ઽતિભૂયસ્કામતા ઽલબ્ધ એવ ન લબ્ધે ભવતીતિ કો ઽનયોર્વિશેષ ઇતિ વક્તવ્યમેતદ્ ।

[335।17]
એવં તુ યુજ્યતે ।
[335।17-335।18]
લબ્ધેનાપ્રણીતેનાપ્રભૂતેન પરિતાપો ઽસંતુષ્ટિઃ ।
[335।18]
અલબ્ધપ્રણીતપ્રભૂતેચ્છા મહેચ્છતા ।
[335।19]
વિપર્યાસાત્તદ્વિપક્ષૌ
[335।20]
અસંતુષ્ટિમહેચ્છતાવિપર્યયેણ તત્પ્રતિપક્ષૌ વેદિતવ્યૌ ।
[335।20-335।21]
સંતુષ્ટિશ્ચાલ્પેચ્છતા ચેતિ ।
[336।01]
ત્રિધાત્વાપ્તામલૌ ચ તૌ ।
[336।02]
તદ્વિપક્ષાવિતિ વર્તતે ।
ત્રિધાતુકૌ ચ પોરતિસંયુક્તૌ ચ ।
સાસ્રવાનાસ્રવત્વાત્ ।
[336।03]
અસંતુષ્ટિમહેચ્છતે ચ કામાવચર્યાવેવ ।
[336।04]
કઃ પુનરનયોરલ્પેચ્છતાસંતુષ્ટચ્યોઃ સ્વભાવ ઇત્યાહ ।
[336।05]
અલોભઃ
[336।06]
અલોભસ્વભાવે હ્યેતે ।
[336।07]
આર્યવંશાશ્ચ
[336।08]
અલોભ ઇતિ વર્તતે ।
આર્યાણામેભ્યઃ પ્રસવાદાર્યવંશાશ્ચત્વારઃ ।
[336।08-336।09]
તે ઽપ્યલોભસ્વભાવાઃ ।
[336।10]
તેષાં તુષ્ટચ્યાત્મકાસ્ત્રયઃ
[336।11]
જ્સંતુષ્ટિસ્વભાવાઃ ।
ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનસંતુષ્ટયઃ ।
[336।11-336।12]
પ્રહાણભાવનારામતા ચતુર્થ આર્યવંશઃ કથમલોભસ્વભાવઃ ।

[336।12]
ભવકામરાગવૈમુખ્યાત્ ।
[336।13]
અથ ચતુર્ભિરાર્યવંશૈઃ કિં દર્શિતં ભગવતા ।
[336।14]
કર્માન્તેન ત્રિભિર્વૃત્તિઃ
[336।15-336।16]
ધર્મસ્વામિના હિ ભગવતા પરિત્યક્તસ્વવૃત્તિકર્માન્તેભ્યઃ શિષ્યેભ્યો મોક્ષાર્થમભ્યુપગતેભ્યો દ્વયં પ્રજ્ઞપ્તં વૃત્તિશ્ચ કર્મ ચ ।
[336।16]
ત્રિભિરાર્યવંશૈર્વૃત્તિશ્ચતુર્યેન કર્મ ।
[336।17]
અનયા વૃત્ત્યેદં કર્મ કુર્વાણા ભવન્તી ન ચિરાન્મોક્ષં પ્રાપ્સ્યન્તીતિ ।
[336।17-336।18]
કસ્માત્પુનરિયમીદૃશી વૃત્તિરિદં ચ કર્મ પ્રજ્ઞપ્તમ્ ।
[336।19]
તૃષ્ણોત્પાદવિપક્ષતઃ ।
[336।20]
ચત્વારસ્તૃષ્ણોત્પાદાઃ સૂત્ર ઉક્તાઃ ।
[336।20-336।21]
"ચીવરહેતોર્ભિક્ષોસ્તૃષ્ણોત્પદ્યમાના ઉત્પદ્યતે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ પ્રતિતિષ્ઠતિ અભિનિવિશમાના ઽભિનિવિશતે ।
[336।21-336।22]
પિણ્ડપાતહેતોઃ શય્યાસનહેતોરિતિ ।
[336।22]
ભવવિભવહેતોર્ભિક્ષોસ્તૃષ્ણોત્પદ્યમાના ઉત્પદ્યત" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
[337।01]
એષાં પ્રતિપક્ષેણ ચત્વાર આર્યવંશા દેશિતાઃ ।
[337।02]
મમાહ કારવસ્ત્વિચ્છાતત્કાલાત્યન્તશાન્તયે
[337।03]
સ એવાર્થઃ પુનઃ પરિશેષેણોચ્યતે ।
[337।03-337।04]
મમકારવસ્તુ ચીવરાદયો ઽહં કારવસ્ત્વાત્મભાવઃ ।
[337।04]
તત્રેચ્છા તૃષ્ણા ।
[337।04-337।05]
તત્ર મમકારવસ્ત્વિચ્છાયાસ્તત્કાલશાન્તયે ત્રય આર્યવંશા ભવન્તિ ।
[337।05]
ઉભયેચ્છાત્યન્તશાન્તયે ચતુર્થ ઇતિ ।
[337।05-337।06]
ઉક્તામિદં યથા ભૂતસ્ય ભાવના સંપદ્યતે ।

[337।07]
તસ્ય ત્વેવં પાત્રોભૂતસ્ય કથમ્ તસ્યાં ભાવનાયામવતારો ભવતિ ।
[337।08]
તત્રાવતારો ઽશુભયા ચાનાપાનસ્મૃતેન ચ ।
[337।09]
સ્મૃતિરેવ સ્મૃતમ્ ।
કેષાં પુનરશુભયા કેષામાનાપાનસ્મૃત્યા ।
યથાક્રમમ્
[337।10]
અધિરાગવિતર્કાણામ્
[337।11]
અધિકો રાગો વિતર્કશ્ચૈષાં ત ઇમે અધિરાગવિતર્કાઃ ।
[337।11-337।12]
યો હિ પ્રત્યાસન્નમત્યર્થં રાગચરિતસ્તસ્યાશુભયા ।
[337।12]
યો હિ વિતર્કચરિતસ્તસ્યાનાપાનસ્મૃત્યેતિ ।
[337।12-337।13]
અવિચિત્રાલમ્બનત્વાદેષાં વિતર્કોપચ્છેદાય સંવર્તત ઇત્યેકે ।
[337।13-337।14]
અશુભા તુ યત્ર સંસ્થાનવિશેષાલમ્બનત્વાદ્વિતર્કમાવહતીતિ ।
[337।14]
અવહિમુખત્વાદિત્યપરે ।
[337।14-337।15]
અશુભા હિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનવદ્બહિર્મુખી ।
[337।15]
તદ્વિષયોપનિધ્યાનાત્ ।
[337।15-337।16]
તત્ર પુનશ્ચતુર્વિધો રાગઃ વર્ણરાગઃ સંસ્થાનરાગઃ સ્પર્શરાગ ઉપચારરાગશ્ચ ।
[337।16-337।17]
પ્રથમસ્ય પ્રતિપક્ષેણ વિનોલકાદ્યાલમ્બનામશુભાં વર્જયન્તિ ।
[337।17-337।19]
દ્વિતિયસ્ય વિખાદિતકવિક્ષિપ્તાલમ્બનાં તૃતીયસ્ય વિપટુમ્ના પૂયનિબદ્ધાસ્થ્યાલમ્બનાં ચતુર્થસ્ય નિશ્ચેષ્ટમૃત્કાયાલમ્બનામ્ ।
[337।19]
અભદેન તુ શસ્યતે
[337।20]
શઙ્કલા સર્વરાગિણામ્
[338।01-338।02]
અસ્થિસંકક્લાયાં હિ સર્વમેતચ્ચતુર્વિધં રાગસ્તુ નાસ્તીતિ અધિમુક્તિપ્રાદેશિકમનસ્કારત્વાદશુભયા ન ક્લેશપ્રહાણમ્ વિષ્કમ્ભણં તુ ।
[338।02-338।03]
સ પુનર્ અયમ્ અશુભાં ભાવયન્ યોગાચારસ્ ત્રિવિધ ઉચ્યતે ।

[338।03]
આદિકાર્મિકઃ કૃતપરિજયો ઽતિક્રાન્તમનસ્કારશ્ ચ ।
તત્ર
[338।04]
આસમુદ્રાસ્થિવિસ્તારસંક્ષેપાદ્ આદિકર્મિકઃ ।(6-10અબ્)
[338।05]
અશુભાં ભાવયિતુકામ આદિતો યોગાચારઃ ।
[338।05-338।06]
સ્વાઙ્ગાવયવે ચિત્તં નિબધ્નાતિ પાદાઙ્ગુષ્ઠે લલાટે યત્ર ચાસ્યાભિરતિઃ ।
[338।06-338।07]
સ તત્ર માંસક્લેદપીતા ધિમોક્ષક્રમેણાસ્થિવિશોધયન્ સકલામસ્થિસંકલાં પશ્યતિ ।
[338।07-338।09]
તથૈવ ચ પુનર્દ્વિતીયામધિમુચ્યતે યાવદ્વિહારારામક્ષેત્રક્રમેણ સમુદ્રપર્યન્તામ્ પૃથિવીમસ્થિસંકલાં પૂર્ણામધિમુચ્યતે ઽધિમોક્ષાભિવર્ધનાર્થમ્ ।
[338।09-338।10]
પુનશ્ચ સંક્ષિપન્યાવદેકામેવ સ્વમસ્થિસંકલામધિમુચ્યતે ચિત્તસંક્ષેપાર્થમ્ ।
[338।10]
ઇયતા કિલ કાલેનાશુભા ઓપરિનિષ્પન્ના ભવતિ ।
[338।10-338।11]
અયમ્ આદિકર્મિકો યોગાચારઃ ।
[338।12]
પાદાસ્થ્ન આકપાલાર્થત્યાગાત્ કૃતજયઃ સ્મૃતઃ
[338।13-338।14]
સ પુનઃ ચિત્તસંક્ષેપવિશેષાર્થ તસ્યામસ્થિશઙ્કલાયાં પાદાસ્થીનિ હિત્વા શેષં મનસિ કરોતિ ।
[338।14-338।15]
એવં ક્રમેણ યાવત્ કપાલસ્યાર્ધં હિત્વા ઽર્ધં મનસિ કરોતિ ક્ષયકૃતપરિજયઃ ।
[338।16]
અતિક્રાન્તમનસ્કારો બ્રૂમધ્યે ચિત્તધારણાત્ ।(6-11અબ્)
[338।17]
સો ઽર્ધમપિ કપાલસ્ય મુક્ત્વા બ્રૂવોર્મધ્યે ચિત્તં ધારયતિ ।
[338।17-338।18]
અયં કિલાશુભાયામતિક્રાન્તમનસ્કારો યોગાચારઃ ।
[338।18-338।19]
અસ્ત્યશુભા આલલ્મ્બનપરીત્તતયા પરીત્તા ન વશિતાપરીત્તતયા પરીત્તેતિ ચતુષ્કોટિકમ્ ।
[338।19-338।20]
જિતાજિતમનસ્કારયોરજિતજિતમનસ્કારયોશ્ચ સ્વકાયસમુદ્રપર્યન્તાલમ્બનાત્ ।
[338।21]
અથ કિંસ્વભાવેયમશુભા કતિભૂમિકા કિમાલમ્બના ક્વ ચોત્પદ્યતે ।
[338।22]
યથાક્રમમ્ ।
[338।23]

અલોભો દશભૂઃ કામદૃશ્યાલમ્બા નૃજા ઽશુભા
[338।24-338।26]
અલોભસ્વભાવા દશભૂમિકા સસામન્તકધ્યાનાન્તરેષુ ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુઇ કામધાતૌ ચ કામાવચર દૃષ્યાલમ્બના કિં પોઓઉન્ર્દૃશ્યવસ્તુસંસ્થાને ।
[338।25-338।26]
અથ એવાર્થાલમ્વનેતિ સિદ્ધમ્ ।
[338।26]
મનુષ્યેષ્વેવોત્પદ્યતે ।
નાન્યસ્યાં ગતૌ ।
કુત એવ ધાતૌ ।
[339।01]
તત્રાપિ નોત્તરકુરૌ ।
નામ્નૈવ સિદ્ધમશુભાકારેતિ ।
યદધ્વિકા તદધ્વાલમ્બના ।
[339।02]
અનુત્પત્તિધર્મિણી તુ વ્યધ્વાલમ્બના ।
અધિમુક્તિમનસ્કારત્વાત્સાસ્રવા ।
[339।02-339।03]
વૈરાગ્યલાભિકી ચ પ્રાયોગિકી ચ ।
[339।03]
ઉચિતાનુચિતત્વાત્ ।
[339।03-339।04]
ઉક્તમશુભાયાઃ સપ્રભેદં લક્ષણમ્ ।
[339।05]
આનાપાનસ્મૃતિઃ પ્રજ્ઞા પઞ્ચભૂર્વાયુર્ગીચરા ।
[339।06]
કામાશ્રયા
[339।07]
આનનમાન આશ્વાસો યો વાયુઃ પ્રવિશતિ ।
[339।07-339।08]
અપાનનમપાનઃ પ્રશ્વાસો યો વાયુઃ નિષ્ક્રામતિ ।
[339।08]
તયોઃ સ્મૃતિરાનાપાનસ્મૃતિઃ ।
સૈવ પ્રજ્ઞાસ્વભાવા ।
[339।08-339।09]
સ્મૃતિવચનં તુ સ્મૃત્યુપસ્થાનવત્તદ્વલાધાનવૃત્તિત્વાત્ ।
[339।09-339।10]
પઞ્ચસુ ભૂમિસુ ત્રિષુ સામન્તકેષુ ધ્યાનાન્તરે કામધાતૌ ચોપેક્ષાસંપ્રયોગિત્વાત્ ।
[339।10-339।11]
વિતર્કાનુગુણત્વાત્ કિલ લ્સુખદુઃખયોસ્તત્પ્રતિપક્ષસ્ય તાભ્યામસંપ્રયોગઃ ।
[339।11-339।12]

સુખસૌમનસ્યયોશ્ચાવધાનપરિપન્થિત્વાત્ તસ્યાશ્ચાવધાને સાધ્યત્વાદિતિ ।
[339।12-339।13]
યે તુ મૌલેષ્વપિ ધ્યાનેષુ સમાપન્નસ્યોપેક્ષામિચ્છન્તિ નેષામષ્ટભૂમિકા ।
[339।13]
પરેણાશ્વાસપ્રશ્વાસાનમભૂમિત્વાત્ ।
[339।13-339।14]
વાય્વાલમ્બના ચૈષા કામધાત્વાશ્રયા ।
[339।14]
દેવમનુષ્યેષુ પ્રાયોગિકી વૈરાગ્યલાભિકો ચ ।
[339।14-339।15]
તત્વમનસ્કારશ્ચૈષા ।
[339।15]
ઇદં ધર્માણામેવ ।
[339।16]
ન બાહ્યાનામ્
[339।17]
ઉપદેશાભાવાત્ ।
સ્વયં ચ સૂક્ષ્મધર્માનભિસંબોધાત્ ।
સા ચેયં
[339।18]
ષડ્વિધા ગણનાદિભિઃ
[339।19]
ષટ્કારણયુક્તા ચૈષા પરિપૂર્ણા ભવતિ ।
[339।19-339।20]
ગણનયા ઽનુગમેન સ્થાપનયા ઉપલક્ષણયા વિવર્ત્તેન પરિશૂદ્ધચ્યા ચ ।
[339।20-339।22]
તત્ર ચ ગણના નામ આશ્વાસપ્રશ્વાસેષુ ચિત્તં દત્ત્વા ઽનભિસમ્સ્કારેણ કાયં ચિત્તં ચાધ્યુપેક્ષ્ય સ્મૃતિમાત્રેણ ગણયત્યેકં દ્વૌ યાવદ્દશ ।
[339।22]
ચિત્તાભિસંક્ષેપ વિક્ષેપભયાન્નાલ્પવહુતરા ।
[339।22-339।23]
તસ્યાં તુ ત્રયો દોષાઃ ।
[339।23]
ઊનગણના યદિ દ્વાવેકં ગૃહ્લાતિ ।
[339।23-339।24]
અધિકગણના યદ્યેકં દ્વાવિતિ ।
[339।24]
સંકરો યદ્યાશ્વાસં પ્રશ્વાસતો ગૃહ્લાતિ વિપર્યયાદ્વા ।
[339।24-340।01]
અતો ઽન્યથા સમ્યગ્ગણના ।
[340।01]

અન્તરવિક્ષેપે પુનરાદિતો ગણયિતવ્યં તાવદ્યાવત્સમાધિ લભતે ।
[340।02]
અનુગમો નામ અનભિસંસ્કારેણાશ્વાસપ્રશ્વાસાનાં ગતિમનુગચ્છતિ ।
[340।02-340।03]
કિયદ્દૂરમેતે પ્રવિશન્તિ વા નિષ્ક્રામન્તિ વા કિમેતે સર્વશરીરવ્યાઓપિન એકદેશચારિણ ઇતિ ।
[340।04]
તાન્ પ્રવિશતઃ કણ્ઠહૃદયનાભિકટ્યુરુજઙ્ઘાપ્રવેશક્રમ્4ણ યાવત્ પાદાવનુગચ્છતિ ।
[340।05]
નિષ્ક્રામતો વિતસ્તિવ્યામાન્તરં યાવદ્વાયુમણ્ડલં વૈરમ્ભાશ્ચ વાયવ ઇત્યપરે ।
[340।06]
તદેતત્તત્વમનસિકારત્વાન્ન યુક્તમ્ ।
[340।06-340।07]
સ્થાપના નામ નાસિકાગ્રે યાવત્ પાદન્ઙ્ગુષ્ઠે સ્થિતાં પશ્યતિ ।
[340।07]
મણિસૂત્રવત્ ।
[340।07-340।08]
કિમનુગ્રાહકા એતે ઉપધાતકાઃ શીતા ઉષ્ણા ઇતિ ।
[340।08]
ઉપલક્ષણા નામ નૈતે કેવલા વાયવ એવ ।
[340।08-340।10]
ચત્વાર્યેતાનિ મહાભૂતાનિ મહાભૂતાભિનિર્વૃત્તમુપાદાયરૂપં તદાશ્રિતાશ્ચિત્તચૈત્તા ઇતિ પઞ્ચસ્કન્ધાનુપલક્ષયતિ ।
[340।10-340।11]
વિવર્તો નામ વાય્વાલમ્બનાં વૃદ્ધિં વિવર્ત્ત્યોત્તરેષુ કુશલમૂલેષુ સંનિયોજનં યાવદગ્રધર્મેષુ ।
[340।11]
પરિશુદ્ધિર્દર્શનમાર્ગાદિષ્વવતારઃ ।
[340।12]
સ્મૃત્યુપસ્થાનાદિવજ્રોપમસમાધ્યન્તા વિવર્ત ઇત્યપરે ।
ક્ષયજ્ઞાનાદિશુદ્ધિરિતિ ।
[340।13-340।14]
"ગણનાનુગમઃ સ્થાનં લક્ષણાર્થવિવર્ત્ત્ના
પરિશુદ્ધિશ્ચ ષોઢેયમાનાપાનસ્મૃતિર્મતા" ઇતિ સંગ્રહશ્લોકાઃ ।
[340।15]
તત્ર પુનર્વેદિતવ્યૌ
[340।16]
આનાપાતૌ યતઃ કાયઃ ।
[340।17]
યદ્ભૂમિકો હિ કાયઃ તદ્ભૂમિકાવેતૈ ।
કાયૈકદેશત્વાત્ ।
[340।17-340।18]
કાયચિત્તવિશેષસંનિશ્રિતા આશ્વાસપ્રશ્વાસા વર્તન્તે ।

[340।18-340।19]
આરુપ્યકલલાદિગતાનામભાવાત્ અચિત્તચતુર્થધ્યાનસમાપન્નાનાં ચ ।
[340।19-340।20]
યદિ હિ કાયઃ શુષિરો ભવતિ આશ્વાસપ્રશ્વાસભૂમિકં ચ ચિત્તં સંમુખીભૂતમેવં તે વર્ત્તન્તે ।
[340।20-340।21]
જાયમાનસ્ય ચતુર્થધ્યાનાદ્વ્યુત્તિષ્ઠમાનસ્ય ચ પ્રવિશન્તિ ભિયમાણસ્ય ચતુર્થં ચ ધ્યાનં સમાપદ્યમાનસ્ય નિષ્ક્રામન્તિ ।
[340।21-340।22]
એતૌ ચાનાપાનૌ ।
[340।23]
સત્ત્વાખ્યૌ
[340।24]
નાસત્ત્વસંખ્યાતૌ ।
[340।25]
અનુપાત્તકૌ ।
[341।01]
ઇન્દ્રિયવિનિર્ભાગિત્વાત્ ।
[341।02]
નૈઃષ્યન્દિકૌ
[341।03]
નૌપચયિકવિપાકજૌ ।
કાયોપચયનાનુપચયાત્ છ્હિન્નાનાં પુનઃ પ્રતિસંધાનાચ્ચ ।
[341।04]
નહ્યેતદ્વિપાકરૂપસ્યાસ્તિ ।
[341।05]
નાધરેણ લક્ષયેતે મનસા ચ તૌ
[341।06]
સ્વભૂમ્યુપરિભૂમિકેન ચ તયોશ્ચિત્તેનોપલક્ષણમ્ ।
નાવરેણેર્યાપથિક નૈર્માણિકેન ।
[341।07]
ઉક્તે દ્વે અવતારમુખે ।
તાભ્યાં તુ સમાધિલબ્ધા
[341।08]
નિષ્પન્નશમથઃ કુર્યાત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનામ્ ।
[341।09]
વિપશ્યનાયાઃ સંપાદનાર્થમ્ ।
કથં ચ પુનઃ કુર્યાત્ ।
[341।10]
કાયવિચ્ચિત્તધર્માણાં દ્વિલક્ષણપરીક્ષણાત્
[341।11]
કાયં સ્વસામાન્યલક્ષણાભ્યાં પરીક્ષતે ।

વેદનાં ચિત્તં ધર્માશ્ચ ।
[341।11-341।12]
સ્વભાવ એવૈષાં સ્વલક્ષણમ્ ।
[341।12-341।13]
સામાન્યલક્ષણં તુ અનિત્યતા સંસ્કૃતાનાં દુઃખતા સાસ્રવાણાં શુન્યતા ઽનાત્મતે સર્વધર્માણામ્ ।
[341।13]
કાયસ્ય પુનઃ કઃ સ્વભાવઃ । ભૂતભૌતિકત્વમ્ ।
[341।14]
ધર્માસ્ત્રિભ્યો ઽન્યે ।
[341।14-341।15]
સામાહિતસ્ય કિલ કાયં પરમાણુશઃ ક્ષણિકતશ્ચ પશ્યતઃ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાણં નિષ્પન્નં ભવતિ ।
[341।16]
અથ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં કઃ સ્વભાવઃ ।
[341।16-341।17]
વિવિધસ્મૃત્યુપસ્થાનં સ્વભાવસંસ્ર્ગાલમ્બનસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ।
[341।17]
તત્ર સ્વભાવસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ।
[341।18]
પ્રજ્ઞા
[341।19]
કીદૃશી પ્રજ્ઞા ।
[341।20]
શ્રુતાદિમયી
[342।01]
શ્રુતમયી ચિન્તામયી ભાવનામયી ચ ।
[342।01-342।02]
ત્રિવિધાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ શ્રુતચિન્તાભાવનામયાનિ ।
[342।03]
અન્યે સંસર્ગાલમ્બનાઃ
[342।04]
અન્યે તત્સહભુવો ધર્માઃ સંસર્ગસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ।
[342।04-342।05]
તદાલમ્બના આલમ્બનસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ।
[342।05]
સ્વભાવસ્મૃત્યુપસ્થાનં પ્રજ્ઞેતિ ।
કુત એવ તત્ ।
[342।05-342।06]
"કામે કાયાનુપશ્યના સ્મૃત્યુપસ્થાન"મિતિ વચનાત્ ।
[342।06]
કા પુનરનુપશ્યના ।