Abhidharmakośabhāṣya · Part 481500
[299|17-299|18]
adhvano bhāvādanarthāntaratvāt /
[299|18]
atha svātmanyabhūtvā bhavati /
siddhamidamanāgataṃ cakṣurnāstīti /
[299|18-299|19]
yadapyuktaṃ "dvayaṃ pratītya vijñānasyotpādāditi idaṃ tāvadiha saṃpradhāryam /
[299|20-299|21]
yanmanaḥ pratītya dharmaścotpadyate manovijñānaṃ kiṃ tasya yathā manojanakaḥ pratyaya evaṃ dharmā āhosvidālambanamātraṃ dharmā iti /
[299|21-299|22]
yadi tāvat janakaḥ pratyayo dharmāḥ kathaṃ yadanāgataṃ kalpasahasreṇa bhaviṣyati vā na vā tadidānīṃ vijñānaṃ janayiṣyati /
[299|23]
nirvāṇaṃ ca sarvapravṛttinirodhājjanakaṃ nopapadyate /
athālambanamātraṃ dharmā bhavanti /
[299|24]
atītānāgatamapyālambanaṃ bhavatīti brūmaḥ /
yadi nāsti kathamālambanam /
[299|24-299|25]
atredānīṃ brūmaḥ /
[299|25]
yadā tadālambanaṃ tathāsti kathaṃ tadālambanam abhūt bhaviṣyati ceti /
[299|25-299|26]
na hi kaścidatītaṃ rūpaṃ vedanāṃ vā smarannastīti paśyati /
[299|26]
kiṃ tarhi /
abhūditi /
[299|26-299|27]
yathā khalvapi varttamānaṃ rūpamanubhūtaṃ tathā tadatītaṃ smaryate /
[299|27-299|28]
yathā cānāgataṃ varttamānaṃ bhaviṣyati tathā buddhyā gṛhyate /
[299|28]
yadi ca tattathaivāsti vartamānaṃ prāpnoti /
[299|28-299|29]
atha nāsti /
[299|29]
asadapyālambanaṃ bhavatīti siddham /
tadeva tadvikīrṇamiti cet /
na /
[300|01]
vikīrṇasyāgrahaṇāt /
yadi ca tattadeva rūpaṃ kevalaṃ paramāṇuśo vibhaktam /
[300|01-300|02]
evaṃ sati paramāṇavo nityāḥ prāpnuvanti /
[300|02-300|03]
paramāṇusaṃcaryāvabhāgamātraṃ caivaṃ sati prāpnoti /
[300|03-300|04]
na tu kiñcidutpadyate nāpi nirudhyata ityājīvikavāda ālambito bhavati /
[300|04-300|05]
sūtraṃ cāpaviddhaṃ bhavati "cakṣurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchatī"ti vistaraḥ /
[300|05]
aparamāṇusaṃcitānāṃ vedanādīnāṃ kathaṃ vikīrṇatvam /
[300|05-300|06]
te 'pi ca yathotpannānubhūtāḥ smaryante /
[300|06]
yadi ca te tathaiva santi nityāḥ prāpnuvanti /
[300|06-300|07]
atha na santi /
[300|07]
asadapyālambanamiti siddham /
[300|07-300|08]
yadyasadapyālambanaṃ syāt trayodaśamapyāyatanaṃ syāt /
[300|08]
atha trayodaśamāyatanaṃ nāstītyasya vijñānasya kimālambanam /
[300|09]
etadeva nāmalambanam /
evaṃ tarhi nāma eva nāstīti pratīyeta /
[300|09-300|10]
yaśca śabdasya prāgabhāvamālambate kiṃ tasyālambanam /
[300|10]
śabda eva /
[300|10-300|11]
evaṃ tarhi yaḥ śabdābhāvaṃ prārthayate tasya śabda eva kartavyaḥ syāt /
[300|11]
anāgatāvasya iti cet /
[300|11-300|12]
sati kathaṃ nāstibuddhiḥ /
[300|12]
vartamāno nāstīti cet /
na /
ekatvāt /
[300|12-300|13]
yāvatā tasya viśeṣastasyābhūtvābhāvasiddhiḥ /
[300|13]
tasmādubhayaṃ vijñānasyālambanam bhāvaścābhāvaśca /
[300|14-300|15]
yattarhi bodhisattvenoktam "yattat loke nāstitadahaṃ jñāsyāmi vā drakṣyāmi vā nedaṃ sthānaṃ vidyata" iti /
[300|15-300|16]
apare ābhimānikā bhavantyasantamapyavabhāsaṃ santaṃ paśyanti /
[300|16]
ahaṃ tu santamevārstīti paśyāmītyayaṃ tatrābhiprāyaḥ /
[300|16-300|18]
itarathā hi sarvabuddhīnāṃ sadālambanatve kuto 'sya vimarśaḥ syāt ko vā viśeṣaḥ /
[300|18]
itthaṃ caitadevam /
[300|18-300|19]
yadanyatra bhagavatoktam "etat bhikṣurmama śrāvako yāvatsa mayā kalpamavoditaḥ sāyaṃ viśeṣāya paraiṣyati /
[300|19-300|20]
sāyamavoditaḥ kalpaṃ viśeṣāya paraiṣyati /
[300|20-300|21]
sacca sato jñāsyati asaccāsataḥ sottarañca sottarataḥ anuttaraṃ cānurattarata" iti /
[300|21]
tasmādayamapyahetuḥ /
sadālambanatvādvijñānasyeti /
[300|21-300|22]
yadaṣyuktaṃ phalāditi /
[300|22]
naiva hi sautrāntikā atītāt karmaṇaḥ phalotpatti varṇayanti /
[300|23]
kiṃ tarhi /
tatpūrvakātsaṃtānaviśeṣādityātmavādapratiṣedhe saṃpravedayiṣyāmaḥ /
[300|24-300|25]
yasya tvatītānāgataṃ dravyato 'sti tasya phalaṃ nityamevāstīti kiṃ tatra karmaṇaḥ sāmarthyam /
[300|25]
utpādane sāmarthyam /
utpādastarhyabhūtvā bhavatīti siddham /
[301|01]
atha sarvameva cāsti /
kasyedānīṃ kva sāmarthyam /
[301|01-301|02]
vārṣagaṇyavādaścaivaṃ dyotito bhavati /
[301|02]
"yadastyastyeva tat /
yannāsti nāstyeva tat /
asato nāsti saṃbhavaḥ /
[301|03]
sato nāsti vināśa" iti /
vartamānīkaraṇe tarhi sāmarthyam /
[301|03-301|04]
kimidaṃ varttamānīkaraṇaṃ nāma /
[301|04]
deśāntarākarṣaṇam cet /
nityaṃ prasaktam /
arūpiṇāṃ ca kathaṃ tat /
[301|04-301|05]
yacca tadākarṣaṇaṃ tadabhūtvā bhūtam /
[301|05-301|06]
svabhāvaviśeṣaṇaṃ cet siddhamabhūtvā bhavanam /
[301|06]
tasmānnaivaṃ sarvāstivādaḥ śāsane sādhurbhavati /
[301|06-301|07]
yadatītānāgataṃ dravyato 'stīti vadati /
[301|07]
evaṃ tu sādhurbhavati /
yathā sūtre sarvamastītyuktaṃ tathā vadati /
[301|08]
kathaṃ ca sūtre sarvamastītyuktam /
"sarvamastīti brāhmaṇa yāvadeva dvādaśāyatanānī"ti /
[301|09]
adhvatrayaṃ vā /
[301|09-301|10]
yathā tu tadasti tathoktaṃ athāsatyatītātānāgate kathaṃ tena tasminvā saṃyukto bhavati /
[301|10-301|11]
tajjataddhetvanuśayabhāvāt kleśena tadālambane kleśānuśayabhāvādvastuni saṃyukto bhavati /
[301|11]
astyeva tvatītānāgatamiti vaibhāṣikāḥ /
[301|11-301|12]
yatra netum śakyate tatrātmakātmanaivaṃ veditavyam /
[301|13]
gambhīrā khaludharmatā
[301|14]
nāvaśyaṃ tarhyasādhyā bhavatīti /
asti paryāyo yadutpadyate tannirudhyate /
[301|15]
rūpamutpadyate rūpaṃ nirudhyate /
asti paryāyo 'nyadutpadyate 'nyannirudhyate /
[301|15-301|16]
anāgatamutpadyate varttamānaṃ nirudhyate /
[301|16]
adhvā 'pyutpadyate /
utpadyamānasyādhvasaṃgṛhītatvāt /
[301|17]
adhvano 'pyutpadyate /
anekakṣaṇikatvādanāgatasyādhvanaḥ /
[301|17-301|18]
gatametat yatprasaṅgenāgatam /
[301|19]
idānīmidaṃ vicāryate /
yadvastu prahīṇaṃ visaṃyuktaḥ sa tasminvastuni /
[301|19-301|20]
yatra vā visaṃ yuktaḥ prahīṇaṃ tasya tadvastviti /
[301|20-301|21]
yatra tāvadvisaṃyuktaḥ prahīṇaṃ tasya tadvastu /
[301|21]
syātu prahīṇaṃ na ca tatra visaṃyuktastadyathā
[301|22-301|23]
prahīṇe duḥkhadṛggheye saṃyuktaḥ śeṣasarvagaiḥ /
prāk prahīṇe prakāre ca śeṣaistadviṣayairmalaiḥ
[301|24-302|01]
duḥkhajñāne samutpanne samudayajñāne 'nutpanne duḥkhadarśanaprahātavyo nikāyaḥ prahīṇo bhavati /
[302|01]
tasmin prahīṇe tadālambanaiḥ samudayadarśanaprahātavyaiḥ sarvatragaiḥ saṃyuktaḥ /
[302|02-302|03]
bhāvanāprahātavye 'pi nikāye navānāṃ prakārāṇāṃ yaḥ prakāraḥ prāk prahīṇastasmin prahīṇe 'pi śeṣaistadālambanaiḥ kleśaiḥ saṃyukto veditavyaḥ /
[302|04-302|05]
kasminvastuni katyanuśayā anuśerata iti etatpratipadamabhidhīyamānaṃ bahutaraṃ vaktavyaṃ jāyate /
[302|05]
tasmāt piṇḍavibhāṣāṃ kurvanti /
[302|05-302|06]
kathamalpenālpena yatnena mahato mahataḥ praśnaughān pratipādyemahīti /
[302|06-302|07]
samāsata ime ṣoḍaśa dharmāḥ kāmarūpārupyāvacarāḥ pañcaprakārāḥ anāsravāśca /
[302|07]
cittānyapi ṣoḍaśa etānyeva /
[302|07-302|09]
tatra katamo dharmaḥ kasya cittasyālambanamiti jñātvā amuṣminniyanto 'nuśayā anuśerata ityetadabhyūhitavyam /
[302|09]
tatra tāvat
[302|10-302|11]
duḥkhahetudṛgabhyāsapraheyāḥ kāmadhātujāḥ /
svakatrayaikarūpāptāmalavijñānagocarāḥ
[302|12]
svakaṃ ca tattrayaṃ ca svakatrayam /
[302|12-302|13]
ekaṃ ca tadrūprāptaṃ ca ekarūpāptam /
[302|13]
eṣā vigrahajātiḥ /
[302|13-302|14]
kāmāvacarāstāvad duḥkhasamudayadarśanaheyā bhāvanāheyāśca dharmāḥ pañcānāṃ cittānāmālambanam /
[302|14-302|15]
svadhātukānāṃ trayāṇāṃ teṣāmeva ūrdhvadhātukasyaikasya bhāvanāheyasyaiva anāsravasya ceti /
[302|16]
svadādharatrayordhvaikāmalānāṃ rūpadhātujāḥ /
[302|17]
rūpāvacarāsta eva triprakārā dharmā aṣṭānāṃ cittānāmālambanam /
[302|17-302|18]
svadhātukānāṃ trayāṇāṃ teṣāmeva /
[302|18]
adharadhātukānāṃ trayāṇāṃ teṣāmeva /
[302|18-302|19]
ūrdhvadhātukasyaikasya bhāvanāheyasyaiva /
[302|19]
anāsravasya ceti /
[302|20]
ārupyajāstridhātvāptatrayānāsravagocarāḥ
[302|21]
ārūpyāvacarāsta eva triprakārā dharmā daśānāṃ cittānāmālambanam /
[302|21-302|22]
traidhātukānāṃ triprakārāṇāṃ teṣāmeva /
[302|22]
anāsravasya ceti /
[302|22-302|23]
uktāstraidhātukā duḥkhasamudayadarśanaheyā bhāvanāheyāśca dharmāḥ /
[302|24]
nirodhamārgadṛggheyāḥ sarve svādhikagocarāḥ /
[303|01]
nirodhamārgadarśanaheyānāṃ svaṃ cittaṃ nirodhamārgadarśanaheyameva /
[303|01-303|02]
tasyādhikasya te dharmā ālambanaṃ jñeyāḥ /
[303|02]
kathaṃ kṛtvā /
[303|02-303|03]
kāmāvacarā hi nirodhadarśanaheyā dharmāḥ ṣaṇṇāṃ vijñānānāmālambanam /
[303|03-303|04]
pūrvoktānāṃ pañcānāṃ tasyaiva ca nirodhadarśanaprahātavyasyādhikasya /
[303|04]
mārgadarśanaheyā apyevam /
[303|04-303|05]
pañcānāṃ pūrvoktānāṃ tasyaiva ca mārgadarśanaprahātavyasyādhikasya /
[303|05]
evaṃ rūpārūpyāvacarāṇi /
[303|05-303|07]
nirodhamārgadarśanaprahātavyāstasyaiva nirodhamārgadarśanaprahātavyasyādhikasya cittasyālambanamiti navānāmekādaśānāṃ ca cittānāmālambanaṃ bhavanti /
[303|07-303|08]
uktāstraidhātukāḥ pañcaprakārāḥ dharmāḥ /
[303|09]
anāsravāstridhātvantyatrayānāsravagocarāḥ
[303|10]
anāsravā dharmā daśānāṃ cittānāmālambanam /
[303|10-303|11]
traidhātukānāmantyānāṃ triprakārāṇāṃ nirodhamārgadarśanabhāvanāheyānāmanāsravasyeti /
[303|11-303|12]
punarasyaivārthasyādhyardhena ślokena saṃgraho bhavati /
[303|13-303|15]
"duḥkhahetudṛgabhyāsaheyā dhātutraye 'malāḥ
pañcāṣṭadaśavijñānadaśavijñānagocarāḥ
nirodhamārgadṛggheyāḥ sarve svādhikagocarāḥ" / iti /
[303|16-303|17]
evameṣāṃ ṣoḍaśānāṃ cittānāṃ ṣoḍaśadharmālambanavyavasthāṃ viditvā kathamanuśayakāryāṃ yojayitavyam /
[303|17]
diṅamātraṃ darśayiṣyāmaḥ /
[303|18-303|19]
sukhendriyālambane vijñāne katyanuśayāḥ anuśerata iti praśna āgate vicārayitavyam /
[303|19-303|20]
sukhendriyaṃ saptavidhaṃ kāmāvacaraṃ bhāvanāprahātavyaṃ rūpāvacaraṃ ca pañcaprakāramanāsravaṃ ceti /
[303|20-303|21]
tadetatsamāsato dvādaśadharmasya vijñānasyālambanaṃ bhavati /
[303|21]
kāmāvacarasya catuṣprakārasyānyatra nirodhadarśanaheyāt /
[303|22-303|23]
rūpāvacarasya pañcaprakārasyārūpyāvacarasya dviprakārasya mārgadarśanabhāvanāheyasyānāsravasya ca /
[303|23]
idaṃ dvādaśavidhaṃ sukhendriyālambanaṃ vijñānam /
[303|23-303|25]
tatra yathāsaṃbhavaṃ kāmāvacarāścatvāro nikāyā rūpāvacarāśca saṃskṛtālambanā ārūpyāvacarau ca dvau nikāyau sarvatragāścānuśayā anuśerata iti jñātavyam /
[303|25-303|26]
sukhendriyālambanālambane vijñāne katyanuśayā anuśerate /
[303|26-304|01]
tat punaḥ sukhendriyālambanālambanaṃ dvādaśavidhaṃ vijñānaṃ katamasya vijñānasyālambanam /
[304|01-304|02]
tasyaiva dvādaśavidhāsyārūpyāvacarasya ca bhūyo dviprakārasya duḥkhasamudayadarśanaprahātavyasya /
[304|02-304|05]
idaṃ caturdaśavidhaṃ sukhendriyālambanālambanaṃ vijñānaṃ tatrārūpyāvacarau dvau duḥkhasamudayadarśanaheyau vardhayitvā kāmāvacarā ārūpyāvacarāścatvāro nikāyā rūpāvacarāḥ saṃskṛtālambanā anuśayā anuśerata iti jñātavyam /
[304|05]
anayā vartanyā 'nyadapyanugantavyam /
[304|05-304|06]
yairanuśayairyaccittaṃ sānuśayaṃ te 'nuśayāstasmiścitte 'nuśerate /
[304|06]
syuranuśerate /
[304|06-304|07]
ye 'nuśayāstena cittena saṃprayuktā aprahīṇāstadālambanāścāprahīṇāṃ /
[304|07]
syurnānuśerate /
[304|07-304|08]
ye 'nuśayāstena cittena saṃprayuktāḥ prahīṇāstadālambanāśca /
[304|08]
tadevaṃ kṛtvā bhavati /
[304|09]
dvidhā sānuśayaṃ kliṣṭamakliṣṭamanuśāyakaiḥ /
[304|10-304|11]
kliṣṭaṃ cittamanuśayānaiścānuśayaiḥ sānuśayaṃ tatsaṃprayuktatadālambanairaprahīṇairananuśayānaiśca tatsaṃprayuktaiḥ prahīṇaistatsahitatvāt /
[304|11-304|12]
akliṣṭaṃ tu cittamanuśayānaireva tadālambanairaprahīṇairiti /
[304|13]
athaiṣāṃ daśānāmanuśayānāṃ kathaṃ pravṛttiriti /
[304|13-304|14]
ādita eva tāvadavidyāyyogātsatyeṣu sa muhyati /
[304|14]
duḥkhamasmai na rocate yāvat mārgastataḥ
[304|15]
mohākāṅkṣā
[304|16]
mūḍhasya pakṣadvayaṃ śrutvā vicikitsotpadyate /
duḥkhaṃ nvidaṃ natvidaṃ duḥkhamityevamādi /
[304|17]
tato mithyādṛṣṭiḥ
[304|18]
vicikitsāyā mithyādṛṣṭiḥ pravartate /
[304|18-304|19]
saṃśayitasya mithyāśramaṇacittānāṃ mithyāniścayotpatteḥ /
[304|19]
nāsti duḥkhamityevmādi /
[304|20]
satkāyadṛktataḥ
[304|21]
mithyādṛṣṭeḥ kila satkāyadṛṣṭiḥ pravartate /
duḥkhataḥ skandhānapohyātmato 'bhiniveśāt /
[304|22]
tato 'ntagrahaṇaṃ
[305|01]
satkāyadṛṣṭerantagrāhadṛṣṭiḥ pravartate /
ātmanaḥ śāśvatocchedāntagrahaṇāt /
[305|02]
tasmācchhīlāmarśaḥ
[305|03]
antagrahācchīlavrataparāmarśaḥ /
[305|03-305|04]
yamevāntaṃ gṛhṇāti tena śuddhipratyāgamanāt /
[305|05]
tato dṛśaḥ /
[305|06]
āmarśa iti vartate /
śīlavrataparāmarśāddṛṣṭiparāmarśaḥ pravartate /
[305|06-305|07]
yena śuddhiṃ pratyeti tasyāgrato grahaṇāt /
[305|07]
tato /
[305|08]
rāgaḥ svadṛṣṭau mānaśca
[305|09]
tasyāmabhiṣvaṅgāt tayā connatigamanāt /
[305|10]
dveṣo 'nyatra
[305|11]
svadṛṣṭyadhyavasitasya tatpratyanīkabhūtāyāṃ paradṛṣṭau dveṣaḥ pravartate /
[305|11-305|13]
apare svadṛṣṭāvevānyatra gṛhīte tyaktāyāṃ dveṣamicchanti darśanaheyānāṃ rāgādīnāṃ svāsāntānikadṛṣṭyālambanatvāt /
[305|14]
ityanukramaḥ
[305|15]
eṣa eṣāṃ daśānāṃ kleśānāṃ pravṛttikramaḥ /
[305|16]
utpadyamānastu tribhiḥ kāraṇairutpadyate /
[305|17-305|18]
aprahīṇādanuśayādviṣayāt pratyupasthitāt
ayoniśo manaskārāt kleśaḥ
[305|19-305|20]
tadyathā rāgānuśayo 'prahīṇo bhavatyaparijñātaḥ kāmarāgaparyavasthānīyāśca dharmā ābhāsagatā bhavanti tatra cāyoniśo manaskāra evaṃ kāmarāga utpadyate /
[305|20-305|21]
tānyetāni yathākramaṃ hetuviṣayaprayogabalāni /
[305|21]
evamanyo 'pi kleśa utpadyata iti veditavyo yaḥ
[305|22]
saṃpūrṇakāraṇaḥ
[306|01]
kadācitkial viṣayabalenaivotpadyante /
na hetubalena /
[306|01-306|02]
yathā parihāṇadharmakasyārhata iti /
[306|02-306|03]
eta evānuśayāḥ sūtre bhagavatā traya āsravā uktāḥ kāmasravo bhavāsravo 'vidyāsrava iti /
[306|03-306|04]
catvāra oghāḥ kāmaugho bhavaugho dṛṣṭyobho 'vidyaughaśca /
[306|04]
catvāro yogā eta eva /
[306|04-306|05]
catvāryupādānāni kāmopādānaṃ dṛṣṭyupādānaṃ śīlavṛtopādānamātmavādopādānamiti /
[306|05]
tatra tāvat
[306|06]
kāme saparyavasthānāḥ kleśāḥ kāmāsravo vinā /
[306|07]
mohena
[306|08-306|09]
avidyāṃ varjayitvā 'nye kāmāvacarāḥ kleśāḥ saha paryavasthānaiḥ kāmāsravo veditavya ekacatvāriṃśaddravyāṇi /
[306|09-306|10]
ekatriṃśadanuśayāḥ pañcaprakārāmavidyāṃ hitvā daśa paryavasthānāni /
[306|11]
anuśayā eva rūpārūpye bhavāsravaḥ
[306|12]
vinā moheneti vartate /
[306|12-306|13]
rūpārūpyāvacarā avidyāvarjyā anuśayā bhavāsravo dvāpañcāśaddravyāṇi /
[306|13]
rūpāvacarāḥ ṣaḍviṃśatiranuśayāḥ pañcaprakārāmavidyāṃ hitvā /
[306|14]
ārūpyāvacarāḥ ṣaḍviṃśatiḥ /
nanu ca tatrāpyasti paryavasthānadvayaṃ styānamauddhatyaṃ ca /
[306|15]
prakaraṇeṣu coktaṃ "bhavāsravaḥ katamaḥ /
[306|15-306|16]
avidyāṃ sthāpayitvā yāni tadanyāni rūpārūpyapratisaṃyuktāni /
[306|16]
saṃyojanabandhanānuśayopakleśaparyavasthānānī"ti /
[306|16-306|17]
kasmā diha tasyāgrahaṇam /
[306|17]
asvātantryāditi kāśmīrāḥ /
[306|18]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ rūpārūpyāvacarā anuśayāḥ samasyaiko bhavāgra uktaḥ /
[306|19]
avyākṛtāntarmukhā hi te samāhitabhūmikāḥ /
[306|20]
ata ekīkṛtāḥ /
[306|21-306|22]
te hyūbhaye 'pyavyākṛtā antarmukhapravṛttāḥ samāhitabhūmikāśceti trividhena sādhamyerṇaikatāḥ /
[306|22-306|23]
yenaiva ca kāraṇena bhavarāga uktastenaiva bhavāsravaḥ ityavidyedānīṃ traidhātukyavidyāsrava iti siddham /
[306|23]
tāni pañcadaśa dravyāṇi /
[306|23-306|24]
kiṃ kāraṇamasau pṛthagvyavasthāpyate /
[306|24]
sarveṣāṃ hi teṣāṃ
[307|01]
mūlamavidyetyāsravaḥ pṛthak
[307|02]
yathā caite āsravā uktā veditavyāḥ
[307|03]
tathaughayogā dṛṣṭīnāṃ pṛthagbhāvastu pāṭavāt /
[307|04]
kāmāsrava eva kāmaughaḥ kāmayogaśca /
[307|04-307|05]
evaṃ bhavāsrava eva bhavaugho bhavayogaścānyatra dṛṣṭibhyaḥ /
[307|05]
tāḥ kila paṭutvādoghayogeṣu pṛthak sthāpitāḥ /
[307|06]
nāsraveṣvasahāyānāṃ na kilāsyānukūlatā
[307|07]
āsayantītyāsravāṇāṃ nirvacanaṃ paścādvakṣyate /
[307|07-307|08]
na ca kila kevalā dṛṣṭya āsyānukūlāḥ paṭutvāt /
[307|08]
ata āsraveṣu na pṛṭhak sthāpitāḥ /
[307|08-307|09]
miśrīkṛtya sthāpitā iti tadevaṃ kāmaugha ekānnatriṃśaddravyāṇi /
[307|09-307|10]
rāgapratighamānāḥ pañcadaśa vicikitsāścatasro daśa paryavasthānānīti /
[307|10]
bhavaugho 'ṣṭāviṃsatidravyāṇi /
[307|10-307|11]
rāgamānā viṃśatirvicikitsā 'ṣṭau /
[307|11]
dṛṣṭyoghaḥ ṣaṭtriṃśaddravyāṇi /
[307|11-307|12]
avidyaughaḥ pañcadaśa dravyāṇi /
[307|12]
oghavad yogā veditavyāḥ /
[307|13]
yathoktā eva sā 'vidyā dvidhā dṛṣṭivivecanāt /
[307|14]
upādānāni
[307|15]
kāmayoga evasahāvidyayā kāmopādānaṃ catustriṃśaddravyāṇi /
[307|15-307|16]
rāgapratighamānā 'vidyāviṃśatirvicikitsāścatasro daśa paryavasthānāni /
[307|16-307|17]
bhavayoga eva sahāvidyayā ātmavādopādānamaṣṭatriṃśaddravyāṇi /
[307|17]
rāgamānāvidyāstriṃśadvicikitsā aṣṭau /
[307|18]
dṛṣṭiyogācchīlavrataṃ niṣkṛṣya dṛṣṭyu pādānaṃ triṃśaddravyāṇi /
[307|18-307|19]
śīlavratopādānaṃ ṣaḍdravyāṇi karmadṛṣṭibhyo niṣkṛṣṭam /
[307|19]
mārgapratidvandvitvā dubhayapakṣavipralambhanācca /
[307|20-307|21]
gṛhiṇo 'pyanena vipralabdhā anaśanādibhiḥ svargamārgasaṃjñayā pravrajitā apīṣṭaviṣayaparivarjanena śuddhipratyāgamanāditi /
[307|21-307|22]
kiṃ kāraṇamavidyāṃ miśrayitvopādānamuktaṃ na pṛthak /
[307|22]
bhavagrahaṇādupādānāni /
[307|23]
avidyā tu grāhikā neti miśritā
[308|01]
asaṃprakhyānalakṣaṇatayā 'paṭutvādavidyā na grāhikā bhavatyataḥ kila miśritā /
[308|01-308|02]
sūtre tu bhagavatoktaṃ "kāmayogaḥ katamaḥ /
[308|02-308|04]
vistareṇa yāvadyo 'sya bhavati kāmeṣu kāmarāgaḥ kāmacchandaḥ kāmasnehaḥ kāmaprema kāmecchā kāmamūrcchā kāmagṛddhaḥ kāmaparigarddhaḥ kāmanandī kāmaniyantiḥ kāmādhyavasānaṃ tadanyacittam paryādāya tiṣṭhati /
[308|04-308|05]
ayamucyate kāmayogaḥ /
[308|05]
evaṃ yāvadbhavayogaḥ" /
[308|05-308|06]
cchandarāgaścopādānamuktaṃ sutrāntareṣvato vijñāyate kāma hyupādānamapi kāmādiṣu cchandarāga iti /
[308|07]
uktamidamanuśayā evāsravaughayogopādānasaṃśabditāḥ sūtreṣviti /
[308|08]
atha ko 'yamanuśayārthaḥ kaśca yāvadupādānārthaḥ /
[308|09-308|10]
aṇavo 'nugatāścaite dvidhā cāpyanuśerate /
anubadhnanti yasmācca tasmādanuśayāḥ smṛtāḥ
[308|11]
tatrāṇavaḥ sūkṣmapracāratvāt durvijñānatayā /
anugatāḥ prāptyanuṣaṅgataḥ /
[308|11-308|12]
anuśerate dvābhyāṃ prakārābhyāmālambanataḥ saṃprayogataśca /
[308|12-308|13]
anubadhnantyaprayogeṇa prativārayato 'pi punaḥ punaḥ saṃmukhībhāvāt /
[308|13]
ebhiḥ kāraṇairanuśayā ucyante /
[308|14-308|15]
āsayantyāsravantyete haranti śleṣayantyatha /
upagṛhṇanti cetyeṣāmāsravādiniruktayaḥ
[308|16]
āsayanti saṃsāre āsravanti bhavāgrādyāvadavīciṃ ṣaṅbhirāyatanavraṇair ityāsravāḥ /
[308|17]
harantītyoghāḥ /
śleṣayantīti yogāḥ /
upagṛhṇantīti upadānāni /
[308|17-308|18]
evaṃ tu sādhīyaḥ syād /
[308|18]
āsravatyebhiḥ saṃtatirviṣayeṣvityāsravāḥ /
[308|18-308|19]
"tadyathā āyuṣmanto naurmahadbhirabhisaṃskāraiḥ pratisroto nīyate /
[308|19-308|20]
sā teṣāmeva saṃskārāṇāṃ gratiprasravdhyā 'lpakṛcchreṇānusrota uhyata''; iti sūtravādānusārāt /
[308|21]
adhimātravegatvādoghāḥ /
tarhi tadvānuhyate tadanuvidhānāt /
[308|21-308|22]
nātimātrasamudācāriṇo 'pi yogā vividhaduḥkhasaṃyojanāt /
[308|22-308|23]
ābhīkṣṇyānuṣaṅgato vā kāmādyupādānādupādānānīti /
[308|24]
saṃyojanādibhedena punaste pañcadhoditāḥ /
[309|01-309|02]
ta evānuśayāḥ punaḥ saṃyojanabandhanānuśayopakleśaparyavasthānabhedena pañcadhā bhittvoktāḥ /
[309|02-309|03]
tatra nava saṃyojanānyanunvayapratighamānāvidyādṛṣṭiparāmarśavicikitserṣyā mātsaryasaṃyojanāni /
[309|03]
tatrānunayasaṃyojanaṃ traidhātuko rāgaḥ /
[309|03-309|04]
evamanyāni yathāsaṃbhavam yojyāni /
[309|04]
dṛṣṭisaṃyojanaṃ tisro dṛṣṭayaḥ /
parāmarśasaṃyojanaṃ dve dṛṣṭī /
[309|05-309|06]
ata evocyate syāt dṣṭisaṃprayukteṣu dharmeṣvanunayasaṃyojanena saṃyukto na dṛṣṭisaṃyojanena na ca tatra dṛṣṭyanuśayo nānuśayīta /
[309|06-309|07]
āha syāt samudayajñāne utpanne nirodhajñāne 'nutpanne nirodhamārgadarśānaprahātavyeṣu dṛṣṭiśīlavrataparāmarśasaṃprayukteṣu dharmeṣu /
[309|08]
teṣvanunayasaṃyojanena saṃyuktastadālambanena dṛṣṭisaṃyojanenāsaṃyuktaḥ /
[309|09-309|10]
sarvatragasya prahīṇatvādasarvatragasya ca tadālambanasaṃprayogiṇo dṛṣṭisaṃyojanasyābhāvāt /
[309|10]
dṛṣṭyanuśayaśca teṣvanuśete /
[309|10-309|11]
te eva parāmarśaḍṛṣṭī saṃprayogataḥ /
[309|12-309|13]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ saṃyojaneṣu tisro dṛṣṭayo dṛṣṭisaṃprayojanaṃ pṛthaguktaṃ dve punardṛṣṭī parāmarśāsaṃyojanaṃ pṛthak /
[309|14]
dravyāmarśana sāmānyāddṛṣṭī saṃyojanāntaram
[309|15]
aṣṭādaśa dravyāṇi tisro dṛṣṭayaḥ /
aṣṭādaśaiva dve parāmarśadṛṣṭī /
[309|15-309|16]
ataḥ kila dravya sāmānyādete saṃyojanāntaram kṛte /
[309|16-309|17]
ete ca dve parāmarśasvabhāvena śeṣāiti parāmarśanasāmānyādapyete pṛthagvihite grāhyagrāhakabhedāt /
[309|18-309|19]
atha kasmādīṣryāmātsarye saṃyojane pṛthaksaṃyojanadvayamuktaṃ nānyat paryavasthānam /
[309|20-309|21]
ekāntākuśalaṃ yasmāt svatantraṃ cobhayaṃ yataḥ /
īṣryāmātsaryameṣūktaṃ pṛthak saṃyojanadvayam
[309|22-309|23]
nahyanyatparyavasthānamevañjātīyakamasti yatraitadubhayaṃ syādekāntākuśalatvaṃ svatantratvaṃ ceti /
[309|23]
yasyāṣṭau paryavasthānāni tasyevaṃ syāt /
[309|23-309|24]
yasya punardaśa tasya krodhamrakṣāvapyubhayaprakārau /
[309|24]
tasmānna bhavatyayaṃ parihāra ityapare /
[309|24-309|25]
punaranyatra bhagavatā saṃyojanamuktam
[310|01]
pañcadhā 'varabhāgīyaṃ
[310|02]
tadyathā satkāyadṛṣṭiḥ śīlavrataparāmarśo vicikitsā kāmacchando vyāpāda iti /
[310|03]
kasmādetānvavarabhāgīyānyucyante /
avarabhāgahitatvāt /
[310|03-310|04]
avaro hi bhāgaḥ kāmadhāturetāni ca tasyānuguṇāni /
[310|04]
yasmāt /
[310|05]
dvābhyāṃ kāmānatikramaḥ /
[310|06]
tribhistu punarāvṛttiḥ
[310|07]
kāmacchandavyāpādābhyāṃ kāmadhātuṃ nātikrāmati /
[310|07-310|08]
satkāyadṛṣṭyādibhiratikrānto 'pi punarāvartyate dauvārikānucarasādharmyāt /
[310|08-310|09]
tribhiḥ sattvāvaratāṃ nātikrāmati pṛthagjanatvaṃ dvābhyāṃ dhātvavaratāṃ kāmadhātum /
[310|09-310|10]
ata eva tānyavarabhāgīyānītyapare /
[310|10-310|12]
yadā srota āpannasya paryādāya trisaṃyojanaprahāṇāt ṣaṭkleśāḥ prahīṇāḥ kimarthaṃ tisro dṛṣṭīrapahāya trayamevāha satkāyadṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśaṃ vicikitsāṃ ca /
[310|12]
sarvametadvaktavyaṃ syāt /
kiṃ tūktaṃ
[310|13]
mukhamūlagrahāttrayam
[310|14]
triprakārāḥ kila kleśā ekaprakārā dviprakārākścatuprakārākśca /
[310|14-310|15]
teṣāmebhistribhirmukhaṃ gṛhītamiti /
[310|15]
apicāntagrāhadṛṣṭiḥ satkāyadṛṣṭipravartitā /
[310|15-310|16]
dṛṣṭiparāmarśaḥ śīlavrataparāmarśapravartitaḥ mithyādṛṣṭirvicikitsāpravatitā /
[310|16]
mūlaṃ gṛhītamiti /
[310|17]
apare punarāhuḥ /
[310|18-310|19]
agantukāmatāmārgavibhramo mārgasaṃśayaḥ /
ityantarāyā mokṣasya gamane 'tastrideśanā
[311|01]
trayo 'ntarāyā deśāntaragamane bhavanti /
[311|01-311|02]
agantukāmatā mārgavibhramo 'nyamārgasaṃśrayaṇāt mārgasaṃśayaśca /
[311|02]
evaṃ mokṣagamane 'pyeta eva trayontarāyāḥ /
[311|02-311|03]
tatra satkāyadṛṣṭyā mokṣādutrāsamāpannasyāgantukāmatā bhavati /
[311|03-311|04]
śīlavrataparāmarśenānyamārgasaṃśrayaṇānmokṣavibhramaḥ /
[311|04]
vicikitsayā mārgasaṃśayaḥ /
[311|04-311|06]
eṣāṃ mokṣagamanāntarāyāṇāṃ prahāṇaṃ dyotayan bhagavān kleśatrayasyaiva prahāṇaṃ deśitavān /
[311|06]
yathā bhagavatā pañcavidhamavarabhāgīyaṃ saṃyojanamuktam /
evaṃ punaḥ
[311|07]
pañcadhaivordhvabhāgīyaṃ
[311|08]
kathamityāha
[311|09]
dvau rāgau rūpyarūpijau
[311|10]
tau
[311|11]
auddhatyamānamohāśca
[311|12]
ityetāni pañcordhvabhāgīyāni saṃyojanāni /
[311|12-311|13]
tadyathā rūparāga ārūpyarāga auddhatyaṃ māno 'vidyā ca /
[311|13]
eṣāmaprahāṇenordhvadhātvanatikramāt /
samāptaḥ saṃyojanaprasaṅgaḥ /
[311|14]
bandhanāni katamāni /
trīṇi bandhanāni /
[311|14-311|15]
rāgo bandhanaṃ sarvaḥ dveṣo bandhanaṃ sarvaḥ moho bandhanaṃ sarvaḥ /
[311|15]
kasmādetadeva trayaṃ bandhanamuktaṃ bhagavatā /
[311|16]
vidvaśād bandhanatrayam
[312|01]
trivedanāvaśārttīṇi bandhanāni /
[312|01-312|02]
sukhāyāṃ hi vedanāyāṃ rāgo 'nuśete ālambanasaṃprayogābhyām /
[312|02]
duḥkhāyāṃ dveṣaḥ /
aduḥkhāsukhāyāṃ moho na tathā rāgadveṣau /
[312|02-312|03]
svāsāṃtanikālambanato vā niyamaḥ /
[312|03]
anuśayāḥ pūrvamevoktāḥ /
[312|04]
upakleśāḥ vaktavyāḥ /
tatra ye yāvat kleśā upakleśā api te /
[312|04-312|05]
cittopakleśanāt /
[312|06-312|07]
ye 'pyanye caitasāḥ kliṣṭāḥ saṃskāraskandhasaṃjñitāḥ /
kleśebhyaste 'pyupakleśāste tu na kleśasaṃjñitāḥ
[312|08-312|09]
ye 'pyanye kleśebhyaḥ kliṣṭā dharmāḥ saṃskāraskandhasaṃgṛhītāścaitasikāsta upakleśāste punarye kṣudravastuke paṭhitāḥ /
[312|09-312|10]
iha tu paryasthānakleśamalasaṃgṛhītāneva nirdekṣyāmaḥ /
[312|10]
kāni punaḥ paryavasthānānītyāha /
[312|10-312|11]
kleśā apīhiparyavasthānaṃ kāmarāgaparyavasthānapratyayaduḥkhamiti sūtre vacanāt /
[312|11]
prakaraṇaśāstre tu
[312|12-312|13]
āhlīkyamanapatrāpyamīrṣyāmātsaryamuddhavaḥ /
kaukṛtyaṃ styānamiddhaṃ ca paryavasthānamaṣṭadhā
[312|14]
vaibhāṣikanyāyena punardaśa paryavasthānānyetāni cāṣṭau
[312|15]
krodhabhrakṣau ca
[312|16]
tatrāhlīkyānapatrāpye vyākhyāte /
parasaṃpattau cetaso vyāroṣa īrṣyā /
[312|16-312|17]
dharmāmiṣakauśalapradānavirodhī cittāgraho mātsaryam /
[312|17]
auddhatyaṃ cetaso 'vyupaśamaḥ /
[312|17-312|18]
kaukṛtyaṃ styānaṃ ca vyākhyāte /
[312|18]
kāyasaṃdhāraṇāsamarthaścittābhisaṃkṣepo middham /
[312|18-312|19]
tattu kliṣṭameva paryavasthānam /
[312|19]
kaukṛtyaṃ ca vyāpāda vihiṃsāvarjitaḥ sattvāsattvayorāghātaḥ krodhaḥ /
[312|20]
avadyapracchādanaṃ bhrakṣaḥ /
eṣāṃ ca daśānāṃ paryavasthānānāṃ
[312|21]
rāgotthā āhlīkyauddhatyamatsarāḥ /
[312|22]
ete traya upakleśā rāganiḥṣyandāḥ /
[313|01]
bhrakṣe vivādaḥ
[313|02]
tṛṣṇāniḥṣyanada ityeke /
avidyāniḥṣyanda ityapare /
ubhayorityanye /
[313|02-313|03]
yathā kramaṃ jñātājñātānāmiti /
[313|04]
avidyātaḥ styānamiddhānapatrapāḥ
[313|05]
ete trayo 'vidyāniḥṣyandāḥ /
[313|06-313|07]
kaukṛtyaṃ vicikitsātaḥ kodherṣye pratighānvaye /
[313|08]
pratighasamutthe ityete ca daśa kleśaniḥṣyandā upakleśāḥ /
[313|09]
anye ca ṣaṭkleśamalāḥ
[313|10]
tadyathā
[313|11]
māyā śāṭhyaṃ madastathā
[313|12]
pradāśa upanāhaśca vihiṃsā ceti
[313|13]
tatra paravañcanā māyā /
[313|13-313|14]
cittakauṭilyaṃ śāṭhyaṃ yena yathābhūtaṃ nāviṣkaroti vikṣipatya parisphuṭaṃ vā pratipadyate /
[313|14]
madaḥ pūrvoktaḥ /
[313|14-313|15]
sāvadyavastudṛḍhagrāhitā pradāśo yena nyāyasaṃjñaptiṃ na gṛhṇāti /
[313|15]
āghātavastuvahulīkāra upanāhaḥ /
[313|16]
viheṭhnaṃ vihiṃsā yena prahārapāruṣyādibhiḥ parān viheṭhyate /
[313|16-313|17]
eṣāṃ punaḥ ṣaṇṇāṃ kleśamalānāṃ
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0