Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 501520

[313|18]
rāgajau
[313|19]
māyāmadau pratighaje upanāhavihiṃsane
[314|01]
dṛṣṭyāmarśāt pradāśastu śāṭhyaṃ dṛṣṭisamutthitam /
[314|02]
"kiṃ kuṭilaṃ pāpikā dṛṣṭiriti" gāthāvacanād yujyate /
[314|02-314|03]
śāṭhyaṃ dṛṣṭiniḥṣyandaḥ /
[314|04]
ka eṣāṃ kiṃprahātavyaḥ /
yāni tāvat daśa paryavasthānānyuktāni
[314|05]
tatrāhlīkyānapatrāpyastyānamiddhoddhavā dvidhā
[314|06]
ete pañca dharmā dvividhā darśanabhāvanāprahātavyā ubhayaprakārakleśasaṃprayogāt /
[314|06-314|07]
yaśca yaddarśanaheyasaṃprayuktaḥ sa taddarśanaprahātavyaḥ /
[314|08]
tadanye bhāvanāheyāḥ
[314|09]
tebhyo 'nye paryavasthānasaṃgṛhītā upakleśā bhāvanāheyā eva /
[314|09-314|10]
irṣyāmātsaryakaukṛtyakrodhabhrakṣāḥ svatantrāśca /
[314|10-314|11]
svatantrāścaite pañcopakleśā adhimātrasaṃprayogitvāt /
[314|11]
yathaite īrṣyādayaḥ pañcopakleśā bhāvanāheyāḥ
[314|12]
svatantrāśca tathā malāḥ /
[314|13]
ṣaṭkleśamalāstathaiva /
ete punaryathoktā upakleśāḥ
[314|14]
kāme 'śubhāḥ
[314|15]
kāmadhātāvakuśalāḥ /
tatrāpi
[314|16]

trayo dvidhā
[314|17]
styānauddhatyamiddhānyakuśalāvyākṛtāni /
[314|18]
pareṇāvyākṛtāstataḥ
[314|19]
kāmadhātorurdhvamavyākṛtāḥ upakleśā yathāsaṃbhavam /
[315|01]
kati punareṣāṃ kutastyā veditavyāḥ /
[315|02]
māyā śāṭhyaṃ ca kāmādyadhyānayoḥ
[315|03]
etau dvau kāmadhātau prathame ca dhyāne /
kathaṃ brahmaloke māyāḥ /
[315|04]
brahmavañcanāt /
[315|05-315|06]
sa hi tatra mahābrahmā vitathātmasaṃdarśanatayā āyuṣmantamaśvajitaṃ vañcayituṃ pravṛttaḥ /
[315|06]
uktamapi śāṭhyaṃ prasaṅgāgataṃ punarevoktam /
[315|07]
styānauddhatyamadā dhātutraye
[315|08]
ete trayastraidhātukāḥ /
[315|09]
anye kāmadhātujāḥ
[315|10]
ṣoḍaśabhyaḥ pañcāpanīyānya ekādaśopakleśāḥ kāmāvacarā eva /
[315|10-315|11]
uktā kleśāḥ upakleśāśca /
[315|12]
athaiṣāmanuśayānāṃ kati manobhūmikāḥ kati ṣaḍvijñānakāyikāḥ /
saṃkṣepataḥ
[315|13]
samānasiddhā dṛggheyā manovijñānabhūmikāḥ /
[315|14-315|15]
darśanaprahātavyāḥ sarve manobhūmikāḥ saha mānasiddhābhyāṃ bhāvanāheyābhyāmapi /
[315|15]
te hi sakale manobhūmike /
[315|16]

upakleśāḥ svatantrāśca
[315|17-315|18]
ye ca kecidupakleśāḥ svatantrāste bhāvanāheyā api santo manobhūmikā eva draṣṭavyāḥ /
[315|19]
ṣaḍvijñānāśrayāḥ pare
[315|20]
anye kleśopakleśāḥ ṣaḍvijñānabhūmikāḥ veditavyāḥ /
ke punaranye /
[316|01]
bhāvanāprahātavyā rāgapratighāvidyā upakleśāśca tatsaṃprayuktāḥ /
[316|01-316|02]
āhlīkyānapatrāpyastyānauddhatyāni /
[316|02]
ye ca kleśamahābhūmikeṣūktāḥ /
[316|03-316|04]
yānīmāni sukhādīni pañcendriyāṇi eṣāṃ katamenendriyeṇa katamaḥ kleśa upakleśo vā saṃprayuktaḥ /
[316|05]
sukhabhyāṃ saṃprayukto hi rāgaḥ
[316|06]
sukhasaumanasyābhyāṃ rāgaḥ saṃprayuktaḥ /
[316|07]
dveṣo viparyayāt /
[316|08]
duḥkhābhyāmityarthaḥ /
duḥkhena daurmanasyena ca /
[316|08-316|09]
harṣadainyākāravartitvāt ṣaṅvijñānabhūmikatvācca rāgadveṣayoḥ /
[316|10]
mohaḥ sarvaiḥ
[316|11]
avidyāyāḥ sarvakleśasaṃprayogitvāt pañcabhirapīndriyaiḥ saṃprayogaḥ /
[316|12]
asaddṛṣṭirmanoduḥkhasukhena tu
[316|13]
manoduḥkhaṃ daurmanasyaṃ manaḥsukhaṃ saumanasyaṃ ca /
[316|13-316|14]
tābhyaṃ mithyādṛṣṭiḥ saṃprayuktā puṇyakarmaṇāṃ pāpakarmaṇāṃ ca yathākramam /
[316|15]
daurmanasyena kāṅkṣā
[316|16]

saṃśayito hi niścayenārthī durmanāyate /
[316|17]
anye saumanasyena
[316|18]
anye 'nuśayāḥ saumanasyenaiva saṃprayuktāḥ /
ke punaranye /
catasro dṛṣṭano mānaśca /
[316|19]
harṣākāravartitvāt /
kiṃpratisaṃyuktā ime 'nuśayā nirdiṣṭāḥ /
āha /
[316|20]
kāmajāḥ /
[317|01]
evaṃ pratiniyataṃ saṃprayogamuktvā sāmānyenāha
[317|02]
sarve 'pyupekṣayā
[317|03]
sarve 'pyete 'nuśayā upekṣendriyeṇa saṃprayuktāḥ /
[317|03-317|04]
pravāhacchedakāle kila kleśānāmavaśyamupekṣā saṃtiṣṭhate /
[317|04]
adhobhūmikāḥ kathamityāha
[317|05]
svaiḥ svairyathābhumyūrdhvabhūmikāḥ
[317|06]
svaiḥ svairindriyairurdhvabhūmikā anuśayāḥ saṃprayujyante /
yasyāṃ bhūmau yāvantīndriyāṇi /
[317|07-317|08]
tatrāpi cāturvijñānakāyikāścāturvijñānakāyikairmanobhūmikā manobhūmikaireva yathāsaṃbhavam /
[317|08]
uktaḥ kleśānāmindriyasaṃprayogaḥ /
[317|09]
upakleśānāṃ punaḥ
[317|10]
daurmanasyena kaukṛtyamīrṣyā krodho vihiṃsanam /
[317|11]
upanāhaṃ pradāśaśca
[317|12]
saṃprayuktānīti vartate /

dainyākāravartitvādeṣāṃ manobhūmikatvācca /
[317|13]
mātsaryaṃ tu viparyayāt
[317|14]
saumanasyenetyarthaḥ /
lobhānvayatvena harṣākāravartitvāt /
[317|15]
māyā śāṭhyamathī bhrakṣo middhaṃ cobhayathā
[317|16]
saumanasyadaurmanasyābhyāṃ saṃprayujyante /
kadāciddhi sumanāḥ paraṃ vañcayate /
[317|16-317|17]
kadāciddurmanāḥ /
[317|17]
evaṃ yāvat svapiti /
[317|18]
madaḥ /
[317|19]
sukhābhyām
[318|01]
tṛtīye dhyāne sukhenādhastātsaumanasyena ūrdhvamupekṣayā /
yasmāt
[318|02]
sarvagopekṣā
[318|03]
atastayā sarve 'nuśayāḥ saṃprayujyante /
[318|03-318|04]
na hi tasyāḥ kvacit pratiṣedho yathā 'vidyāyāḥ /
[318|05]
cātvāryanyāni pañcabhiḥ
[318|06-318|07]
āhlīkyamanapatrāpyaṃ styānamauddhatyaṃ caitānicatvāri paryavasthānāni pañcabhirapīndriyaiḥ saṃprayujyante /
[318|07]
akuśalamahābhūmikatvāt kleśamahābhūmikatvācca /
[318|08-318|09]
yāni sūtre pañca nivaraṇāni uktāni kāmacchando vyāpādaḥ styānamiddhamauddhatyakaukṛtyaṃ vicikitsā ca /
[318|09-318|10]
tatra kiṃ traidhātukyaḥ styānauddhatyavicikitsā gṛhyante /
[318|10]
atha kāmapratisaṃyuktā eva /

[318|10-318|11]
"kevalo 'yaṃ paripūrṇo'kuśala rāśiryaduta pañca nivaraṇānī"tyekāntākuśalatvavacanātsūtre /
[318|12]
kāme nivaraṇāni
[318|13]
nānyatra dhātau /
[318|13-318|14]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ dve styānamiddhe ekaṃ nivaraṇamuktaṃ dve cauddhatyakaukṛtye ekam /
[318|15]
ekavipakṣāhārakṛtyataḥ /
[318|16]
dvyekatā
[318|17]
dvayorekatā dvyekatā /
vipakṣaḥ pratipakṣo 'nāhāra ityeko 'rthaḥ /
[318|17-318|18]
styānamiddhayoreka āhāraḥ sūtre 'nāhāraśca /
[318|18]
kaḥ styānamiddhanivaraṇasyāhāraḥ /
pañca dharmāḥ /
[318|19]
tandrā aratirvijṛmbhikā bhakte 'samatā cetaso līnatvamiti /
[318|19-318|20]
atha styānamiddhanivaraṇasyānāhāraḥ ālokasaṃjñeti /
[318|20]
kṛtyamanayorapyekam /
[318|20-319|01]
ubhe api hyete cittaṃ layaṃ codayataḥ /
[319|01]
auddhatyakaukṛtyayorapyeka āhāra uktaḥ ekonāhāraḥ /
[319|02]
kaścauddhatyakaukṛtyanivaraṇasyāhāraḥ /
catvāro dharmāḥ /
[319|02-319|03]
jñātivitarko janapadavitarko 'maravitarkaḥ paurāṇasya ca hasitakriḍitaramitaparibhāvitasyānusmartā bhavatīti /
[319|04]
kaścauddhatyakaukṛtyanivaraṇasyānāhāraḥ /
śamatha iti /
kṛtyamapyanayorekam /
[319|04-319|05]

ubhe api hyete cittamavyupaśāntaṃ vartayataḥ /
[319|05-319|06]
ata ekavipakṣāhārakṛtyatvāt dvayorapyekatvamuktam /
[319|06]
yadi sarvakleśā nivaraṇaṃ kasmāt pañcaivoktāni /
[319|07]
pañcatā skandhavidhātavicikitsanāt
[319|08]
kāmacchandavyāpādābhyāṃ śīlaskandhavidhātaḥ /
[319|08-319|10]
styānamiddhena prajñāskandhasyauddhatyakaukṛtyena samādhiskandhasya samādhiprajñayorabhāve satyeṣu vicikitsako bhavatītyataḥ pañcoktāni /
[319|10-319|11]
etasyāṃ tu kalpanāyāṃ samādhiskandhavirodhina auddhatyakaukṛtyanivaraṇasya pūrva grahaṇaṃ prāpnoti /
[319|11]
ato yathāsaṃkhyametābhyāṃ samādhiprajñāskandhopaghāta ityapare /
[319|12]
samādhiprayuktasya hi styānamiddhādbhayam /
dharmapravicayaprayuktasyauddhatyakaukṛtyāditi /
[319|13]
anye tvanyathā varṇayanti /
kathaṃ varṇayanti /
[319|13-319|15]
cāragatasya priyāpriyarūpeṣu viṣayeṣu nimittagrāhādvihāragatasya tatpūrvakau kāmacchandavyāpādau samādhipraveśasyādito 'ntarāyaṃ kurutaḥ /
[319|15-319|17]
tataḥ samādhipraviṣṭasyāprayogeṇa śamathavipaśyanā sevanāt styānamiddhamauddhatyakaukṛtyaṃ vicikitsā ca yathākramaṃ śamathavipaśyanayorantarāyaṃ kurutaḥ /
[319|17]
vyutthitasyāpi dharmanidhyānakāle vicikitsāntarāyaṃ karoti /
[319|18]
ataḥ pañca nivaraṇānyuktāni /
[319|19]
idaṃ vicāryate /
[319|19-319|20]
visabhāgadhātusarvatragāṇāṃ nirodhamārgadarśanaprahātavyānāṃ ca sāsravālambanānāṃ yadālambanaṃ parijñāyate tadā na prahīyante /
[319|20-319|21]
yadā prahīyante tadālambanaṃ na parijñāyate iti kathameṣāṃ prahāṇam /
[319|21-319|22]
nāvaśyamālambanaparijñānāt kleśānāṃ kṣayo bhavati /
[319|22]
kim tarhi /
caturbhiḥ prakāraiḥ /

katamaiścaturbhiḥ /
[319|22-319|23]
darśanaheyānāṃ tāvat
[319|24]
ālambanaparijñānāttadālambanasaṃkṣayāt /
[319|25]
ālambanagrahāṇācca
[319|26-319|27]
tatrālambanaparijñānād duḥkhasamudayadarśanaheyānāṃ svabhūmyālambanānāmanāsravālambanānāṃ ca /
[319|27]
tadālambanasaṃkṣayād visabhāgadhātusarvatragāṇām /
[319|27-320|01]
tadālambanā hi sabhāgadhātusarvatragāḥ /
[320|01]
teṣu prahīṇeṣu te 'pi prahīṇā bhavanti /
[320|01-320|02]
ālambanaprahāṇānnirodhamārgaheyānāṃ sāsravālambanānām /
[320|02-320|03]
te hyanāsravālambanāsteṣāmālambanam /
[320|03]
atasteṣu prahīṇeṣu te 'piprahīṇā bhavanti /
bhāvanāheyānāṃ punaḥ
[320|04]
pratipakṣodayāt kṣayaḥ
[320|05]
yasya hi kleśaprakārasya pratipakṣo mārga utpadyate sa prahīyate /
[320|05-320|06]
kasya punaḥ kaḥ pratipakṣaḥ /
[320|06]
adhimātrādhimātrasya mṛdumṛduriti vistāreṇa paścāt pravedayiṣyāmaḥ /
[320|07]
katividhaśca pratipakṣa ityāha
[320|08]
prahāṇādhārabhūtatvadūṣaṇāruyaścaturvidhaḥ /
[320|09]
pratipakṣaḥ
[320|10]
prahāṇapratipakṣaḥ ānantaryamārgaḥ /
[320|10-320|11]
ādhārapratipakṣastasmātpareṇāryo mārgo yena tatprāpitaṃ prahāṇamādhāryate /

[320|11-320|12]
dūrībhāvapratipakṣo vimuktimārgātpareṇa yo mārgaśchinnaprāptidūrīkaraṇāt /
[320|12]
vimuktimārgo 'pītyapare /
so 'pi hi tāṃ prāpti dūrīkaroti /
[320|13]
vidūṣaṇāpratipakṣo yena mārgeṇa taṃ dhātum doṣato darśanādvidūṣayati /
[320|13-320|14]
api tveṣāmiyamātupūrvīṃ sādhvī bhavet /
[320|14]
vidūṣaṇāpratipakṣo duḥkhasamudayālambanaḥ prayogamārgaḥ /
[320|15]
prahāṇapratipakṣaḥ sarva ānantaryamārgaḥ /
ādhārapratipakṣo vimuktimārgaḥ /
[320|15-320|16]
dūrībhāvapratipakṣo viśeṣamārga iti /
[320|17]
prahīyamāṇaḥ kleśaḥ kutaḥ prahātavyaḥ /
[320|18]
prahātavyaḥ kleśa ālambanāt mataḥ
[320|19]
na hi saṃprayogāt kleśo vivecayituṃ śakyate ālambanācca śakyate /
[320|19-320|20]
yasmānna punastadālambyotpadyate /
[320|20-320|21]
anāgatastāvacchakyetālambanādvivecayitum /
[320|21]
atītastu katham /
athālambana parijñānātprahātavya ityayamasyārthaḥ /
[321|01]
eṣo 'pi naikāntaḥ /
tasmādvaktavyametat /
kiyatā kleśaḥ prahīṇo vaktavyaḥ /
[321|01-321|02]
svāsaṃtānikaḥ prāpticchedāt /
[321|02-321|03]
pārasāṃtānikastu kleśaḥ sarvaṃ ca rūpamakliṣṭaśca dharmastadālambanasvāsāṃtānikakleśaprahāṇāt /
[321|04]
dūrībhāva ityucyate /
katividhho dūrībhāvaḥ /

caturvidhā kila dūratā /
[321|05-321|06]
vailakṣaṇyādvipakṣatvāddeśavicchedakālataḥ /
bhūtaśīlapradeśādhvadvayānāmiva dūratā
[321|07]
vilakṣaṇadūratā yathā mahābhūtānām /
vailakṣaṇyātsahajānāmapi dūratā /
[321|07-321|08]
vipakṣadūratā yathā śīlasya dauḥśīlyam /
[321|08-321|09]
deśavicchedadūratā yathā viprakṛṣṭadeśānāṃ deśavicchedāt pūrvapaścimasamudravat /
[321|09]
kāladūratā yathā atītānāgatadūramucyate /
dutastaddūram /
[321|10]
vartamānāt /
yadanantarātamutpadyamānaṃ vā tat kathaṃ dūram /
[321|10-321|11]
adhvanānātvena taddūraṃ na cirabhūtabhāvitvena /
[321|11]
vartamānamapyevaṃ dūraṃ prāpnoti /
akāritrā ttarhi taddūram /
[321|12]
asaṃskṛtasya kathamantikatvaṃ sidhyati /
sarvatra tatprāpteḥ /
[321|12-321|13]
atītānāgate 'pi tatprasaṅgaḥ /
[321|13]
ākāśaṃ ca katham /
[321|13-321|14]
evaṃ tarhyatītānāgatamanyo 'nyaṃ varttamānavyavahitatvād dūram /
[321|14]
varttamānamubhayo rāsannatvādantikam /
[321|14-321|15]
asaṃskṛtaṃ cāpyavyavahitatvāditi /
[321|15]
evamapyatītānāgataṃ varttamānasyāntikatvādubhayaṃ prāpnoti /
[321|15-321|16]
evaṃ tu yuktaṃ syāt /
[321|16]

dharmasvalakṣaṇādanāgataṃ dūramasaṃprāptatvāt /
atītaṃ ca pracyutatvāditi /
[321|17]
kim mārgaviśeṣagamanāt kleśānāṃ punaḥ prahāṇaviśeṣo bhavati /
naitadasti /
[321|18]
sarveṣāṃ hi kleśānāṃ
[321|19]
sakṛt kṣayaḥ
[321|20]
yasya yaḥ prahāṇamārgastenaiva tasya kṣayaḥ /
[321|21]
visaṃyogalābhasteṣāṃ punaḥ punaḥ /
[322|01]
katiṣu kāleṣvityāha ṣaṭsu kāleṣu /
[322|02]
pratipakṣodayaphalaprāptīndriyavivṛddhiṣu
[322|03]
pratipakṣo vimuktimārga etasminnabhipretaḥ /
phalāni catvāri śrāmaṇyaphalāni /
[322|04]
indriyavivṛddhirindriyasaṃcāraḥ /
eteṣu kāleṣu kleśasya visaṃyogalābhaḥ /
[322|04-322|05]
sa punareṣa yathāyogaṃ draṣṭavyaḥ /
[322|05]
keṣāñcit ṣaṭsu kāleṣu keṣāñcid yāvaddvayoḥ /
[322|06]
sa eva visaṃyogastāsu tāsvavasthāsu parijñāsaṃjñāṃ labhate /
[322|06-322|07]
dve hi parijñe jñānaparijñā prahāṇaparijñā ca /
[322|07]
tatra jñānaparijñā sāsravaṃ jñānam /
[322|07-322|08]
prahāṇaparijñā tu prahāṇameva /
[322|08]
phale hetūpacārāt /
kimekaiva parijñā sarvaprahāṇam /
netyāha /
kiṃ tarhi /

[322|09]
parijñā nava
[322|10]
tatra tāvat
[322|11]
kāmādyaprakāradvayasaṃkṣayaḥ /
[322|12]
ekā
[322|13-322|14]
kāmadhātāvādyasya prakāradvayasya duḥkhasamudayadarśanaheyasya prahāṇamekā parijñā /
[322|15]
dvayoḥ kṣaye dve te
[322|16]
kāmadhātāveva nirodhadarśanaheyasya prakārasyaprahāṇamekā parijñā /
[322|16-322|17]
mārgadarśanaheyasyaikā /
[322|17]
yathā kāmāvacarāṇāṃ darśanaprahātavyānāṃ prahāṇaṃ tisraḥ parijñāḥ
[322|18]
tathordhvaṃ nisra eva tāḥ
[322|19]
rūpārūpyāvacarāṇāṃ darśanaprahātavyānāṃ prahāṇaṃ tathaiva tisraḥ parijñā bhavanti /
[322|19-322|21]
duḥkhasamudayadarśanaprahātavyānāṃ prahāṇamekā nirodhadarśanaheyānāṃ prahāṇaṃ dvitīyā mārgadarśanaheyānāṃ prahāṇaṃ tṛtīyeti traidhātukānāṃ darśanaheyānāṃ prahāṇaṃ ṣaṭ parijñā bhavanti /
[323|01]
anyā avarabhāgīyarūpasarvāsravakṣayāḥ /
[323|02]
tisraḥ parijñāḥ
[323|03]
avarabhāgīyaprahāṇamekā parijñā /
rūpāsravaprahāṇamekā rūparāgakṣayaparijñā /
[323|04]
ārūpyāptānāṃ sarvāsravaprahāṇamekā sarvasaṃyojanaparyādāna parijñā /
[323|04-323|05]
kasmādrūpārūpyāvacarāṇāṃ bhāvanāheyānāṃ prahāṇaṃ pṛthak parijñā na darśanaheyānām /
[323|05-323|06]
bhāvanāheyānāmatulyapratipakṣatvāt /
[323|06]
ityetā nava parijñāḥ /
āsāṃ pūrvikāḥ

[323|07]
ṣaṭ kṣāntiphalaṃ
[323|08]
yā eva darśanaheyaprahāṇasvabhāvāḥ /
[323|09]
jñānasya śeṣitāḥ
[323|10]
avarabhāgīyaprahāṇādiparijñā bhāvanāmārgaphalatvāt /
[323|11]
kathaṃ kṣāntiphalaṃ parijñā bhavanti /
kṣāntīnāṃ jñānaparivāratvāt /
[323|11-323|12]
rājaparivāre rājopacāravat /
[323|12]
jñānaikaphalatvācca /
[323|13]
anāgamyaphalaṃ sarvā dhyānānāṃ pañca vāthavā /
[323|14]
aṣṭau
[323|15-323|16]
vaibhāṣikamatena mauladhyānaphalaṃ pañca parijñā yā rūpārūpyāvacarakleśaprahāṇa svabhāvāḥ /
[323|16]
kāmāvacarakleśaprahāṇasyānāgamyaphalatvāt bhadantaghoṣakasya matenāṣṭau /
[323|17]
sa hi vītarāgasyāpi kāmāvacarāṇāṃ darśanaheyānāṃ prahāṇaṃ darśanamārgaphalamicchanti /
[323|18]
anāsravavisaṃyogaprāptilābhāt /
avarabhāgīyaprahāṇaparijñā tvanāgamyaphalameva /
[323|19]
dhyānāntaraṃ dhyānavaddraṣṭavyam /
ārupyāṇāṃ tu
[323|20]
sāmantakasyaikā
[323|21]
ākāśānantyāyatanasāmantakasyaikā rūparāgakṣayaparijñā phalam /
[324|01]
maulārūpyatrayasya ca
[324|02]
maulānāṃ ca trayāṇāmārūpyāṇāmekaiva sarvasaṃyojanaparyādānaparijñā phalam /
[324|03]

āryamārgasya sarvāḥ
[324|04]
nava parijñāḥ phalam /
[324|05]
dve laukikasya
[324|06]
laukisya mārgasya dve avarabhāgīyarūparāgakṣayaparijñe phalam /
[324|07]
anvayasya ca /
[324|08]
anvayajñānasyāpi dveparijñe phalaṃ paścime /
[324|09]
dharmajñānasya tisrastu
[324|10]
paścimā eva tridhātukabhāvanāheya pratipakṣatvāt /
[324|11]
ṣaṭ tatpakṣasya pañca ca
[324|12]
dharmajñānapakṣasya ṣaṭ parijñāḥ phalaṃ yā eva dharmajñāna kṣantijñānānām /
[324|12-324|13]
anvayajñānapakṣasya pañca yā evānvayakṣāntijñānānām /
[324|13]
pakṣagrahaṇena hi kṣāntijñānāni gṛhyante /
[324|14]
kasmānnaikaikaṃ prahāṇaṃ parijñā vyavasthāpyate /
[324|14-324|15]
yasmāt kṣāntiphalaṃ tāvat prahāṇaṃ vyavasthāpyate /
[324|16]
anāsravaviyogāpterbhavāgravikalīkṛteḥ /
[324|17]
hetudvayasamudghātāt parijñā
[324|18]
yatraitāni trīṇi kāraṇāni bhavanti tat prahāṇaṃ parijñocyate /
[324|18-325|01]
pṛthagjanasya tāvadanāsravā visaṃyogaprāptirnāsti bhavāgravikalīkaraṇaṃ ceti nāsya prahāṇaṃ parijñākhyāṃ labhate /
[325|01]
āryasyāpi yat kṣāntiphalaṃ tāvat prahāṇam /
[325|01-325|02]
tatra yāvat duḥkhe 'nvayajñānakṣāntāvanāsravā visaṃyogaprāptirasti na tu bhavāgravikalīkṛṭam /
[325|02-325|03]

duḥkhe 'nvayajñāne ubhayamasti na tu hetudvayasamudghātaḥ /
[325|03-325|04]
samudayadarśanaprahātavyasya sarvatragahetoraprahīṇatvāt /
[325|04]
anyeṣu dharmānvayajñāneṣu sarvaṃ trayamasti /
[325|04-325|05]
atastāsvavasthāsu prahāṇaṃ parijñākhyāṃ labhate /
[325|05]
jñānaphalaṃ tu prahāṇam /
ataśca kāraṇatrayāt parijñākhyāṃ labhate /
[325|06]
caturthācca
[325|07]
dhātvatikramāt
[325|08]
yadā dhātuṃ samatikrāmati /
[325|08-325|09]
kṛtsnadhātuverāgyāt ubhayasaṃyogaviyogaṃ pañcamaṃ kāraṇamāhurapare /
[325|09-325|10]
yaḥ prakāraḥ prahīṇo yadi tatrānyena tadālambanena kleśena visaṃyukto bhavatīti /
[325|10-325|11]
sa tu nāsya ubhayahetusamudghātāt dhātusamatikramācceti na brūmaḥ /
[325|12]
kaḥ katibhiḥ parijñābhiḥ samanvāgataḥ /
[325|13]
naikayā pañcabhiryāvaddarśanasthaḥ samanvitaḥ /
[325|14]
pṛthagjanastāvannaiva samanvāgataḥ /
[325|14-325|15]
āryo 'pi darśanamārgastho yāvatsamudayadharmajñānakṣāntiṃ naiva samanvāgataḥ /
[325|15]
samudaye dharmajñāna ekayā samanvāgataḥ /
[325|15-325|16]
samudaye 'nvayajñāne dvābhyām /
[325|16-325|17]
nirodhe dharmajñāne tisṛbhhirnirodhānvayajñāne catasṛbhirmārgadharmajñāne pañcabhiḥ /
[325|18]
bhavanāsthaḥ punaḥ ṣaṅbhirekayā vā dvayena vā
[325|19-325|20]
bhāvanāmārgasthaḥ punarāryapudgalo mārgānvayajñāne ṣaḍibhiḥ parijñābhiḥ samanvāgato yāvat kāmavairāgyaṃ na prāptaḥ /

[325|20-325|21]
parihīṇo vā tataḥ kāmavairāgyaṃ prāptaḥ pūrvaṃ paścād vā ekayā 'varabhāgīyaprahāṇaparijñayā /
[325|21-325|22]
arhattvaṃ prāpta ekayaiva sarvasaṃyojanaparyādānaparijñayā /
[325|22-325|23]
parihīṇo 'pi rūpāvacareṇa paryavasthānenaikayā 'varabhāgīyaprahāṇaparijñayā /
[325|23-325|24]
rūpavairāgyaṃ prāpto dvabhyāmavarabhāgīyaprahāṇarūparāgakṣayaparijñābhyām /
[325|24]
prahīṇo 'pyārūpyāvacareṇa paryavasthānenābhyāmeva /
[325|24-325|25]
kiṃ punaḥ kāraṇamanāgāmyarhatorekaiva parijñā vyavasthāpyate na bhūyasyaḥ /
[325|25-325|01]
yasmāt
[326|01]
tāsāṃ saṃkalanaṃ dhātuvairāgyaphalalābhataḥ /
[326|02-326|03]
dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ parijñānāṃ saṃkalanaṃ bhavatyekatvena vyavasthāpanaṃ dhātuvairāgyāt phalaprāptitaśca /
[326|03]
tayoścāvasthayoretadubhayaṃ bhavati /
[326|03-326|04]
ataḥ sarvaṃ prahāṇaṃ saṃkalayyaikā parijñocyate /
[326|05]
atha kaḥ kati parijñāstyajati labhate vā /
[326|06]
ekāṃ dve pañca ṣaṭ kaścijjahātyāpnoti pañca na
[326|07]
ekāṃ tyajati arhattvāt kāmavairāgyād vā parihīyamāṇaḥ /
[326|07-326|08]
dve parijñe tyajatyanāgāmī rūpavītarāgaḥ kāmavairāgyāt parihīyamāṇaḥ /
[326|08-326|09]
pañca tyajati vītarāgapūrvī mārgānvayajñāne /
[326|09-326|10]
sa hyavarabhāgīyaprahāṇaparijñālābhe pūrvikāḥ pañca parijñāstyajati /
[326|10]
ṣaṭ parijñāstyajatyānupoūrvikaḥ kāmavairāgyāt /
lābhe 'pyevameva /
[326|10-326|11]
kaścidekāṃ parijñāṃ labhate /
[326|11]

yaḥ kaścidapūrvā labhate /
[326|11-326|12]
kaścid dve yaḥ kevalādārūpyadhātuvairāgyāt parihīyate /
[326|12]
kaścit ṣaṭ yo 'nāgāmiphalāt parihīyate /
[326|12-326|13]
pañca tu nai kaścillabhate /
[326|14]
samāptaḥ parijñāprasaṅgaḥ //
=====================================================================
[326|15-326|16]
abhidharmakośabhāṣye 'nuśayanirddeśo nāma
pañcamaṃ kośasthānaṃ samāptmiti //
[326|17]
śrīlāmāvākasya yadatra puṇyam /
ṣaṣṭhaṃ kośasthānam
=====================================================================
namo buddhāya
=====================================================================
[327|03]
uktaṃ yathā prahāṇaṃ parijñākhyāṃ labhate /
tadapi ca
[327|04]
kleśaprahāṇamākhyātaṃ satyadarśanabhāvanāt /
[327|05]
darśanaheyā bhāvanāheyāśca kleśā iti vistareṇākhyātam /
[327|05-327|06]
tāvidānīṃ darśanabhāvanāmārgau kimanāsravau sāsravāviti vaktavyam /
[327|06]
ata idamucyate
[327|07]
dvividho bhāvanāmārgo darśanakhyastvanāsravaḥ
[327|08]
dvidho bhavanāmārgo laukikok lokottaraśca /
[327|08-327|09]
darśanamārgastu lokottara eva traidhātukapratipakṣatvāt /
[327|09]
navaprakārāṇāṃ darśana heyānāṃ sakṛtprahāṇācca /
[327|09-327|10]
na hi laukikasya eṣā śaktirasti /

[327|11]
satyadarśanādityuktam /
kānīmāni satyāni kati ca /
[327|12]
satyānyuktāni catvāri
[327|13]
vavoktāni /
sāsravānāsravadharmanirdeśe /
[327|13-327|15]
"anāsravā mārgasatyami"ti svaśabdena "pratisaṃkhyānirodho yo visaṃyoga" iti nirodhasatyaṃ "duḥkhaṃ samudayo loka" ityatra duḥkhasamudayasatye /
[327|15]
kimeṣa evaiṣāmanukramaḥ /
netyāha /
kiṃ tarhi /
[327|16]
duḥkhaṃ samudayastathā /
[327|17]
nirodhamārga iti
[327|18]
eṣa eṣāmanukramaḥ /
svabhāvastu yathā pūrvamuktastayaivetipradarśanārthastathāśabdaḥ /
[327|18-327|19]
sa punarayam
[327|20]
eṣāṃ yathā 'bhisamayaṃ kramaḥ
[328|01]
yasya hi satyasyābhisamayaḥ pūrvasya pūrvanirdeśaḥ /
[328|01-328|02]
itarathā hi pūrvaṃ hetunirdeśo 'bhaviṣyat paścāt phalanirdeśaḥ /
[328|02]
keṣāñcidutpattyanukūlā deśanāḥ /
[328|03]
yathā smṛtyupasthānadhyānādīnām /
[328|03-328|04]
deṣāñcitprarūpaṇānukūlā deśanā yathā samyak prahāṇānām /
[328|04]
na hyeṣa niyamo yat pūrvamutpannānāṃ prahāṇāya cchandaṃ janayati /
[328|04-328|05]
paścādanutpannānāmanutpādāyeti /
[328|05]

satyānāṃ tvabhisamayānukūlā deśanā /
[328|05-328|06]
kiṃ punaḥ kāraṇamevameṣāṃ satyānāmabhisamayaḥ /
[328|06-328|07]
yatra hi satto yena ca vādhyate yataśca mokṣaṃ prarthayate tadevādau vyavacāraṇāvasthāyāṃ duḥkhasatyaṃ parīkṣyate /
[328|07-328|08]
paścātko 'sya heturiti samudayasatyaṃ ko 'sya nirodha iti nirodhasatyaṃ ko 'sya mārga iti mārgasatyam /
[328|08-328|09]
vyādhiṃ dṛṣṭvā tannidānakṣayameṣajānveṣāṇavat /
[328|09]
sūtre 'pyeṣa eva satyānāṃ dṛṣṭānto darśitaḥ /
[328|10]
katamasmin sūtre /
"caturbhiraṅgaiḥ samanvāgato bhiṣaktalpasartte"tyatra /
[328|10-328|11]
yathā ca vyavacāraṇāvasthāyāṃ satyaparīkṣā tathābhisamayāvasthāyāṃ satyābhisamayaḥ /
[328|11-328|12]
pūrvavedhāt /
[328|12]
dṛṣṭabhūminiḥsaṃgāśvadhāvanavat /
abhisamaya iti ko 'rthaḥ /
[328|12-328|13]
abhisaṃbodha iṇo bodhanārthatvāt /
[328|13]
karamādanāsrava eva na sāsravaḥ /
sa hi nirvāṇābhimukhaḥ samyakbodhaḥ /
[328|14]
samyagiti tattvena /
tatra phalabhūtā upādānaskandhā duḥkhasatyam /
[328|15]
hetubhūtāḥ samudayasatyam /
samudetyasmāditi kṛtvā /
[328|15-328|16]
ata eva tayoḥ phalahetubhāvānnāmato bhedo na dravyataḥ /
[328|16]
nirodhamārgayostu dravyato 'pi /
[328|16-328|17]
āryasatyānīti sūtra ucyante /
[328|17]
ko 'syārthaḥ /

[328|17-328|18]
āryāṇāmetānisatyāni tasmādāryasatyānīti sūtra evoktam /
[328|18]
kimanyeṣāmetāni mṛṣā /
sarveṣāmetāni satyānyaviparītatvāt /
[328|18-328|19]
āryaistu yathaitāni tathā dṛṣṭāni nānyaiḥ /
[328|19-328|20]
ata āryāṇāmetāni satyānyucyante na tvanāryāṇāṃ vīparītadarśanāt /
[328|21-328|22]
"yadāryāḥ sukhataḥ prāhustat pare duḥkhato biduḥ /
yatpare sukhatḥ prāhustadāryā duḥkhato biduḥ //"
[328|23]
iti gāthā /
dve āryāṇāṃ satye dve ārye cāryāṇāṃ ca satye ityapare /
[328|23-328|24]
yathā vedanaikadeśo duḥkhasvabhāvaḥ /
[328|24]
kathaṃ sarve sāsravāḥ saṃskārā duḥkhamityucyante /
[328|25-328|26]
duḥkhāstriduḥkhatāyogādyathāyogamaśeṣataḥ /
manāṣā amanāpāśca tadanye caiva sāsravāḥ
[329|01]
tisro hi duḥkhatā duḥkhaduḥkhatā saṃskāraduḥkhatā vipariṇāmaduḥkhatā ca /
[329|01-329|02]
tābhiryathāyogamaśeṣataḥ sarva sāsravāḥ saṃskārā duḥkhāḥ /
[329|02]
tatra manāṣā vipariṇāmaduḥkhatayā /
[329|03]
amanāṣā duḥkhaduḥkhatayā /
tebhyo 'nye saṃskāraduḥkhatayā /
[329|03-329|04]
ke punarmanāpāḥ ke 'manāṣāḥ ke knobhayathā /
[329|04-329|05]
tisro vedanā yathākramaṃ tadvaśena sukhavedanīyādayo 'pi saṃskārā manāpādisaṃjñāṃ labhante /
[329|05-329|06]
sukhāyā hi vedanāyā vipariṇāmena duḥkhatā /
[329|06-329|07]
sūtra uktaṃ "sukhā vedanā utpādamukhā sthitisukhā vipariṇāmaduḥkh"ti /
[329|07]

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc