Abhidharmakośabhāṣya · Part 441460
[270|26]
srota āpattiphalapratipannakāya dānaṃ dattvā 'prameyavipākaḥ /
[270|27]
tato 'prameyataraḥ srota āpannāyeti vistareṇoktaṃ sūtre /
apitu
[271|01-271|02]
mātṛpitṛglānadhārmakathikebhyo 'ntyajanmane /
bodhisattvāya cāmeyā anāryebhyo 'pi dakṣiṇā
[271|03]
ebhyaḥ pañcabhyaḥ pṛthagjanabhūtebhyo 'pyaprameyā phalato dakṣiṇā bhavati /
[271|03-271|04]
tatrāntyajanmā bodhisattvaścaramabhavikaḥ /
[271|04-271|05]
dharmakathikaścaturvidhe kṣetraviśeṣe katamasmin pakṣe dikṣeptavyaḥ /
[271|05]
upakāripakṣe /
[271|05-271|07]
sa hi mahākalyāṇamitram avidyāndhāyāṃ prajāyāṃ prajñācakṣuṣo dātā samaviṣamasya prakāśayitā anāsravasya dharmakāyasyātinivartayitā samāsato buddhakṛtyasya kartā /
[271|08]
karmaṇāṃ tu gurulaghutvaṃ jñātukāmena samāsataḥ ṣaṭ kāraṇāni jñeyāni /
tadyathā
[271|09-271|10]
pṛṣṭhaṃ kṣetramadhiṣṭhānaṃ prayiogaścetanāśayaḥ /
eṣāṃ mṛdvadhimātratvāt karmamṛdvadhimātratā
[271|11]
pṛṣṭhaṃ nāma yatkṛtasya punaranukriyā /
kṣetraṃ nāma yatra kārāpakārāḥ kriyante /
[271|12]
adhiṣṭhānaṃ karmapathaḥ /
prayogastadarthaṃ kāyavākkarma /
[271|12-271|13]
cetanā yayā karmapathaṃ niṣṭhāpayati /
[271|13-271|14]
āśayastadabhiprāya evaṃ caivaṃ ca kuryāmevaṃ caivaṃ ca na kariṣyāmīti /
[271|14]
kasyacit pṛṣṭhaparigraheṇaiva tatkarma guru saṃpadyate /
[271|14-271|15]
vipākanaiyamyenāvasthānāt /
[271|15]
kasyacit kṣetravaśenaiva /
[271|15-271|16]
tatraiva kṣetre punaradhiṣṭhānavaśāt guru saṃpadyate nānyathā /
[271|16]
yathā mātāitroḥ prāṇātipātāt na tvevamadattādānādikāt /
[271|16-271|17]
evamanyadapi yojyam /
[271|17-271|18]
yasya tu sarvāṇyadhimātrāṇi bhavanti tasyātyarthamadhimātraṃ guru karma veditavyam /
[271|18]
yasya mṛdūni tasyātyarthaṃ mṛdu veditavyam //
[271|19]
kṛtaṃ copacitaṃ ca karmocyate /
kathaṃ karmopacitaṃ bhavati /
pañcabhiḥ karaṇaiḥ /
[271|20-271|21]
saṃcetanasamāptibhyāṃ niṣkaukṛtya vipakṣataḥ /
parivārādvipākācca karmopacitamucyate
[271|22]
kathaṃ saṃcenataḥ /
saṃcintya kṛtaṃ bhavati nābuddhipūrvaṃ na sahasā kṛtam /
[271|22-271|23]
kathaṃ samāpattitaḥ /
[271|23]
kaścidekena duścaritenāpāyānyātikaścidyāvattribhiḥ /
[271|23-271|24]
kaścidekena karmapathena kaścidyāvaddaśabhiḥ /
[271|24-271|25]
tatra yo yāvatā gacchati tasminnasamāpte kṛtaṃ tatkarma nopacitam samāpte tūpacitam /
[271|25]
kathaṃ niṣkaukṛtyavipakṣataḥ /
[271|25-272|01]
nirvipratisāraṃ ca tat karma bhavati niṣpratipakṣaṃ ca /
[272|01]
kathaṃ parivārataḥ /
[272|01-272|02]
akuśalaṃ cākuśalaparivāraṃ ca bhavati /
[272|02]
kathaṃ vipākataḥ /
vipākadāna niyataṃ bhavati /
[272|03]
evaṃ kuśalamapi yojyam /
ato 'nyathā karma kṛtaṃ bhavati nopacitam /
[272|04]
caitye sarāgasyātmārthaṃ dānamityuktam /
[272|04-272|05]
tatrāsatyupabhoktari kathaṃ puṇyaṃ bhavati /
[272|05-272|06]
dvividhaṃ hi puṇyaṃ tyāgānvayaṃ tyāgādeva yadupapadyate paribhogānvayaṃ ca deyadharmaparibhogādyadutpadyate /
[272|07]
caitye tyāgānvayaṃ puṇyaṃ
[272|08]
paribhogānvyaṃ puṇyaṃ nāsti /
kathaṃ tatrāpratigṛhṇati kasmiṃścit puṇyam /
[272|08-272|09]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ sati pratigrahītari bhavitavyaṃ nāsatīti /
[272|09]
kasyacidapyanugrahābhāvāt /
idamakāraṇam /
[272|10]
yadi hi puṇyaṃ parānugrahādeva syāt maitryādyapramāṇasamyagdṛṣṭibhāvanāyāṃ na syāt /
[272|11]
tasmādeṣṭavyaṃ caityai 'pi puṇyam /
[272|12]
maitryādivadagṛhṇati /
[272|13-272|14]
yathā maitryādiṣvantareṇāpi pratigrāhakaṃ parānugrahaṃ vā puṇyaṃ bhavati svacittaprabhavaṃ tathābhyatīte 'pi guṇavati tadbhaktikṛtaṃ svacittāt puṇyaṃ bhavati /
[272|14-272|15]
dānamānakriyā tarhi vyarthā prāpnoti /
[272|15]
na /
tatkarmasamutthāpikāyā bhakteḥ prakṛṣṭataratvāt /
[272|15-272|16]
yathā hi śatruvadhābhiprāyasya tatsamutthāpitaṃ kāyavākkarma /
[272|16-272|17]
śatrusaṃjñayā tasminmṛte 'pi kurvato bahutaramapuṇyaṃ jāyate /
[272|17]
nābhiprāyamātreṇa /
[272|17-272|18]
tathābhyatīte śāstari tadbhaktisamutthāṃ dānamānakriyāṃ kurvato bahutaraṃ puṇyaṃ jāyate /
[272|19]
na bhaktimātreṇa /
[272|19-272|20]
yadi svakṣetre dānakriyāvījamiṣṭaphalaṃ bhavati tatkṣetre tarhyaniṣṭaphalaṃ bhaviṣyati /
[272|21]
kukṣetre 'pīṣṭaphalatā phalabījāviparyayāt
[272|22-272|23]
kukṣetre 'pi phalasya bījādaviparyayo dṛṣṭo mṛdvīkābījānmṛdvīkāphalamevotpadyate madhuraṃ nimbavījānnimbameva tiktam /
[272|23-272|24]
evaṃ kukṣetre 'pi parahitādhyāśayapravṛttasya dānabījasyeṣṭameva phalaṃ nirvartate nāniṣṭam /
[272|24-273|01]
kṣetradoṣāttu tadvījamalpaphalaṃ vā bhavatyaphalaṃ vā /
[273|01]
gataṃ dānamayapuṇyakriyāvastu saprasaṅgam //
[273|02]
śīlamayaṃ vaktavyam /
taducyate
[273|03]
dauḥśītlamaśubhaṃ rūpaṃ śīlaṃ tadviratiḥ
[273|04]
akuśalaṃ hi rūpaṃ dauḥśīlyamucyate /
tasmādviratiḥ śīlam /
sā punarviratiḥ
[273|05]
dvidhā /
[273|06]
yayā ca viramyate vijñaptyā yacca tadviramaṇam avijñaptiḥ /
[273|06-273|07]
na ca kevalaṃ dauḥśīlyādviratiḥ śīlam /
[273|07]
kiṃ tarhi /
[273|08]
pratikṣiptācca buddhena
[273|09-273|10]
yadapi na prakṛtyā dauḥśīlayaṃ bhagavatā ca buddhena pratikṣiptamakālabhojanādikaṃ tasmādapi dvidhā viratiḥ śīlam /
[273|10]
samāttaśikṣasya tu tadadhyācārāddauḥśīlyaṃ jāyate //
[273|10-273|11]
uktaṃ tamāsena śīlam //
[273|12]
viśuddhaṃ tu caturguṇam
[273|13]
tattu śīlaṃ caturguṇaṃ bhavati /
viparyayādaviśuddham /
atha kathaṃ caturguṇamityāha
[273|14]
dauḥśīlyataddhetvahataṃ tadvipakṣaśamāśritam /
[273|15]
dauḥśītyena tāvadanupahataṃ bhavati yathoktena dauḥśīlyena /
hetunā 'pyanupahataṃ bhavati /
[273|16]
lobhādibhiḥ kleśopakleśaiḥ dauḥśīlyavipakṣāśritaṃ ca bhavati /
[273|16-273|17]
smṛtyupasthānasaṃniśritatvāt samāśritaṃ ca bhavati /
[273|17]
nopapattiviśeṣāśritam /
[273|17-273|18]
nirvāṇapariṇāmitavāt /
[273|18]
pañcabhiḥ kāraṇaiḥ ityapare /
[273|18-273|19]
maulaiḥ karmapathairviśuddhaṃ bhavati sāmantakairviśuddhaṃ vitarkairanupahataṃ smṛtyā 'nuparigahītaṃ nirvāṇapariṇāmitaṃ ceti /
[273|19-273|20]
caturvidhaṃ śīlamityapare /
[273|20]
bhayaśīlaṃ yadā jīvikāślokadaṇḍadurgatibhayāt pālyate /
[273|20-273|21]
āśāstiśīlaṃ yadbhavabhogasatkāratṛṣṇākṛtam /
[273|21-273|22]
bodhyaṅgānulomaṃ śīlaṃ yanmokṣārthaṃ samyagdṛṣṭikāṇām /
[273|22]
pariśuddhaṃ śīlamanāsravaśīlaṃ nirmalatvāditi //
gataṃ śīlam //
[273|23]
samāhitaṃ tu kuśalaṃ bhāvanā
[273|24]
kimidaṃ samāhitaṃ nāma /
samādhisvabhāvaṃ sahabhū yat /
kimarthametat bhāvanetyucyate /
[274|01]
cittavāsanāt
[274|02]
taddhi samāhitaṃ kuśalamatyarthaṃ cittaṃ vāsayati /
guṇaistanmayīkaraṇātsaṃtateḥ /
[274|02-274|03]
puṣpaistilabhāvanāvat /
[274|03]
dānaṃ tāvanmahābhogatāyai saṃvartata ityuktam /
[274|03-274|04]
atha śīlaṃ bhāvanā ca
[274|05]
svargāya śīlaṃ prādhānyāt visaṃyogāya bhāvanā /
[274|06]
dānamapi svargāya śīlaṃ prādhānyāt /
śīlamapi visaṃyogāya /
bhāvanā tu prādhānyāt /
[274|07]
sutra uktaṃ "catvāraḥ pudgalā brāhmaṇyaṃ puṇyaṃ prasavantī"ti /
[274|07-274|08]
katamat tad brāhmapuṇyam /
[274|08]
yattallakṣaṇavipākasya karmaṇaḥ parimāṇajñāpanāyoktam iti vaibhāṣikāḥ /
[274|09]
pūrvācāryās tu vyācakṣate /
[274|10]
caturṇāṃ brāhmapuṇyatvaṃ kalpaṃ svargeṣu modanāt
[274|11]
yāvatā puṇyena kalpaṃ svargeṣu modate idaṃ brāhmaṃ puṇyam /
[274|11-274|12]
brahmapurohitānāṃ kalpāyuṣkatvāt /
[274|12]
nikāyāntare gāthāṃ paṭhanti
[274|13]
"brāhmaṃ puṇyaṃ prasavati kalpaṃ svargeṣu modata" iti /
[274|14]
āmiṣadānamuktam /
dharmadānaṃ vaktavyam /
tadidamucyate /
[274|15]
dharmadānaṃ yathābhūta sūtrādyakliṣṭadeśanā /
[274|16]
sūtrādīnāṃ yathābhūtamakliṣṭadeśanā dharmadānam /
[274|16-274|17]
ato mahatīṃ ta ātmanaḥ puṇyajyāniṃ kurvanti ye viparītadharmaṃ deśayanti /
[274|17-274|18]
kliṣṭacittā vā lābhasatkāra yaśāṃsi vāñchantaḥ /
[274|18]
uktaṃ puṇyakriyāvastubhedena trividhaṃ kuśalaṃ punaḥ
[274|19]
puṇyanirvāṇanirvedhabhāgīyaṃ kuśalaṃ tridhā
[274|20-274|21]
puṇyabhāgīyaṃ yadiṣṭavipākaṃ mokṣabhāgīyaṃ yasminnutpanne niyataṃ parinirvāṇadharmā bhavati /
[274|21-274|23]
yasya saṃsārādīnavanairātmyanirvāṇaguṇadyotikāṃ kathāṃ śrutvā romaharṣāśrūpātau bhavatastasyāsti mokṣabhāgīyaṃ kuśalamūlamityavaseyaṃ pravṛṣīvāṅkuraprarohāt khalavileṣu bījāstitvam /
[274|23-274|24]
nirvedhabhāgīyamuṣmādi caturvidhaṃ paścādvyākhyāsyāmaḥ /
[275|01]
yadidaṃ loka ucyate lipimudrāgaṇanā kāvyaṃ saṃkhyeti ka eṣāṃ svabhāvaḥ /
[275|02-275|03]
yogapravartitaṃ karma sasamutthāpakaṃ tridhā /
lipimudre sagaṇanaṃ kāvyaṃ saṃkhyā yathākramam
[275|04]
yogapravartitamiti upāyaviśeṣapravartitam /
tridhā karmeti kāyavāṅmanaskarma /
[275|04-275|05]
tatra lipimudre tāvadyogapravartitaṃ kāyakarma samutthāpanam /
[275|05]
gaṇanā kāvyaṃ ca vākkarma /
[275|06]
ityetāni pañcaskandhasvabhāvāni /
saṃkhyā manaskarma /
yanmanasā saṃkalanaṃ dharmāṇām /
[275|07]
dharmāṇāmidānīṃ kecit paryāyā ucyante /
[275|08]
sāvadyā nivṛtā hīnāḥ kliṣṭā dharmāḥ
[275|09]
kliṣṭānāṃ dharmāṇāṃ sāvadyā nivṛtā hīnā iti paryāyāḥ /
[275|10]
śubhāmalāḥ /
[275|11]
praṇītāḥ
[275|12]
kuśalānāsravāṇāṃ praṇītā iti paryāyaḥ /
[275|12-275|13]
hīnapraṇītebhyo 'nye madhyā iti siddhaṃ bhavati /
[275|14]
saṃskṛtaśubhāḥ sevyāḥ
[275|15]
kusalasaṃskṛtānāṃ sevitavyā iti paryāyaḥ /
śeṣā asevitavyā iti siddhaṃ bhavati /
[275|16]
kasmādasaṃskṛtaṃ na sevyam /
anabhyasanīyatvādaphalatvācca /
phalarthaṃ hi sevā bhavati /
[275|17]
sottarā anye sarvadharmāḥ /
[275|18]
mokṣastvanuttaraḥ
[275|19]
nahi nirvāṇādviśiṣṭataramasti /
tacca sarvebhyo viśiṣṭaṃ kuśalanityatvāt /
=====================================================================
[275|20-275|21]
abhidharmakośabhāṣye karmanirddeśo nāma caturthaṃ kośasthānamiti //
pañcamaṃ kośasthānam
=====================================================================
oṃ namo buddhāya
=====================================================================
[277|03]
"karmajaṃ lokavaicitrya" mityuktam /
[277|03-277|04]
tāni karmāṇyanuśayavaśādupacayaṃ gacchanti antareṇa cānuśayān bhavābhinirvarttane na samarthāni bhavanti /
[277|04]
ato veditavyāḥ
[277|05]
mūlaṃ bhavasyānuśayāḥ
[277|06]
kleśo hi pravartamāno daśa kṛtyāni karoti /
[277|06-277|09]
mūlaṃ ca dṛḍhīkaroti saṃtatimavasthāpayati kṣetramāpādayati niḥṣyandaṃ nirvartayati karmabhavamabhinirharati svasaṃbhāraṃ arigṛhṇāti ālambane saṃmohayati vijñānasroto namayati kuśalapakṣādvyutkrāmati pandhanārthaṃ ca spharati dhātvanatikramayogeneti /
[277|10]
kati ceme 'nuśayāḥ /
samāsena ṣaṭ /
katame
[277|11]
ṣaḍrāgaḥ pratighastathā /
[277|12]
māno 'vidyā ca dṛṣṭiśca vicikitsā ca
[277|13]
athāgrahaṇaṃ rāgavaśenānyeṣāmālambanānuśāyitajñāpanārtham /
[277|13-277|14]
etacca paścāt pravedayiṣyāmaḥ /
[277|15]
te punaḥ
[277|16]
ṣaḍrāgabhedātsaptoktāḥ
[277|17]
ta ete ṣaḍnuśayāḥ sūtre rāgasya dvidhā bhedaṃ kṛtvā saptoktāḥ /
[277|17-277|19]
kāmarāgānuśayaḥ pratighānuśayo bhavarāgānuśayo mānānuśyaḥ avidyānuśayo dṛṣṭyanuśayo vicikitsānuśaya iti /
[277|19-278|01]
kathamidaṃ jñātavyaṃ kāmarāga evānuśayaḥ kāmarāgānuśayaḥ āhosvit kāmarāgasyānuśayaḥ kāmarāganuśayaḥ /
[278|01]
kiṃ cātaḥ /
[278|01-278|02]
kāmarāga evānuśayaścet sūtravirodhaḥ /
[278|02]
"ihaikatyo na kāmarāgaparyavasthitena cetasā bahulaṃ viharati /
[278|02-278|03]
utpannasya kāmarāgaparyavasthānasyottari niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ prajānāti /
[278|03-278|04]
tasya tatkāmarāgaparyavasthānaṃ sthāmaśaḥ samyaktvasamavahataṃ sānuśayaṃ prahīyata"iti /
[278|04-278|06]
kāmarāgasyānuśayaścedviprayuktānuśayaprasaṅgādabhidharmavirodhaḥ "kāmarāgānuśayastribhirindriyaiḥ saṃprayukta" iti /
[278|06]
kāmarāga evānuśya iti vaibhāṣikāḥ /
[278|06-278|07]
evaṃ yāvadvicikitsaivānuśaya iti /
[278|07]
nanu coktamevaṃ sūtravirodha iti /
nāsti virodhaḥ /
sānuśayaṃ sānubandhamityarthaḥ /
[278|08]
aupacāriko vā sūtre 'nuśayaśabdaḥ prāptau /
yathā duḥkho 'gniriti /
[278|08-278|09]
lākṣaṇikastvabhidharme kleśa evānuśayaśabdaḥ /
[278|09]
tasmātsaṃyuktā evānuśayāḥ /
kathamidaṃ gamyate /
[278|10]
anuśayānāṃ
[278|11]
"cittakleśakaratvādāvaraṇatvācchubhairviruddhatvāt" /
[278|12-278|13]
yasmādanuśayaiḥ kliṣṭaṃ cittaṃ bhavatyapūrvaṃ kuśalaṃ notpadyate utpannācca parihīyate tasmānna viprayuktāḥ /
[278|13]
atha viprayuktairapyevaṃ syāt /
[278|13-278|14]
kuśalaṃ na kadācidupalabhyeta /
[278|14]
teṣāṃ nityaṃ saṃnihitatvāt /
upalabhyate ca /
ataḥ
[278|15-278|16]
"kuśalasya copalambhādaviprayuktāḥ atha ihānuśayāḥ" iti /
[278|17-278|18]
tadidamajñāpakaṃ yasmādyo viprayuktamanuśayamicchati sa etatsarvamanuśayakṛtaṃ necchati /
[278|18]
kleśakṛtamevecchati /
evaṃ tu sādhu yathā sautrāntikānām /
[278|19]
kathaṃ ca sautrāntikānām /
kāmarāgasyānuśayaḥ kāmarāgānuśaya iti /
[278|19-278|20]
na cānuśayaḥ saṃprayukto na viprayuktastasyādravyāntaratvāt /
[278|20]
prasupto hi kleśo 'nuśaya ucyate /
[278|21]
prabuddhaḥ paryavasthānam /
kā ca tasya prasuptiḥ /
asaṃmukhībhūtasya bījabhāvānubandhaḥ /
[278|22]
kaḥ prabodhaḥ /
saṃmukhībhāvaḥ /
ko 'yaṃ vījabhāvo nāma /
[278|22-278|23]
ātmabhāvasya kleśajā kleśotpādanaśaktiḥ /
[278|23-278|24]
yathānubhavajñānajā smṛtyutpādanaśaktiryathā cāṅkurādīnāṃ śāliphalajā śāliphalotpādanaśaktiriti /
[278|24-279|01]
yastu kleśānāṃ bījārthamarthāntaraṃ vīprayuktamanuśayaṃ kalpayati tena smṛtibījamapyarthāntaraṃ kalpayitavyaṃ jāyate /
[279|01-279|03]
yattarhi sūtre kleśa evānuśaya uktaḥ ṣaṭṣaṭke "so 'sya bhavati sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgānuśaya" iti /
[279|03]
bhavatīti vacanānnāsau tadaivānuśayaḥ /
kadā tarhi bhavati /
[279|03-279|04]
yadā prasupto bhavati /
[279|04]
hetau vā tadupacāra eṣa draṣṭavyaḥ /
tiṣṭhatu prasaṅgaḥ /
śāstraṃ pravarttatām /
[279|05]
ya eṣa sūtre rāgasya bhedaḥ kṛtaḥ kāmarāgo bhavarāga iti /
[279|06]
ko 'yaṃ bhavarāgaḥ /
[279|07]
bhavarāgo dvidhātujaḥ /
[279|08]
rūpārūpyadhātujo rāgo bhavarāgaḥ kṛṭaḥ /
kiṃ kāraṇamevaṃ kṛtaḥ /
[279|09]
antarmukhatvāttanmokṣasaṃjñāvyāvṛttaye kṛtaḥ
[279|10]
samāpattirāgo hi teṣāṃ prāyeṇa /
sa cāntarmukhapravṛttastasmāt bhavarāgaḥ /
[279|11]
uktastayoḥ kila dhātvormokṣasaṃjñāvyāvyavarttanārthamekeṣāmiti /
[279|11-279|12]
ātmabhāva eva tu bhavaḥ /
[279|12-279|13]
te ca sattvāḥ samāpattiṃ sāśrayā māsvādayanta ātmabhāvamevāsvādayanti kāmavītarāgatvāt /
[279|13]
ataḥ sa rāgo bhavarāga ityuktaḥ /
[279|13-279|14]
punarete ṣaḍanuśayā abhidharme daśa kriyante /
[279|14]
kathaṃ kṛtvā /
[279|15-279|16]
dṛṣṭayaḥ pañca satkāyamithyāntagrāhadṛṣṭayaḥ /
dṛṣṭiśīlavṛtaparāmarśāviti punardaśa
[279|17]
ṣaṇṇāmanuśayānāṃ dṛṣṭiṃ pañcadhā kṛtvā daśa bhavanti /
[279|17-279|18]
pañca dṛṣṭisvabhāvāḥ satkāyadṛṣṭirantagrahadṛṣṭirmithyādṛṣṭirdṛṣṭiparāmarśaḥ śīlavṛtaparāmarśaśca /
[278|18-278|19]
yathā dṛṣṭisvabhāvāḥ rāgahpratidhho māno 'vidyā vicikitsā /
[279|19-279|20]
ete punarete daśānuśayā abhidharme 'ṣṭānavatiḥ kriyante /
[279|20-279|21]
kāmāvacarāḥ ṣaṭtriṃśad rūpāvacarā ekatriṃśat ārūpyāvacarā ekatriṃśat /
[279|21]
kathaṃ kṛtvā /
[279|21-279|22]
samāsato hyete 'nuśayāstraidhātukā darśanaprahātavyā bhāvanāprahātavyāśca /
[279|22-279|23]
tatra tāvat kāmāvacarā darśanaprahātavyā dvātriṃśat /
[279|23]
katame ta ityāha
[280|01-280|02]
daśaite saptasaptāṣṭau tridvidṛṣṭivivarjitāḥ /
yathākramaṃ prahīyante kāme duḥkhādidarśanaiḥ
[280|03]
ya ete daśānuśayā uktā ete kāmadhātau daśāpi duḥkhadarśanaheyāḥ santi /
[280|04]
ebhya eva sapta samudayadarśanapraheyāḥ /
[280|04-280|05]
sapta nirodhadarśanaheyāḥ satkāyadṛṣṭimantagrāhadṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśaṃ ca varjayitvā /
[280|05]
aṣṭau mārgadarśanaheyāḥ /
[280|05-280|06]
satkāyadṛṣṭimantagrāhadṛṣṭiṃ ca varjayitvā /
[280|06]
ityete kāmāvacarā dvātriṃśadanuśayā darśanaprahātavyāḥ /
[280|07]
satyānāṃ darśanamātreṇa prahāṇāt /
[280|08]
catvāro bhāvanāheyāḥ
[280|09]
tadyathā rāgaḥ pratigho māno 'vidyā ca /
[280|09-280|10]
dṛṣṭasatyasya paścāt mārgābhyāsena prahāṇāt /
[280|10]
tadevaṃ satkāyadṛṣṭirekaprakārā bhavati duḥkhadarśanaheyā /
[280|10-280|11]
evamantagrāhadṛṣṭiḥ mithyādṛṣṭiścatuṣprakārā bhavati /
[280|11]
duḥkhasamudayanirodhamārgadarśanaheyā /
[280|11-280|12]
evaṃ dṛṣṭiparāmarśo vicikitsā ca /
[280|12]
śīlavrataparāmaṛśo dviprakāraḥ duḥkhamārgadarśanaheyaḥ /
[280|13-280|14]
rāgapratighamānāvidyāḥ pañcaprakārāścatuḥsatyadarśanaheyā bhāvanāheyāśca /
[280|14]
kīdṛśā ete duḥkhadarśanaheyāḥ kīdṛśā yāvad bhāvanāheyāḥ /
[280|14-280|15]
ye yaddarśanaheyālambanāste taddarśanaheyā avaśiṣṭā bhāvanāheyāḥ /
[280|15-280|17]
tā eva dvādaśa dṛṣṭayo bhavanti catasro vicikitsāḥ pañca rāgāḥ pañca pratighāḥ pañca mānāṃ pañcāvidyā ityete kāmāvacarāḥ ṣaṭtriṃśadanuśayā bhavanti /
[280|18]
ta evāpratighāḥ punaḥ /
[280|19]
rūpadhātau
[280|20]
pañcaprakāraṃ pratighamapahāya ta eva rūpāvacarā ekatriṃśadanuśayā bhavanti /
[280|21]
yathā rūpadhātau
[280|22]
tathārūpye
[280|23]
ekatriṃśadanuśayā bhavanti /
[280|24]
ityaṣṭānavatirmatāḥ
[280|24-280|25]
ta evamete ṣaḍanuśayā ākāraprakāradhātubhedairaṣṭānavatirmatāḥ āmidhārmikāṇām /
[281|01]
ya ime darśanaprahātavyānuśayā uktāḥ kimete niyataṃ darśanenaiva prahīyante /
[281|02]
netyāha /
kiṃ tarhi /
[281|03]
bhavāgrajāḥ kṣāntivadhyā dṛggheyā eva
[281|04]
ye bhavāgrabhūmijā anvayajñānakṣāntiheyā anuśayāste darśanaheyā eva na bhāvanāheyāḥ /
[281|05]
śeṣajāḥ /
[281|06]
dṛgbhāvanābhyām
[281|07]
kṣāntivadhyā iti vartate /
[p28|107-28108]
śeṣāsu bhūmiṣu yathāyogaṃ dharmānvayajñānakṣāntiheyā anuśayā āryāṇāṃ darśanaheyāḥ pṛthagjanānāṃ bhāvanāheyāḥ /
[281|09]
akṣāntivadhyā bhāvanayaiva tu
[281|10]
sarvāsu bhūmiṣu ye 'nuśayā jñānavadhyāste ubhayeṣāṃ nityaṃ bhāvanāheyāḥ /
[281|10-281|11]
naiva hi bāhyakānāṃ darśanaprahātavyāḥ prahīyanta ityapare /
[281|12-281|14]
tathāhi mahākarmavibhāgasūtre pūrvāntakalpakānāṃ ca śāśvatavādināmekatyaśāśvatikānām ahetusamutpattikānāṃ ca vītarāgāṇāṃ ca kāmadhātvālambanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ /
[281|13-281|14]
na ca rūpāvacarāṇāṃ kleśānāṃ kāmadhāturālambanaṃ vītarāgatvāt /
[281|14-281|15]
tasmāt kāmapratisaṃyuktā eva tā aprahīṇā iti /
[281|15-281|16]
dṛṣṭyutpādasamakālaṃ te parihīṇā devadatta iveti vaibhāṣikāḥ /
[281|17]
dṛṣṭayaḥ paṇca nāmato nirdiṣṭā na tu svabhāvatastat kastāsāṃ svabhāvaḥ /
[281|18-281|19]
ātmātmīyadruvocchedanāstihīnā gradṛṣṭayaḥ /
ahetvamārge taddṛṣṭiretāstāḥ pañca dṛṣṭayaḥ
[281|20]
ātmadṛṣṭirātmīyadṛṣṭirvā satkāyadṛṣṭiḥ /
sīdatīti sat /
[281|20-281|21]
cayaḥ kāyaḥ saṃghātaḥ skandha ityarthaḥ /
[281|21]
saccāyaṃ kāyaśceti satkāyaḥ pañcopādānaskandhāḥ /
[281|22]
nityasaṃjñāṃ piṇḍasaṃjñāṃ ca tyājayitumevaṃ dyotitā /
etatpūrvako hi teṣvātmagrahaḥ /
[281|23]
satkāye dṛṣṭiḥ satkāyadṛṣṭiḥ /
[281|23-281|24]
sarvaiva sāsravālambanā dṛṣṭiḥ satkāye /
[281|24]
ātmātmīyadṛṣṭireva tu satkāyadṛṣṭiruktā /
[281|24-282|01]
yathā gamyeta satkāyadṛṣṭiriyaṃ nātmani nātmīye veti /
[282|01-282|03]
yathoktaṃ "ye kecid bhikṣavaḥ śramaṇā vā brāhmaṇā vā ātmeti samanupaśyantaḥ samanupaśyanti sarve ta imāneva pañcopādānaskandhāni"ti /
[282|03]
tasyaivātmābhimatasya vastuno dhruvadṛṣṭirucchedadṛṣṭirvā 'ntagrāhadṛṣṭiḥ /
[282|04]
śāśvatocchedāntagrahaṇāt /
sati duḥkhādisatye nāstīti dṛṣṭirmithyādṛṣṭiḥ /
[282|04-282|05]
sarvaiva hi viparītasvabhāvapravṛṭtā dṛṣṭirmithyādṛṣṭiḥ ekaiva tūktā /
[282|05-282|06]
atiśayavattvāt durgandhakṣatavat /
[282|06]
eṣā hyapavādikā anyāstu samāropikāḥ /
hīne agradṛṣṭirdṛṣṭiparāmarśaḥ /
[282|07]
kiṃ hīnam /
sarvaṃ sāsravam /
āryaiḥ prahīṇatvāt /
tasyāgrato grahaṇaṃ dṛṣṭiparāmarśaḥ /
[282|08]
dṛṣṭyādiparāmarśa iti vaktavye ādiśabdalopaḥ kṛtaḥ /
[282|08-282|09]
ahetau hetudṛṣṭiramārge mārgadṛṣṭiḥ śīlavṛtaparāmarśaḥ /
[282|09]
tadyathā maheśvaro na heturlokānām /
[282|09-282|10]
taṃ ca hetuṃ paśyati prajāpatimanyaṃ vā /
[282|10-282|11]
agnijalapraveśādayaśca na hetuḥ svargasya tāṃśca hetuṃ paśyati /
[282|11-282|12]
śīlavratamātrakaṃ sāṃkhyayogajñānādayaśca na mārgo mokṣāsya tāṃśca mārgaṃ paśyati /
[282|12-282|13]
atrāpi kilādiśabdalopaḥ kṛta ityetāstāḥ pañca dṛṣṭayo veditavyāḥ /
[282|13]
satyakāraṇe kāraṇadṛṣṭiḥ śilavrataparāmarśaḥ /
[282|13-282|14]
kasmādayaṃ na samudayadarśanaprahātavyaḥ /
[282|14-282|15]
yo hi kaścidīśvaraḥ prajāpatimanyaṃ vā kāraṇaṃ paśyati sa tannityamekaṃ cātmānaṃ kartāramabhiniviśya /
[282|15]
tadyasmāt sa
[282|16-282|17]
īśvarādiṣu nityātmaviparyāsāt pravartate /
kāraṇābhiniveśo 'to duḥkhadṛggheya eva saḥ
[282|18]
duḥkhadarśanādeva hi teṣu tau nityātmagrāhau prahīyete /
[282|18-282|19]
tasmāttatkṛto 'pi kāraṇābhiniveśastata eva prahīyate /
[282|19-282|20]
yastarhi jalāgnipraveśādibhiḥ svargopapattiṃ paśyati śīlavṛtena vā śuddhiṃ so 'pi duḥkhadarśanaprahātavya eva /
[282|20]
eṣa hi śāstrapāṭhaḥ /
[282|20-282|22]
"ye caivaṃ dṛṣṭaya evaṃvādino yadayaṃ puruṣapudgalo gośīlaṃ samādāya vartate mṛgaśīlaṃ kukkuraśīlaṃ, sa tena śudhyati mucyate sukhaduḥkhaṃ vyatikrāmati sukhaduḥkhavyatikramaṃ cānuprāpnoti /
[282|22-282|23]
akāraṇaṃ kāraṇataḥ pratyeti śīlavrataparāmarśo duḥkhadarśanaprahātavyaḥ" iti vistaraḥ /
[282|23-282|24]
kiṃ punaḥ kāraṇamasau duḥkhadarśanaprahātavyaḥ /
[282|24]
duḥkhe vipratipannatvāt /
[282|24-282|25]
sarveṣāṃ sāsravālambanānāṃ duḥkhe vipratipannatvāt /
[282|25-282|26]
kīdṛśo vā 'nyaḥ śīlavṛtaparāmarśo mārgedarśanaprahātvyaḥ /
[282|26]
yo mārgadarśanaprahātavyālambanaḥ /
[282|26-282|27]
so 'pi hi nāma duḥkhe vipratipannaḥ /
[282|27-282|28]
yasya ca mārgālambanā mithyādṛṣṭirvicikitsā vā 'sti sa nāsti mokṣamārga iti paśyan vicikitsan vā kathaṃ tayā śuddhiṃ pratyeṣyati /
[283|01]
athānyaṃ mokṣamārgaṃ parāmṛśya eṣa mokṣamārgo nāstītyāha /
[283|01-283|02]
so 'pi tenaivānyena śuddhiṃ pratyeti na tayā mithyādṛṣṭyeti /
[283|02-283|03]
tasyāpyasau mārgadarśanaprahātavyālambano na sidhyati /
[283|03-283|04]
yaścāpi samudayanirodhadarśanaprahātavyālambanayā mithyādṛṣṭyā śuddhiṃ pratyeti sa kasmānna taddarśanaheyaḥ /
[283|04]
tasmāt parīkṣya eṣo 'rthaḥ /
[283|05]
yaduktaṃ "nityātmaviparyāsādi"ti /
kimetāveva dvau viparyāsau /
[283|05-283|06]
catvāro viparyāsāḥ /
[283|06]
anitye nityamiti /
duḥkhe sukhamiti /
aśucau śucīti /
[283|06-283|07]
anātmanyātmeti /
[283|07]
athaitadviparyāsacatuṣkaṃ kiṃsvabhāvam /
[283|08]
dṛṣṭitrayādviparyāsacatuṣkaṃ
[283|09]
antagrāhadṛṣṭeḥ śāśvatadṛṣṭirnityaviparyāsaḥ /
[283|09-283|10]
dṛṣṭiparāmarśātsukhaśuciviparyāsau /
[283|10]
satkāyadṛṣṭerātmadṛṣṭirātmaviparyāsaḥ /
sakaletyapare /
[283|10-283|11]
kathamātmīyadṛṣṭirviparyāsaḥ /
[283|11]
kathaṃ ca na viparyāsaḥ /
viparyāsasūtrād /
[283|11-283|13]
ātmānameva tatra vaśinaṃ paśyennātmīyaṃ paśyatītyātmadṛṣṭirevāsau dvimukhī athāhamityetasmāt mameti dṛṣṭyantaraṃ syāt /
[283|13]
mayā mahyamityetadapi syāt /
[283|14]
kasmādanye kleśā na viparyāsāḥ /
[283|14-283|15]
yasmāt tribhiḥ kāraṇairviparyāsānāṃ vyavasthānam katamaistribhiḥ /
[283|16]
vīparītataḥ /
[283|17]
nitīraṇāt samāropāt
[283|18]
ekāntaviparyastatvādālambane nitīrakatvātsamāropaṇācca /
[283|18-283|19]
ucchedadṛṣṭirmithyādṛṣṭiśca na samāropike /
[283|19]
abhāvamukhapravṛttatvāt /
[283|19-283|20]
śīlavrataparāmarśo naikāntaviparyastastanmātraśuddhyālambanatvāt /
[283|20-283|21]
anye kleśā na santīrakā ato na viparyāsāḥ /
[283|21-283|22]
yattarhi sūtre ukta "manitye nityamiti saṃjñāviparyāsaḥ cittaviparyāso dṛṣṭiviparyāsa" iti /
[283|22]
dṛṣṭirevātra viparyāsaḥ /
[284|01]
saṃjñācitte tu tadvaśāt
[284|02]
dṛṣṭiviparyāsavaśādeva tatsaṃprayukte saṃjñācitte viparyāsāvuktau /
[284|02-284|03]
vedanādayo 'pi kasmānnoktāḥ /
[284|03]
lokaprasiddhyā /
[284|03-284|04]
loke hi viparyastasaṃjño viparyastacitta iti prasiddhaṃ na punarviparyastavedana iti /
[284|04-284|05]
ta ete viparyāsāḥ sarve 'pi srota āpannasya prahīṇā bhavanti /
[284|05]
darśanapraheyatvāt dṛṣṭīnāṃ sasaṃprayogāṇām /
dvādaśa viparyāsāḥ /
[284|05-284|06]
anitye nityamiti saṃjñādṛṣṭicittaviparyāsāstrayaḥ /
[284|06]
evaṃ yāvadanātmanyātmeti /
[284|06-284|07]
tatrāṣṭau darśanaprahātavyāścatvāro bhāvanāprahātavyāḥ /
[284|07-284|08]
duḥkhe ca saṃjñā cittaviparyāsāvaśucau ceti nikāyāntarīyāḥ /
[284|08-284|09]
itarathā hi kathamantareṇa sukhaśucisaṃjñāmavītarāgasyāryasya kāmarāgaḥ saṃbhavediti /
[284|09]
tadetannecchanti vaibhāṣikāḥ /
[284|10]
yadi hi sukhaśucisaṃjñācittasamudācārādāryasya tadviparyāsāvīkṣyete /
[284|10-284|11]
sattvasaṃjñācittasamudācārāttadviparyāsāvapi kiṃ neṣyete /
[284|11-284|12]
na hi striyāmātmani ca vinā sattvasaṃjñāyā kāmarāgo yukta iti /
[284|12-284|13]
sūtre 'pi coktaṃ "yataśca śrutavānāryaśrāvaka idaṃ duḥkhamāryasatyamiti yathābhūtaṃ prajānāti /
[284|13-284|14]
yāvat tasya tasmin samaye yo 'nitye nityamiti saṃjñāviparyāsaḥ cittaviparyāso dṛṣṭivīparyāsaḥ sa prahīyata" iti vistaraḥ /
[284|14-284|16]
tasmād dṛṣṭisamutye eva saṃjñācitte viparyāsau nānye tatkāla bhrāntimātratvādalātacakracitra yakṣabhrāntivat /
[284|16]
yattarhi sthavirānandenārthaṃ vāgīśamadhikṛtyoktaṃ
[284|17-284|18]
"viparyāse ca saṃjñānāṃ cittaṃ te paridahyate" /
nimittaṃ varjyatāṃ tasmācchubhaṃ rāgopasaṃhitam //
[284|19]
tasmāt sarva evāṣṭau saṃjñācittaviparyāsāḥ śaikṣasyāprahīṇā ityapare /
[284|19-284|20]
te 'pi cāryasatyānāṃ yathābhūtaparijñānāt prahīyante /
[284|20-284|21]
na vinā tenetyupāyasamā khyānānnāsti sūtravirodhaḥ /
[284|22]
atha kiṃ dṛṣṭyanuśayasya eva bhedo nānyasya /
mānasyāpyasti /
kathamityāha
[284|23]
sapta mānāḥ
[284|24]
māno 'timāno mānātimāno 'smimāno 'bhimāna ūnamāno mithyāmānaśca /
[284|25]
abhedena cittasyonnatirmāna uktāḥ /
sa pravṛttibhedāt saptadhā bhavati /
[284|25-285|01]
hīnādviśiṣṭaḥ samena vā samo 'smīti manyamānasyonnatirmānaḥ /
[285|01]
samādviśiṣṭo 'smītyabhimānaḥ /
[285|02]
viśiṣṭādviśiṣṭo 'smīti mānātimānaḥ /
[285|02-285|03]
pañcopādānaskandhānātmata ātmīyato vā manyamānasyāsmimānaḥ /
[285|03]
aprāpte viśeṣādhigame prāpto mayetyabhimānaḥ /
[285|03-285|04]
bahvantaraviśiṣṭādalpāntarahīno 'smītyūnamānaḥ /
[285|04]
aguṇavato guṇavānasmīti mithyāmānaḥ /
[285|05]
yattarhi śāstre nava mānavidhā uktāḥ /
"śreyānasmīti mānavidhā /
[285|05-285|06]
sadṛśo 'smīti mānavidhā /
[285|06]
hīno 'smīti mānavidhā /
[285|06-285|07]
asti me śreyānasti me sadṛśo 'sti me hīnaḥ /
[285|07]
nāsti me śreyānnāsti me sadṛśo nāsti me hīna" iti /
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0