Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 461480

[285|07-285|08]
ebhya eva mānebhya etāḥ /
[285|09]
navavidhāstribhyaḥ
[285|10]
katamebhyastribhyaḥ mānātimānonamānebhyaḥ /
[285|10-285|11]
tatra prathamaṃ trayaṃ dṛṣṭisaṃniśritāstrayo mānāḥ /
[285|11]
atimānamānonamānāḥ /
dvitīyaṃ trayamūnamānamānātimānāḥ /
[285|11-285|12]
tṛtīyaṃ trayaṃ mānātimānonamānāḥ /
[285|12-285|13]
yuktastāvad bahvantaraviśiṣṭādalpāntarahīno 'smītyūnamāna unnatisthānatvāt /
[285|13-285|14]
nāsti me hīna ityatra kimunnati sthānam /
[285|14]
asti sadṛśo yo 'bhiprete vare sattvarāśau nihīnamapyātmānaṃ bahu manyate /
[285|15]
api cāstyeva jñānaprasthānavihito vidhiḥ /
[285|15-285|17]
prākaraṇaṃ tu nirdeśaṃ parigṛhya śreyānasmītyekeṣu māno 'pi syādati māno 'pi mānātimāno 'pi hīnasamaviśiṣṭāpekṣayā /
[285|18]
athaite sapta mānāḥ kiṃprahātavyā ityāha
[285|19]
dṛgbhāvanākṣyāḥ /
[285|20]
dṛgbhāvanābhyāmeṣāṃ kṣayaḥ /
[285|20-285|21]
etaduktaṃ bhavati sarve darśanabhāvanāprahātavyā iti yadbhāvanāheyamaprahīṇaṃ kimavaśyaṃ tadāryāṇāṃ samudācarati /
[285|21]
nāvaśyaṃ tadyathā
[285|22]
vadhādiparyavasthānaṃ heyaṃ bhāvanayā
[285|23-285|24]
yena kleśaparyavasthānena saṃcintya prāṇivadhaṃ kuryādyāvanmṛṣāvādaṃ tad bhāvanāheyaṃ bhāvanāheyadharmālambanatvāt /
[285|25]
tathā
[286|01]

vibhavecchā
[286|02]
vibhavatṛṣṇā 'pi bhāvanāheyā /
vibhavo nāma ka eṣa dharmaḥ /
traidhātukī anityatā /
[286|03]
tatra prarthanā vibhavatṛṣṇā /
tathāśabdena bhavatṛṣṇāyāḥ pradeśo gṛhyate /
[286|03-286|04]
"aho vatāhamairāvaṇaḥ syāṃ nāgarāja" ityevamādi /
[286|04-286|05]
mānavidhā api bhāvanāprahātavyāḥ santītyuktamasmimamānaśca /
[286|06]
na cāryasya saṃbhavanti vidhādayaḥ /
[286|07]
nāsmitā
[286|08]
ādigrahaṇena yāvadvibhavatṛṣṇāyā grahaṇam /
[286|08-286|09]
kiṃ kāraṇamaprahīṇā apyete na samudācaranti /
[286|10]
dṛṣṭipuṣṭatvāt
[286|11]
satkāyadṛṣṭipuṣṭā hi mānavidhā asmimānaśca /
[286|11-286|12]
ato bhagnapṛṣṭhatvāt notthātum punarutsahante /
[286|12]
vadhādiparyavasthānaṃ mithyādṛṣṭipuṣṭatvāt /
[286|12-286|13]
vibhavatṛṣṇā uccheddṛṣṭipuṣṭatvāt /
[286|13]
bhavatṛṣṇāyāḥ pradeśaḥ śāśvatadṛṣṭipuṣṭatvāt /
[286|14]
kaukṛtyaṃ nāpi cāśubham
[286|15]
akukśalaṃ cāpi kaukṛtyaṃ bhāvanāprahātavyam /
[286|15-286|16]
na cāryasya tatsaṃbhavati vicikitsā samutthitatvāt /
[286|17]
athaiṣāmaṣṭānavateranuśayānāṃ kati sarvatragāḥ katyasarvatragāḥ /

[286|18-286|19]
sarvatragā duḥkhahetudṛggheyā dṛṣṭayastathā /
vimatiḥ saha tābhiśca yā 'vidyā 'veṇikī ca yā
[286|20-286|21]
duḥkhasamudayadarśanaprahātavyā dṛṣṭayo vicikitsā ca tābhiśca saṃprayuktā avidyā āveṇikī ca duḥkhasamudayaprahātavye cāvidyā /
[286|20-287|01]
itīme ekādaśānuśayāḥ sabhāgadhātusarvatragāḥ /
[287|01]
sapta dṛṣṭayo dve vicikitse dve avidye sakalasvadhātvālambanatvāt /
[287|02]
kimebhiryugapadālambate āhosvit krameṇa /
yadi krameṇa anyeṣāmapi prasaṅga /
[287|02-287|04]
atha yugapat kaḥ sakalena kāmadhātunā śuddhiṃ pratyetyakāraṇaṃ vā kāraṇataḥ /
[287|04]
sakalaṃ nocyate sakalaṃ yugapadālambanta iti /
[287|04-287|05]
api tu pañcaprakāramapi sarvaṃ yugapat /
[287|05-287|06]
evamapi yatrātmadṛṣṭistatrātmatṛṣṇā yatrāgraśuddhidṛṣṭī tatra tatprārthanā tena ca māna iti tṛṣṇāmānayorapi sarvatragatvaṃ prāpnoti /
[287|06-287|07]
evaṃ sati darśanabhāvanāheyālambanatvādetadubhayaṃ kiṃprahātavyaṃ syāt /
[287|07-287|08]
bhāvanāprahātavyaṃ vyāmiśrālambanatvāt /
[287|08]
athavā punarastu darśanaprahātavyaṃ dṛṣṭibalādhānavartitvāt /
[287|08-287|09]
svalakṣaṇakleśāvetau na sāmānyakleśau /
[287|09]
tasmānna sarvatragāviti vaibhāṣikāḥ /
[287|10]
va ete sabhāgadhātusarvatragā ekādaśānuśayā uktāḥ
[287|11]
navodhrvālambanā eṣāṃ dṛṣṭidvayavivarjitāḥ /
[287|12]
satkāyadṛṣṭimantagrāhadṛṣṭiṃ ca varjayitvā 'nye navānuśayā visabhāgadhātusarvatragāḥ /
[287|13]
kadācittu visabhāgamekaṃ dhātumālambante kadācit dvau /
[287|13-287|14]
"ye 'nuśayāḥ kāmapratisaṃyuktā rūpapratisaṃyuktālambanāḥ /

[287|14-287|15]
kāmapratisaṃyuktā ārūpyapratisaṃyuktālambanāḥ kāmapratisaṃyuktā rūpārūpyapratisaṃyuktālambanā" iti vacanāt /
[287|15-287|17]
yadā kāmadhātau sthito brahmaṇi sattvadṛṣṭiṃ nityadṛṣṭiṃ cojtpādayati tadā kathaṃ satkāyānta grāhadṛṣṭī visabhāgadhātvālambane na bhavataḥ /
[287|17-287|18]
ātmātmīyatvenāgrahaṇādantagrāhadṛṣṭiśca tatsamutthitatvāt /
[287|18]
kā tarhīyaṃ dṛṣṭiḥ /
[287|18-287|19]
neyaṃ dṛṣṭirmithyājñānaṃ punaḥ etadityābhidhārmikāḥ /
[287|19-287|20]
kuto nu khalvetadanyā tadālambanā dṛṣṭireṣā na dṛṣṭiriti siddhāntastu pramāṇayitayaḥ /
[287|21]
kiṃ khalvanuśayāḥ eva sarvatragāḥ /
netyāha /
[287|22]
prāptivarjyāḥ sahabhuvo ye'pyebhiste 'pi sarvagāḥ
[287|23]
sarvatragairanuśayaiḥ sahabhuvo ye 'pyanye dharmāste 'pi sarvatragāḥ prāptayastu naivam /
[287|23-288|01]
aneka phalatvāt /
[288|01-288|02]
ata eva syuḥ sarvatragānuśayā na sarvatrahetunā heturiti catuṣkoṭikaṃ kriyate /
[288|02]
prathamā koṭiranāgatāḥ sarvatragā anuśayāḥ /
[288|02-288|03]
dvitīyā 'tītapratyupannāstatsahabhuvaḥ /
[288|03]
tṛtīyācatuthau yojye /
[288|04]
eṣāmaṣṭānavateranuśayānāṃ kati sāsravālambanāḥ katyanāsravālambanāḥ /
[288|05-288|06]
mithyādṛgvimatī tābhyāṃ yuktā 'vidyā 'tha kevalā /
nirodhamārgadṛggheyāḥ ṣaḍanāsravagocarāḥ
[288|07-288|08]
nirodhadarśanaprahātavyāstrayo 'nuśayā mithyādṛṣṭirvicikitsā 'vidyā ca tābhyāṃ saṃprayuktā '; 'veṇikī ca /
[288|08]
mārgadarśanaprahātavyā apyeta eva trayaḥ /
[288|08-288|09]
ityete ṣaḍanāsravālambanāḥ /

[288|09]
śeṣāṃ sāsravālambanā iti siddham /
tatra punaḥ
[288|10-288|11]
svabhūmyuparamo mārgaḥ ṣaḍbhūminavabhūmikaḥ /
tadgocarāṇāṃ viṣayo mārgo hyanyo 'nyahetukaḥ
[288|12-288|13]
nirodhālambanānāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ svabhūminirodha evālambanaṃ kāmāvacarāṇāṃ kāmadhātoreva yāvat bhavāgrabhūmikānāṃ bhavāgrasyaiva /
[288|13-288|14]
mārgālambanānāṃ kāmāvacarāṇāṃ ṣaḍbhūmiko dharmajñānapakṣo mārgaḥ sarva evālambanam /
[288|14-288|15]
yo 'pi rūpārūpyapratipakṣaḥ rūpārupyāvacarāṇāmapyadṛṣṭabhūmikānāṃ navabhūmikaḥ /
[288|15-288|16]
sa evānvayajñānapakṣyo mārga ālambanaṃ mārgasyānyo 'nyahetukatvāt /
[288|16-288|17]
yadyapi dharmajñānānvayajñāne apyanyonyahetuke natvanvayajñānaṃ kāmadhātupratipakṣa iti /
[288|17-288|18]
na kāmāvacarā mārgālambanā anvayajñānapakṣānālambante /
[288|18-288|19]
dharmajñānaṃ tarhi rūpārūpyapratipakṣatvāttadbhūmikānāṃ mārgalambanānāmālambanaṃ bhaviṣyati /
[288|19-288|20]
na tat sakalaṃ pratipakṣo duḥkhasamudayadharmajñānayoratatpratipakṣatvāt /
[288|20-288|21]
nāpi sakalayo rūpārūpyayyordarśanaprahātavyānāmapratipakṣatvādityādyābhāvānna bhavatyālambanam /
[288|22]
atha kasmādrāgapratighamānā dṛṣṭiśīlavṛataparāmarśau cānāsravālambanā neṣyante /
[288|23]
na rāgastasya varjyatvāt
[289|01-289|02]
varjanīyo hi rāgaḥ yadi cānāsravālambanaḥ syānna varjanīyaḥ syātkuśaladharmacchandavat /
[289|03]
na dveṣo 'napakārataḥ /
[289|04]
apakāravastuni hi pratigha utpadyate /
na caivaṃ nirodhamāgauṃ /
[289|05]
na māno na parāmarśau śāntaśuddhayagrabhāvataḥ
[289|06]
nirodhamārgayoḥ śāntatvānna tābhyāmunnatirbhavitumarhati /
[289|06-289|07]

bhūtārthaśuddhitvānna tayoḥ śuddhigrāhaḥ śīlavrataparāmarśaḥ /
[289|07]
agrau ca tau /
hīne cāgragrāho dṛṣṭiparāmarśaḥ /
[289|08]
tasmādayuktameṣāmanāsravālambanatvam /
[289|09]
eṣāmaṣṭānavateranuśayānāṃ katyālambanato 'nuśerate kati saṃprayogata eva /
[289|10-289|11]
sarvatragā anuśayāḥ sakalāmanuśerate /
svabhūmimālambanataḥ svanikāyamasarvagāḥ
[289|12-289|13]
ye sarvatragā anuśayāste sakalāṃ pañcaprakārāmapi svāṃ bhūmimālambanato 'nuśerate /
[289|13]
asarvatragāstu svasyāṃ bhūmau svameva nikāyamālambanato 'nuśerate nānyam /
[289|14]
tadyathā duḥkhadarśanaprahātavyā duḥkhadarśanaprahātavyameva nikāyam /
[289|14-289|15]
evaṃ yāvadbhāvanāprahātavyā bhāvanāprahātavyameva nānyam /
[289|15]
utsargaṃ kṛtvā 'pavādaṃ karoti
[289|16]
nānāsravordhvaviṣayāḥ
[289|17]
anāsravālambanā anuśayā naivālambanato 'nuśerate /
nāpyūrdhvabhūmyālambanāḥ /
[289|17-289|18]
kiṃ kāraṇam /
[289|18]
tadālambanasya vastunaḥ
[289|19]
asvīkārādvipakṣataḥ /
[289|20-289|21]
yaddhi vastvātmadṛṣṭitṛṣṇābhyāṃ svīkṛtaṃ bhavati tatrānye 'pyanuśayā anugamayitumutsahante /
[289|21]
ārdra iva paṭe rajāṃsi saṃsthātum /
[289|21-289|22]
na caivamanāsravā nāpyevamūrdhvā bhūmiḥ /
[289|22]
ato na tadālambanāsteṣvanuśerate /

yastvihasthastāṃ bhūmiṃ prārthayate /
[289|23-290|01]
kuśalo 'sau dharmmacchandaḥ vipakṣabhūtau ca nirvāṇamārgau tadālambanānāṃ kleśānāmūrdhvā ca bhūmiradharāṇām /
[290|01]
ato na teṣu pratiṣṭhāṃ labhante /
[290|01-290|02]
tapta ivopale talāni pādānām /
[290|02]
ānuguṇyārtho 'trānuśayārthaḥ /
na ca te tadanuguṇā ityapare /
[290|02-290|03]
vātikasya rukṣānanuśayanavat /
[290|03]
ata uktā ālambanato 'nuśerate /
[290|04]
yena yaḥ saṃprayuktastu sa tasmin saṃprayogataḥ
[290|05]
anuśareta iti vartate /
[290|05-290|06]
yo 'nuśayo yena dharmeṇa saṃprayuktastasmin saṃprayogato 'nuśete /
[290|06]
yāvadaprahīṇa iti viśeṣaṇārthastuśabdaḥ /
[290|06-290|07]
syuranuśayā nānāsravālambanā na visabhāgadhātusarvatragāḥ /
[290|07-290|08]
te cānuśayāḥ saṃprayogato 'nuśayīrannālambanataḥ na syurvisabhāgabhūmisarvatragā anuśayāḥ /
[290|09]
eṣāmaṣṭānavateranuśayānāṃ katyakuśalāḥ katyavyākṛtāḥ /
[290|10]
ūrdhvamavyākṛtāḥ sarve
[290|11]
rūpārupyāvacarāstāvatsarva evāvyākṛtāḥ /
kiṃ kāraṇam /
[290|12]
kliṣṭānāṃ dharmāṇāṃ duḥkhavipākaḥ syāt /
tacca tayoirnāsti paravyābādhahetvabhāvāt /
[290|13]
kāme satkāyadarśanam /
[290|14]
antagrāhaḥ sahābhyāṃ ca mohaḥ

[290|15]
kāmadhātau satkāyāntagrāhadṛṣṭī tatsaṃprayuktā cāvidyā avyākṛtāḥ /
[290|15-290|16]
kiṃ kāraṇam /
[290|16]
dānādibhiraviruddhatvāt /
[290|16-290|17]
ahaṃ pretya sukhī bhaviṣyāmīti dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati /
[290|17]
ucchedadṛṣṭirapi mokṣānukūlā /
[290|17-290|19]
ata evoktaṃ bhagavatā "etadagraṃ bāhyakānāṃ dṛṣṭigatānāṃ yaduta no ca syāṃ no ca me syāt na bhaviṣyāmi na me bhaviṣyatī"ti /
[290|19]
api cānayordṛṣṭyoḥ svadravyasaṃmūḍhatvādaparapīḍāpravṛttatvācca /
[290|19-290|20]
svargatṛṣṇā 'smimānayorapyevaṃ prasaṅgaḥ /
[290|20]
sahajā satkāyadṛṣṭiravyākṛtā /
[290|20-290|21]
yā mṛgapakṣiṇāmapi varttate /
[290|21]
vikalpitā tvakuśaleti pūrvācāryāḥ /
[291|01]
śeṣastvihāśubhāḥ
[291|02]
śeṣās tvaśubhā anuśayāḥ kāmadhātāvakuśalāḥ /
[291|03]
katyakuśalamūlāni kati na /
[291|04]
kāme 'kuśalamūlāni rāgapratighamūḍhayaḥ /
[291|05-291|06]
kāmadhātau sarvarāgaḥ sarvapratighaḥ sarvo moho 'nyatra satkāyāntagrāhadṛṣṭisaṃprayuktādyathākramam /
[291|07]
trīṇyakuśalamūlāni
[291|08]
lobho 'kuśalamūlaṃ dveṣo moho 'kuśalamūlam /
[291|08-291|09]
yaddhyakuśalaṃ cākuśalasya ca mūlaṃ tadevākuśalamūlamiṣṭam /
[291|09-291|10]
śeṣā anuśayā nākuśalamūlānīti siddham /

[291|11]
katyavyākṛtamūlāni kati na /
trīṇyavyākṛta mūlāni /
katamāni trīṇi /
[291|12]
tṛṣṇā 'vidyā matiśca sā
[291|13-291|14]
setyavyākṛtatāṃ darśayati yā kācidavyākṛtā tṛṣṇā avidyā prajñā cāntato vipākajā api sarvā 'sāvavyākṛtamūlamiti kāśmīrāḥ /
[291|15]
dvaidhordhvavṛtternāto 'nyau
[291|16]
vicikitsā kila dvaidhavṛtterna mūlaṃ bhavitumarhati /
calatvāt /
[291|16-291|17]
unnatilakṣaṇenordhvavṛtterna māno mūlam /
[291|17-291|18]
vividhasmṛtimūlāni hi sthirāṇyadhovṛttīni ca loke dṛṣṭānnīti /
[292|01]
catvāryeveti bāhyakāḥ /
[292|02]
bāhyakā ścatvāryavyākṛtamūlānīcchanti /
[292|03]
tṛṣṇādṛṅ mānamohāste
[292|04]
sa ityavyākṛtā iti darśayati /
avyākṛtā tṛṣṇā dṛṣṭirmāno 'vidyā ca /
[292|04-292|05]
kiṃ kāraṇametānyavyākṛtamūlānīcchanti /
[292|06]
dhyāyitritvādavidyayā
[292|07]
yasmāttrayo dhyāyinaḥ /
tṛṣṇādṛṣṭimānottaradhyāyinaḥ /
te cāvidyāvaśādbhavantīti /
[292|08]
yāni sūtre caturdaśāvyākṛtavastūni kiṃ tāni avyākṛtatvāt /
netyāha /
[292|09]
kiṃ tarhi /
sthāpanīyaḥ praśno 'vyākṛta ityuktam /

caturvidho hi praśnaḥ /
[292|09-292|10]
ekāṃśavyākaraṇīyo vibhajyavyākaraṇīyaḥ paripṛcchayya vyākaraṇīyaḥ sthāpanīyaśca /
[292|10-292|11]
tatra yathākramaṃ veditavyam /
[292|12-292|14]
ekāṃśato vyākaraṇaṃ vibhajya paripṛcchaya ca /
sthāpyaṃ ca maraṇotpatti viśiṣṭātmā 'nyatādivat
[292|15]
kiṃ sarvasattvā mariṣyantītyekāṃśena vyākarttavyaṃ mariṣyantīti /
[292|15-292|16]
kiṃ sarve janiṣyanta iti vibhajya vyākarttavyaṃ saṃkleśā janiṣyante na niḥkleśā iti /
[292|16-292|17]
kiṃ manuṣyo viśiṣṭo hīna iti paripṛcchayya vyākattevyam /
[292|17]
kānadhikṛtya praśnayasīti /
[292|17-292|18]
yadi brūyād devāniti /
[292|18]
hīna iti vyākarttavyam /
atha brūyādapāyāniti /
[292|18-292|19]
viśiṣṭa iti vyākarttavyam /
[292|19]
kimanyaḥ skandhebhyaḥ sattvo 'nanya iti sthāpanīyaḥ /
[292|19-292|20]
sattvadravyasyābhāvāt vandhyāputraśyāmagauratādivat /
[292|21]
kathametadvyākaraṇaṃ bhavati avyākṛtametaditi /
evaṃ vyākaraṇāt /
[292|22]
apara āha /
idamapyekāṃśavyākaraṇaṃ yanna sarve janiṣyanta iti /
[292|23-292|24]
yastu pṛcchedye mariṣyanti kiṃ te janiṣyanta ityetadvibhajyavyākaraṇīyaṃ syāt /
[292|24-293|01]
manuṣyeṣu cobhayamasti hīnatvaṃ viśiṣṭatvaṃ cāpekṣikamityubhayamekāṃśena vyākarttavyam /
[293|01-293|02]
tadyathā vijñānaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ ceti ekāntena tu pṛcchato naikāntavyākaraṇāt vibhajyavyākaraṇaṃ yujyate /
[293|02-293|03]

skandhebhyo 'nyaḥ sattva ityetadavyākṛtameva /
[293|03]
na cāvyākaraṇameva vyākaraṇaṃ yujyata iti /
[293|03-293|04]
yastu sthāpanīyaḥ praśnaḥ sthāpanīyatvena vyākriyate /
[293|04]
kathaṃ na vyākṛto bhavati /
[293|05]
ābhidharmikā āhuḥ /
[293|05-293|07]
"tathāgato bhagavānarhan samyaksaṃbuddhaḥ svākhyāto 'sya dharmaḥ supratipannaḥ śrāvakasaṃghaḥ rūpamanityaṃ yāvadvijñāna duḥkhaprajñaptiryāvanmārgaprajñaptirekāṃśena vyākarttavyamarthopasaṃhitatvāt /
[293|07-293|08]
vibhajjavyākaraṇaṃ nāma yadi kaścid brūyāddharmān vadeti sa vaktavyo bahavo dharmā atītā anāgatāḥ pratyutpannāḥ katamān vadāmīti /
[293|09]
yadi brū yādatītāniti /
sa vyaktavyo 'tītā api bahavo rūpaṃ yāvadvijñānamiti /
[293|10]
athaṃ brūyādrūpamiti /
sa vaktavyo rūpamapi trividhaṃ kuśalamakuśalamavyākṛtaṃ ca /
[293|11]
yadyāha kuśalamiti /
[293|11-293|12]
tadapi saptaprakāraṃ prāṇātipātādviratiryāvatsaṃbhinnapralāpāditi /
[293|12]
yadyāha prāṇātipātādviratimiti /
[293|12-293|13]
sā 'pi triprakārā alobhajā 'dveṣajā 'mohajā /
[293|13]
yadyāhālobhajāmiti /
[293|13-293|14]
alobhajā 'pi dvividhā vijñāptyavijñaptibhedādityevaṃ vibhajya vaktavyamiti /
[293|14]
etadeva ca śaṭhasya paripṛcchya vyākaraṇam /
[293|14-293|15]
tasya vaktavyaṃ dharmā bahava iti /
[293|15]
na tu vibhaktavyā yāvattūṣṇim vā tiṣṭhati svayaṃ vā vyākarotīti /
[293|16-293|17]
yadā tau na kiñcit pṛcchataḥ kevalamadhyeṣayataḥ tayośca na kiñcit vyākriyate kevalaṃ paripraśnyete tat kathamanayoḥ praśno bhavati kathaṃ vā vyākaraṇam /
[293|18]

yo hhi panthānaṃ brūhītyāha kim tena panthā na pṛṣṭo bhavati /
[293|18-293|19]
paripṛcchayaiva vyākaraṇāt kathaṃ na paripṛcchāvyākaraṇaṃ bhavati /
[293|19-293|20]
sthāpanīyastu yathā antavān loko 'nantavānityevamādi sūtrāntādeva tu praśnavyākaraṇānāṃ lakṣaṇaṃ draṣṭavyam /
[293|20-293|21]
bhadantamahāsāṅghikāḥ sūtraṃ paṭhanti /
[293|21]
"catvārīmāni bhikṣavaḥ praśnavyākaraṇānīti /
[293|21-293|22]
katamāni catvāri /
[293|22]
asti bhikṣava ekāṃśavyākaraṇīyaḥ praśnaḥ /
asti yāvat sthāpanīyaḥ /
[293|23]
katamaśca bhikṣavaḥ ekāṃśavyākaraṇīyaḥ praśnaḥ /
[293|23-293|24]
sarve saṃskārā anityā ityayaṃ bhikṣava ekāṃśavyākaraṇīyaḥ praśnaḥ /
[293|24]
katamaśca bhikṣavo vibhajyavyākaraṇīyaḥ praśnaḥ /
[293|24-293|25]
saṃcetanīyaṃ karma kṛtvā kiṃ prativedayata ityayam vibhajyavyākaraṇīyaḥ praśnaḥ /
[293|25-293|26]
katamaśca bhikṣavaḥ paripṛcchyavyākaraṇīyaḥ praśnaḥ /
[293|26-293|27]
saṃjñāsu puruṣasyātmā utāho 'nyāsaṃjñā anya ātmeti pṛṣṭena satā paripraṣṭavyaḥ katamaṃ punarāyuṣmānātmānaṃ pratyeti /
[293|27-293|28]
sa cedevaṃ vadedau dārikaṃ khalvahayāyuṣmannātmānaṃ pratyemi /
[293|28-293|29]
evaṃ satyanyā saṃjñā anya ātmetyevaṃ vacanīyaḥ /
[293|29]
ayaṃ hi paripṛcchya vyākaraṇīyaḥ praśnaḥ /
[293|29-294|01]
katamaśca bhikṣavaḥ sthāpanīyaḥ praśnaḥ /
[294|01]
tadyathā śāśvato loko 'śāśvataḥ /
[294|01-294|02]
śāśvataścāśāśvataśca /
[294|02]
naiva śāśvato nāśāśvataḥ /

antavānantataḥ /
antavāṃścānantaśca /
[294|02-294|03]
naivāntavānnānantavān /
[294|03-294|04]
bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇānna bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt yāvadanyo jīvo 'nyaccharīramityayaṃ bhikṣavaḥ sthāpanīyaḥ praśna" iti /
[294|04-294|05]
yasya pudgalasya yo 'nuśayo yasminnālambane 'nuśete sa tena tasmin saṃprayuktaḥ /
[294|05-294|06]
idaṃ tu vaktavyamatīte na kasmin yāvat pratyupanne na kasminniti /
[294|07]
samāsata ime dvividhāḥ kleśāḥ /
svalakṣaṇakleśāśca rāgaprativamānāḥ /
[294|08]
sāmānyakleśāśca dṛṣṭivicikitsāda 'vidyāḥ /
tatra tāvat /
[294|09-294|10]
rāgapratighamānaiḥ syādatītapratyupasthitaiḥ /
yatrotpannā 'prahīṇāste tasmin vastuni saṃyutaḥ
[294|11-294|12]
atītāḥ pratyutpannāśca rāgapratighamānā yasmin vastunyutpannā na ca prahīṇāstasmin vastuni taiḥ saṃyuktaḥ /
[294|12]
ete hi svalakṣaṇakleśatvānna sarvasyāvaśyaṃ sarvatrotpadyante /
[294|13]
sarvatrānāgatairebhirmānasaiḥ
[294|14]
yatrāprahīṇāste iti varttate /
[294|14-294|15]
anāgatairebhireva rāgapratighamānairmanobhūmikaiḥ sarvatra vastuni saṃyutastraiyadhvike /
[294|15]
mānasānāṃ tryadhvaviṣayatvāt
[294|16]
svādhvike paraiḥ /
[294|17]
anyai rāgapratighairanāgatairanāgata eva vastuni saṃyuktaḥ /
ke punaranye /
[294|17-294|18]
ye pañca vijñānakāyikā rāgāśca pratighāśca /
[294|18]
utpattidharmabhireva /

taireva tu
[294|19]
ajaiḥ sarvatra
[294|20]
anutpattidharmabhiḥ pañcavijñānakāyikairapi sarvatra vastuni saṃyuktaḥ /
traiyadhvike 'pi
[294|21]
śeṣaistu sarvaiḥ sarvatra saṃyutaḥ
[295|01]
ke punaḥ śeṣāḥ /
dṛṣṭivicikitsā 'vidyāstraiyadhvikāḥ /
[295|01-295|02]
taiḥ sarvairapi sarvasminvastuni saṃyuktaḥ /
[295|02]
sāmānyakleśatvāt /
yāvadaprahīṇā ityadhikāro 'nuvarttata eva /
[295|02-295|03]
kiṃ punaridamatītānāgatamucyate 'styatha na /
[295|03-295|04]
yadyasti sarvakālāstitvātsaṃskārāṇāṃ śāśvatatvaṃ prāpnoti /
[295|04]
atha nāsti /
kathaṃ tatra tena vā saṃyukto bhavati visaṃyukto vā /
[295|04-295|05]
na saṃskārāṇāṃ śāśvatatvaṃ pratijñāyate vaibhāṣikaiḥ saṃskṛtalakṣaṇayogāt /
[295|05-295|06]
pratijñāyate tu viśadaṃ
[295|07]
sarvakālāstitā
[295|08]
kiṃ kāraṇam /
[295|09]
uktatvāt
[295|10-295|11]
uktaṃ hi bhagavatā '"tītaṃ ced bhikṣavo rūpaṃ nābhaviṣyanna śrutavānāryaśrāvako 'tīte rūpe 'napekṣo 'bhaviṣyat /
[295|11-295|12]
yasmāttarhyastyatītaṃ rūpaṃ tasmācchrutavānāryaśrāvako 'tīte rūpe 'napekṣo bhavati /
[295|12-295|13]
anāgataṃ cedrūpaṃ nābhaviṣyat na śrutavānāryaśrāvako 'nāgataṃ rūpaṃ nābhyanandiṣyat /
[295|13-295|14]

yasmāttarhyastyanāgataṃ rūpamiti" vistaraḥ /
[295|15]
dvayāt
[295|16]
"dvayaṃ pratītya vijñānasyotpāda" ityuktam /
dvayaṃ katamat /
[295|16-295|17]
cakṣū rūpāṇi yāvat mano dharmā iti /
[295|17]
asati vā 'tītānāgate tadālambanaṃ vijñānaṃ dvayaṃ pratītya na syāt /
[295|18]
evaṃ tāvadāgamato 'styatītānāgataṃ yuktito 'pi /
[295|19]
sadviṣayāt
[295|20]
sati viṣaye vijñānaṃ pravartate nāsati /
[295|20-295|21]
yadi cātītānāgataṃ na syādasadālambanaṃ vijñānaṃ syāt /
[295|21]
tato vijñānameva na syādālambanābhāvāt /
[295|22]
phalāt /
[295|23]
yadi cātītaṃ na syāt śubhāśubhasya karmaṇaḥ phalamāyatyāṃ kathaṃ syāt /
[295|23-296|01]
na hi phalotpattikāle varttamāno vipākaheturastīti /
[296|01-296|02]
tasmādastyevātītānāgatamiti vaibhāṣikāḥ /
[296|02]
avaśyaṃ ca kilaitatsarvāstivādena satā 'bhyupagantavyam /
yasmāt
[296|03]
tadastivādāt sarvāstivādā iṣṭāḥ
[296|04]
ye he sarvamastīti vadanti atītamanāmataṃ pratyutpannaṃ ca te sarvāstivādāḥ /
[296|04-296|06]
ye tu kecidasti yat pratyutpannamadattaphalaṃ cātītaṃ karma kiñcinnāsti yaddattaphalamatītamanāgataṃ ceti vibhajya vadanti te vibhajyavādinaḥ /
[296|06-296|07]
kati caite sarvāstivādā ityāha
[296|08]

caturvidhāḥ
[296|09]
te bhāvalakṣaṇāvasthā 'nyathā 'nyathikasaṃjñitāḥ /
[296|10]
bhāvānyathiko bhadantadharmatrātaḥ /
sa kilāha /
[296|10-296|11]
dharmasyādhvasu, pravartamānasya bhāvānyathātvaṃ bhavati na dravyānyathātvam /
[296|11-296|12]
yathā suvarṇabhājanasya bhittvā 'nyathā kriyamāṇasya saṃsthānānyathātvaṃ bhavati na varṇānyathātvam /
[296|12-296|13]
yathā ca kṣīraṃ dadhitvena pariṇamadrasavīryavipākān parityajati na varṇam /
[296|13-296|14]
evaṃ dharmo 'pyanāgatādadhvanaḥ pratyutpannamadhvānamāgacchannanāgatabhāvaṃ jahāti na dravyabhāvam /
[296|14-296|15]
evaṃ pratyutpannādatītamadhvānaṃ gacchan pratyutpannabhāvaṃ jahāti na dravyabhāvamiti /
[296|16]
lakṣāṇānyathiko bhadantaghoṣakaḥ /
sa kilāha /
[296|16-296|17]
dharmo 'dhvasu pravarttamāno 'tīto 'tītalakṣaṇayukto 'nāgatapratyutpannābhyāṃ lakṣaṇābhyāmaviyuktaḥ /
[296|17-296|18]
anāgato 'nāgatalakṣaṇayukto 'tītapratyutpannābhyāmaviyuktaḥ /
[296|18-296|19]
evaṃ pratyutpanno 'pyatītānāgatābhyāmaviyuktaḥ /
[296|19]
tadyathā puruṣa ekasyāṃ striyāṃ raktaḥ śeṣāsvavirakta iti /
[296|20]
avasthā 'nyathiko bhadantavasumitraḥ /
sa kilāha /
[296|20-296|21]
dharmo 'dhvasu pravartamāno 'vasthāmavasthāṃ prāpyānyo 'nyo nidiśyate avasthāntarato na dravyāntarataḥ /
[296|21-296|23]
yathaikā vartikā ekāṅke nikṣiptā ekamityucyate śatāṅke śataṃ sahasrāṅke sahasramiti /
[297|01]
anyathānyathiko bhadantabuddhadevaḥ /
sa kilāha /
[297|01-297|02]
dharmo 'dhvasu pravartamānaḥ pūrvāparamapekṣyānyo 'nya ucyate avasthāntarato na dravyāntarataḥ /
[297|02-297|03]

yathaikā strī mātā vocyate duhitā veti /
[297|03]
ityete catvāraḥ sarvāstivādāḥ /
[297|04]
eṣāṃ tu prathamaḥ pariṇāmavāditvāt sāṃkhyapakṣe nikṣeptavyaḥ /
[297|04-297|05]
dvitīyasyādhvasaṃkaraḥ prāpnoti /
[297|05]
sarvasya sarvakṣaṇayogāt /
[297|05-297|06]
puruṣasya tu kasyāñcit striyāṃ rāgaḥ samudācarati kasyāñcit kevalaṃ samanvāgama iti kimatra sāmyam /
[297|06-297|07]
caturthasyāpyekasminnevādhvani trayo 'dhvānaḥ prāpnuvanti /
[297|07-297|08]
atīte 'dhvani pūrvapaścimau kṣaṇāvatītānāgatau madhyamaḥ kṣaṇaḥ pratyutpanna iti /
[297|08]
evamanāgate 'pi /
ata eṣāṃ sarveṣāṃ
[297|09]
tṛtīyaḥ śobhanaḥ
[297|10]
yo 'yamavasthā 'nyathikaḥ /
tasya kila
[297|11]
adhvānaḥ kāritreṇa vyavasthitāḥ
[297|12]
yadā sa dharmaḥ kāritraṃ na karoti tadā 'nāgataḥ /
yadā karoti tadā pratyutpannaḥ /
[297|13]
yadā kṛtvā niruddhastadā 'tīta iti /
parigatametatsarvam /
idaṃ tu vaktavyam /
[297|13-297|14]
yadyatītamapi dravyato 'styanāgatamiti /
[297|14]
kasmāttadatītamityucyate 'nāgatamiti vā /
[297|14-297|15]
nanu coktamadhvānaḥ kāritreṇa vyavasthitā iti /
[297|15-297|16]
yadyevaṃ pratyutpannasya tatsabhāgasya cakṣuṣaḥ kiṃ kāritram /

[297|16]
phaladānapratigrahaṇam /
[297|16-297|17]
atītānāmapi tarhi sabhāgahetvādīnāṃ phaladānāt kāritraprasaṅgo 'rdhakāritrasya veti lakṣaṇasaṃkaraḥ /
[297|18]
idaṃ ca vaktavyam /
tenaivātmanā sato dharmasya nityaṃ kāritrakaraṇe
[297|19]
kiṃ vighnaṃ
[297|20]
yena kadācit kāritraṃ karoti kadācinneti /
pratyayānāmasāmagrayamiti cet /
na /
[297|21]
nityamāstitvābhyupagamāt /
yacca tat kāritramatītānāgataṃ pratyutpannaṃ cocyate
[297|22]
tatkathaṃ
[298|01]
kiṃ kāritrasyāpyanyadasti kāritram /
[298|01-298|02]
atha tannaivātītaṃ nāpyanāgataṃ na pratyutpannamasti ca /
[298|02]
tenāsaṃskṛtatvānnityamastīti prāptam /
[298|02-298|03]
ato na vaktavyaṃ yadā karitraṃ na karoti dharmastadā 'nāgata iti /
[298|04]
syādeṣa doṣo yadi dharmāt kāritramanyatsyāt /
tattu khalu
[298|05]
nānyat
[298|06]
ato na bhavatyeṣa doṣaḥ /
evaṃ tahi sa eva
[298|07]
adhvāyogaḥ
[298|08-298|09]
yadi dharma eva kāritraṃ kasmātsa eva dharmastenaivātmanā vidyamānaḥ kadācidatīta ityucyate kadācidanāgata ityadhvanāṃ vyavasthā na sidhyati /
[298|09]
kimatra na sidhyati /

[298|10]
yo hyajāto dharmaḥ so 'nāgataḥ /
yo jāto bhavati na ca vinaṣṭaḥ sa varttamānaḥ /
[298|11]
yo vinaṣṭaḥ so 'tītaḥ iti /
etadevātra vaktavyam /
[298|11-298|12]
yadi yathā varttamānaṃ dravyato 'sti tathā 'tītamanāgataṃ cāsti /
[298|12]
tasya
[298|13]
tathā sataḥ /
[298|14]
ajātanaṣṭatā kena
[298|15]
tenaiva svabhāvena sato dharmasya kathamidaṃ sidhyatyajāta iti yo vinaṣṭaḥ iti veti /
[298|16]
kimasya pūrvaṃ nāsīdyasyābhāvādajāta ityucyate /
[298|16-298|17]
kiṃ ca paścānnāsti yasyābhāvā dvinaṣṭa ityucyate /
[298|17]
tasmānna sidhyati sarvathā 'pyatrādhvatrayam /
[298|17-298|18]
yadyabhutvā bhavatīti neṣyate bhūtvā ca punarna bhavatīti /
[298|18-298|19]
yadapyuktaṃ "saṃskṛtalakṣaṇayogānna śāśvatatvaprasaṅga" iti /
[298|19]
tadidaṃ kevalaṃ vāṅmātramutpādavināśayorayogāt /
[298|19-298|20]
nityaṃ ca nāmāsti sa dharmo na ca nitya ityapūrvaiṣā vāco yuktiḥ /
[298|20]
āha khalvapi
[298|21-298|22]
"svabhāvaḥ sarvadā cāsti bhāvo nityaśca neṣyate /
na ca svabhāvād bhāvo 'nyo vyaktamīśvaraceṣṭitam /"
[299|01]
yattūktamuktatvāditi /
vayamapi brūmo 'styatītānāgatamiti /
[299|01-299|02]
atītaṃ tu yad bhūtapūrvam /

[299|02]
anāgataṃ yatsati hetau bhaviṣyati /
[299|02-299|03]
evaṃ ca kṛtvā 'stītyucyate na tu punardravyataḥ /
[299|03]
kaścaivamāha /
vartamānavattadastīti /
kathamanyathā 'sti /
[299|03-299|04]
atītā nāgatātmanā /
[299|04]
idaṃ punastavopasthitam /
[299|04-299|05]
kathaṃ tadatītamanāgataṃ cocyate yadi nityamastīti /
[299|05-299|07]
tasmāt bhūtapūrvasya ca hetorbhāvinaśca phalasya bhūtapūratāṃ bhāvitāṃ ca jñāpayituṃ hetuphalāpavādadṛṣṭipratiṣedhārthamuktaṃ bhagavatā "astyatītamastyanāgatami"ti /
[299|07]
astiśabdasya nipātatvāt /
[299|07-299|09]
yathā 'sti dīpasya prāgabhāvo 'sti paścādabhāva iti vaktāro bhavanti yathā cāsti niruddhaḥ sa dīpo na tu mayā nirodhita iti /
[299|09]
evamatītānāgatamapyastītyuktam /
[299|09-299|10]
anyathā hyatītānāgatabhāva eva na sidhyet /
[299|10-299|11]
yattarhi laguḍaśikhīyakānparivrājakānadhikṛṭyoktaṃ bhagavatā "yatkarmābhyatītaṃ kṣīṇaṃ niruddhaṃ vigataṃ vipariṇataṃ tadastī"ti /
[299|11-299|12]
kiṃ te tasya tasya karmaṇo bhūtapūrvatvaṃ necchanti sma /
[299|12-299|13]
tatra punastadāhitaṃ tasyāṃ saṃtatau phaladānasāmarthyaṃ saṃdhāyoktam /
[299|13]
anyathā hi svena bhāvena vidyamānamatītaṃ na sidhyet /
[299|13-299|15]
itthaṃ caitadevaṃ yat paramārthaśūnyatayāmuktaṃ bhagavatā "cakṣurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati nirudhyamānaṃ na kvacitsaṃnicayaṃ gacchati /
[299|15-299|16]
iti hi bhikṣavaścakṣurabhūtvā bhavati bhūtvā ca pratigacchatī"ti
[299|16-299|17]
yadi cānāgataṃ cakṣuḥ syānnoktaṃ syād bhūtvā na bhavatīti /
[299|17]
varttamāne 'dhvanyabhūtvā bhavatīti cet na /

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc