અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 461480

[285।07-285।08]
એભ્ય એવ માનેભ્ય એતાઃ ।
[285।09]
નવવિધાસ્ત્રિભ્યઃ
[285।10]
કતમેભ્યસ્ત્રિભ્યઃ માનાતિમાનોનમાનેભ્યઃ ।
[285।10-285।11]
તત્ર પ્રથમં ત્રયં દૃષ્ટિસંનિશ્રિતાસ્ત્રયો માનાઃ ।
[285।11]
અતિમાનમાનોનમાનાઃ ।
દ્વિતીયં ત્રયમૂનમાનમાનાતિમાનાઃ ।
[285।11-285।12]
તૃતીયં ત્રયં માનાતિમાનોનમાનાઃ ।
[285।12-285।13]
યુક્તસ્તાવદ્ બહ્વન્તરવિશિષ્ટાદલ્પાન્તરહીનો ઽસ્મીત્યૂનમાન ઉન્નતિસ્થાનત્વાત્ ।
[285।13-285।14]
નાસ્તિ મે હીન ઇત્યત્ર કિમુન્નતિ સ્થાનમ્ ।
[285।14]
અસ્તિ સદૃશો યો ઽભિપ્રેતે વરે સત્ત્વરાશૌ નિહીનમપ્યાત્માનં બહુ મન્યતે ।
[285।15]
અપિ ચાસ્ત્યેવ જ્ઞાનપ્રસ્થાનવિહિતો વિધિઃ ।
[285।15-285।17]
પ્રાકરણં તુ નિર્દેશં પરિગૃહ્ય શ્રેયાનસ્મીત્યેકેષુ માનો ઽપિ સ્યાદતિ માનો ઽપિ માનાતિમાનો ઽપિ હીનસમવિશિષ્ટાપેક્ષયા ।
[285।18]
અથૈતે સપ્ત માનાઃ કિંપ્રહાતવ્યા ઇત્યાહ
[285।19]
દૃગ્ભાવનાક્ષ્યાઃ ।
[285।20]
દૃગ્ભાવનાભ્યામેષાં ક્ષયઃ ।
[285।20-285।21]
એતદુક્તં ભવતિ સર્વે દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યા ઇતિ યદ્ભાવનાહેયમપ્રહીણં કિમવશ્યં તદાર્યાણાં સમુદાચરતિ ।
[285।21]
નાવશ્યં તદ્યથા
[285।22]
વધાદિપર્યવસ્થાનં હેયં ભાવનયા
[285।23-285।24]
યેન ક્લેશપર્યવસ્થાનેન સંચિન્ત્ય પ્રાણિવધં કુર્યાદ્યાવન્મૃષાવાદં તદ્ ભાવનાહેયં ભાવનાહેયધર્માલમ્બનત્વાત્ ।
[285।25]
તથા
[286।01]

વિભવેચ્છા
[286।02]
વિભવતૃષ્ણા ઽપિ ભાવનાહેયા ।
વિભવો નામ ક એષ ધર્મઃ ।
ત્રૈધાતુકી અનિત્યતા ।
[286।03]
તત્ર પ્રર્થના વિભવતૃષ્ણા ।
તથાશબ્દેન ભવતૃષ્ણાયાઃ પ્રદેશો ગૃહ્યતે ।
[286।03-286।04]
"અહો વતાહમૈરાવણઃ સ્યાં નાગરાજ" ઇત્યેવમાદિ ।
[286।04-286।05]
માનવિધા અપિ ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ સન્તીત્યુક્તમસ્મિમમાનશ્ચ ।
[286।06]
ન ચાર્યસ્ય સંભવન્તિ વિધાદયઃ ।
[286।07]
નાસ્મિતા
[286।08]
આદિગ્રહણેન યાવદ્વિભવતૃષ્ણાયા ગ્રહણમ્ ।
[286।08-286।09]
કિં કારણમપ્રહીણા અપ્યેતે ન સમુદાચરન્તિ ।
[286।10]
દૃષ્ટિપુષ્ટત્વાત્
[286।11]
સત્કાયદૃષ્ટિપુષ્ટા હિ માનવિધા અસ્મિમાનશ્ચ ।
[286।11-286।12]
અતો ભગ્નપૃષ્ઠત્વાત્ નોત્થાતુમ્ પુનરુત્સહન્તે ।
[286।12]
વધાદિપર્યવસ્થાનં મિથ્યાદૃષ્ટિપુષ્ટત્વાત્ ।
[286।12-286।13]
વિભવતૃષ્ણા ઉચ્છેદ્દૃષ્ટિપુષ્ટત્વાત્ ।
[286।13]
ભવતૃષ્ણાયાઃ પ્રદેશઃ શાશ્વતદૃષ્ટિપુષ્ટત્વાત્ ।
[286।14]
કૌકૃત્યં નાપિ ચાશુભમ્
[286।15]
અકુક્શલં ચાપિ કૌકૃત્યં ભાવનાપ્રહાતવ્યમ્ ।
[286।15-286।16]
ન ચાર્યસ્ય તત્સંભવતિ વિચિકિત્સા સમુત્થિતત્વાત્ ।
[286।17]
અથૈષામષ્ટાનવતેરનુશયાનાં કતિ સર્વત્રગાઃ કત્યસર્વત્રગાઃ ।

[286।18-286।19]
સર્વત્રગા દુઃખહેતુદૃગ્ઘેયા દૃષ્ટયસ્તથા ।
વિમતિઃ સહ તાભિશ્ચ યા ઽવિદ્યા ઽવેણિકી ચ યા
[286।20-286।21]
દુઃખસમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યા દૃષ્ટયો વિચિકિત્સા ચ તાભિશ્ચ સંપ્રયુક્તા અવિદ્યા આવેણિકી ચ દુઃખસમુદયપ્રહાતવ્યે ચાવિદ્યા ।
[286।20-287।01]
ઇતીમે એકાદશાનુશયાઃ સભાગધાતુસર્વત્રગાઃ ।
[287।01]
સપ્ત દૃષ્ટયો દ્વે વિચિકિત્સે દ્વે અવિદ્યે સકલસ્વધાત્વાલમ્બનત્વાત્ ।
[287।02]
કિમેભિર્યુગપદાલમ્બતે આહોસ્વિત્ ક્રમેણ ।
યદિ ક્રમેણ અન્યેષામપિ પ્રસઙ્ગ ।
[287।02-287।04]
અથ યુગપત્ કઃ સકલેન કામધાતુના શુદ્ધિં પ્રત્યેત્યકારણં વા કારણતઃ ।
[287।04]
સકલં નોચ્યતે સકલં યુગપદાલમ્બન્ત ઇતિ ।
[287।04-287।05]
અપિ તુ પઞ્ચપ્રકારમપિ સર્વં યુગપત્ ।
[287।05-287।06]
એવમપિ યત્રાત્મદૃષ્ટિસ્તત્રાત્મતૃષ્ણા યત્રાગ્રશુદ્ધિદૃષ્ટી તત્ર તત્પ્રાર્થના તેન ચ માન ઇતિ તૃષ્ણામાનયોરપિ સર્વત્રગત્વં પ્રાપ્નોતિ ।
[287।06-287।07]
એવં સતિ દર્શનભાવનાહેયાલમ્બનત્વાદેતદુભયં કિંપ્રહાતવ્યં સ્યાત્ ।
[287।07-287।08]
ભાવનાપ્રહાતવ્યં વ્યામિશ્રાલમ્બનત્વાત્ ।
[287।08]
અથવા પુનરસ્તુ દર્શનપ્રહાતવ્યં દૃષ્ટિબલાધાનવર્તિત્વાત્ ।
[287।08-287।09]
સ્વલક્ષણક્લેશાવેતૌ ન સામાન્યક્લેશૌ ।
[287।09]
તસ્માન્ન સર્વત્રગાવિતિ વૈભાષિકાઃ ।
[287।10]
વ એતે સભાગધાતુસર્વત્રગા એકાદશાનુશયા ઉક્તાઃ
[287।11]
નવોધ્ર્વાલમ્બના એષાં દૃષ્ટિદ્વયવિવર્જિતાઃ ।
[287।12]
સત્કાયદૃષ્ટિમન્તગ્રાહદૃષ્ટિં ચ વર્જયિત્વા ઽન્યે નવાનુશયા વિસભાગધાતુસર્વત્રગાઃ ।
[287।13]
કદાચિત્તુ વિસભાગમેકં ધાતુમાલમ્બન્તે કદાચિત્ દ્વૌ ।
[287।13-287।14]
"યે ઽનુશયાઃ કામપ્રતિસંયુક્તા રૂપપ્રતિસંયુક્તાલમ્બનાઃ ।

[287।14-287।15]
કામપ્રતિસંયુક્તા આરૂપ્યપ્રતિસંયુક્તાલમ્બનાઃ કામપ્રતિસંયુક્તા રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તાલમ્બના" ઇતિ વચનાત્ ।
[287।15-287।17]
યદા કામધાતૌ સ્થિતો બ્રહ્મણિ સત્ત્વદૃષ્ટિં નિત્યદૃષ્ટિં ચોજ્ત્પાદયતિ તદા કથં સત્કાયાન્ત ગ્રાહદૃષ્ટી વિસભાગધાત્વાલમ્બને ન ભવતઃ ।
[287।17-287।18]
આત્માત્મીયત્વેનાગ્રહણાદન્તગ્રાહદૃષ્ટિશ્ચ તત્સમુત્થિતત્વાત્ ।
[287।18]
કા તર્હીયં દૃષ્ટિઃ ।
[287।18-287।19]
નેયં દૃષ્ટિર્મિથ્યાજ્ઞાનં પુનઃ એતદિત્યાભિધાર્મિકાઃ ।
[287।19-287।20]
કુતો નુ ખલ્વેતદન્યા તદાલમ્બના દૃષ્ટિરેષા ન દૃષ્ટિરિતિ સિદ્ધાન્તસ્તુ પ્રમાણયિતયઃ ।
[287।21]
કિં ખલ્વનુશયાઃ એવ સર્વત્રગાઃ ।
નેત્યાહ ।
[287।22]
પ્રાપ્તિવર્જ્યાઃ સહભુવો યેઽપ્યેભિસ્તે ઽપિ સર્વગાઃ
[287।23]
સર્વત્રગૈરનુશયૈઃ સહભુવો યે ઽપ્યન્યે ધર્માસ્તે ઽપિ સર્વત્રગાઃ પ્રાપ્તયસ્તુ નૈવમ્ ।
[287।23-288।01]
અનેક ફલત્વાત્ ।
[288।01-288।02]
અત એવ સ્યુઃ સર્વત્રગાનુશયા ન સર્વત્રહેતુના હેતુરિતિ ચતુષ્કોટિકં ક્રિયતે ।
[288।02]
પ્રથમા કોટિરનાગતાઃ સર્વત્રગા અનુશયાઃ ।
[288।02-288।03]
દ્વિતીયા ઽતીતપ્રત્યુપન્નાસ્તત્સહભુવઃ ।
[288।03]
તૃતીયાચતુથૌ યોજ્યે ।
[288।04]
એષામષ્ટાનવતેરનુશયાનાં કતિ સાસ્રવાલમ્બનાઃ કત્યનાસ્રવાલમ્બનાઃ ।
[288।05-288।06]
મિથ્યાદૃગ્વિમતી તાભ્યાં યુક્તા ઽવિદ્યા ઽથ કેવલા ।
નિરોધમાર્ગદૃગ્ઘેયાઃ ષડનાસ્રવગોચરાઃ
[288।07-288।08]
નિરોધદર્શનપ્રહાતવ્યાસ્ત્રયો ઽનુશયા મિથ્યાદૃષ્ટિર્વિચિકિત્સા ઽવિદ્યા ચ તાભ્યાં સંપ્રયુક્તા ઽ; ઽવેણિકી ચ ।
[288।08]
માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યા અપ્યેત એવ ત્રયઃ ।
[288।08-288।09]
ઇત્યેતે ષડનાસ્રવાલમ્બનાઃ ।

[288।09]
શેષાં સાસ્રવાલમ્બના ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
તત્ર પુનઃ
[288।10-288।11]
સ્વભૂમ્યુપરમો માર્ગઃ ષડ્ભૂમિનવભૂમિકઃ ।
તદ્ગોચરાણાં વિષયો માર્ગો હ્યન્યો ઽન્યહેતુકઃ
[288।12-288।13]
નિરોધાલમ્બનાનાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીનાં સ્વભૂમિનિરોધ એવાલમ્બનં કામાવચરાણાં કામધાતોરેવ યાવત્ ભવાગ્રભૂમિકાનાં ભવાગ્રસ્યૈવ ।
[288।13-288।14]
માર્ગાલમ્બનાનાં કામાવચરાણાં ષડ્ભૂમિકો ધર્મજ્ઞાનપક્ષો માર્ગઃ સર્વ એવાલમ્બનમ્ ।
[288।14-288।15]
યો ઽપિ રૂપારૂપ્યપ્રતિપક્ષઃ રૂપારુપ્યાવચરાણામપ્યદૃષ્ટભૂમિકાનાં નવભૂમિકઃ ।
[288।15-288।16]
સ એવાન્વયજ્ઞાનપક્ષ્યો માર્ગ આલમ્બનં માર્ગસ્યાન્યો ઽન્યહેતુકત્વાત્ ।
[288।16-288।17]
યદ્યપિ ધર્મજ્ઞાનાન્વયજ્ઞાને અપ્યન્યોન્યહેતુકે નત્વન્વયજ્ઞાનં કામધાતુપ્રતિપક્ષ ઇતિ ।
[288।17-288।18]
ન કામાવચરા માર્ગાલમ્બના અન્વયજ્ઞાનપક્ષાનાલમ્બન્તે ।
[288।18-288।19]
ધર્મજ્ઞાનં તર્હિ રૂપારૂપ્યપ્રતિપક્ષત્વાત્તદ્ભૂમિકાનાં માર્ગલમ્બનાનામાલમ્બનં ભવિષ્યતિ ।
[288।19-288।20]
ન તત્ સકલં પ્રતિપક્ષો દુઃખસમુદયધર્મજ્ઞાનયોરતત્પ્રતિપક્ષત્વાત્ ।
[288।20-288।21]
નાપિ સકલયો રૂપારૂપ્યય્યોર્દર્શનપ્રહાતવ્યાનામપ્રતિપક્ષત્વાદિત્યાદ્યાભાવાન્ન ભવત્યાલમ્બનમ્ ।
[288।22]
અથ કસ્માદ્રાગપ્રતિઘમાના દૃષ્ટિશીલવૃઅતપરામર્શૌ ચાનાસ્રવાલમ્બના નેષ્યન્તે ।
[288।23]
ન રાગસ્તસ્ય વર્જ્યત્વાત્
[289।01-289।02]
વર્જનીયો હિ રાગઃ યદિ ચાનાસ્રવાલમ્બનઃ સ્યાન્ન વર્જનીયઃ સ્યાત્કુશલધર્મચ્છન્દવત્ ।
[289।03]
ન દ્વેષો ઽનપકારતઃ ।
[289।04]
અપકારવસ્તુનિ હિ પ્રતિઘ ઉત્પદ્યતે ।
ન ચૈવં નિરોધમાગૌં ।
[289।05]
ન માનો ન પરામર્શૌ શાન્તશુદ્ધયગ્રભાવતઃ
[289।06]
નિરોધમાર્ગયોઃ શાન્તત્વાન્ન તાભ્યામુન્નતિર્ભવિતુમર્હતિ ।
[289।06-289।07]

ભૂતાર્થશુદ્ધિત્વાન્ન તયોઃ શુદ્ધિગ્રાહઃ શીલવ્રતપરામર્શઃ ।
[289।07]
અગ્રૌ ચ તૌ ।
હીને ચાગ્રગ્રાહો દૃષ્ટિપરામર્શઃ ।
[289।08]
તસ્માદયુક્તમેષામનાસ્રવાલમ્બનત્વમ્ ।
[289।09]
એષામષ્ટાનવતેરનુશયાનાં કત્યાલમ્બનતો ઽનુશેરતે કતિ સંપ્રયોગત એવ ।
[289।10-289।11]
સર્વત્રગા અનુશયાઃ સકલામનુશેરતે ।
સ્વભૂમિમાલમ્બનતઃ સ્વનિકાયમસર્વગાઃ
[289।12-289।13]
યે સર્વત્રગા અનુશયાસ્તે સકલાં પઞ્ચપ્રકારામપિ સ્વાં ભૂમિમાલમ્બનતો ઽનુશેરતે ।
[289।13]
અસર્વત્રગાસ્તુ સ્વસ્યાં ભૂમૌ સ્વમેવ નિકાયમાલમ્બનતો ઽનુશેરતે નાન્યમ્ ।
[289।14]
તદ્યથા દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યા દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યમેવ નિકાયમ્ ।
[289।14-289।15]
એવં યાવદ્ભાવનાપ્રહાતવ્યા ભાવનાપ્રહાતવ્યમેવ નાન્યમ્ ।
[289।15]
ઉત્સર્ગં કૃત્વા ઽપવાદં કરોતિ
[289।16]
નાનાસ્રવોર્ધ્વવિષયાઃ
[289।17]
અનાસ્રવાલમ્બના અનુશયા નૈવાલમ્બનતો ઽનુશેરતે ।
નાપ્યૂર્ધ્વભૂમ્યાલમ્બનાઃ ।
[289।17-289।18]
કિં કારણમ્ ।
[289।18]
તદાલમ્બનસ્ય વસ્તુનઃ
[289।19]
અસ્વીકારાદ્વિપક્ષતઃ ।
[289।20-289।21]
યદ્ધિ વસ્ત્વાત્મદૃષ્ટિતૃષ્ણાભ્યાં સ્વીકૃતં ભવતિ તત્રાન્યે ઽપ્યનુશયા અનુગમયિતુમુત્સહન્તે ।
[289।21]
આર્દ્ર ઇવ પટે રજાંસિ સંસ્થાતુમ્ ।
[289।21-289।22]
ન ચૈવમનાસ્રવા નાપ્યેવમૂર્ધ્વા ભૂમિઃ ।
[289।22]
અતો ન તદાલમ્બનાસ્તેષ્વનુશેરતે ।

યસ્ત્વિહસ્થસ્તાં ભૂમિં પ્રાર્થયતે ।
[289।23-290।01]
કુશલો ઽસૌ ધર્મ્મચ્છન્દઃ વિપક્ષભૂતૌ ચ નિર્વાણમાર્ગૌ તદાલમ્બનાનાં ક્લેશાનામૂર્ધ્વા ચ ભૂમિરધરાણામ્ ।
[290।01]
અતો ન તેષુ પ્રતિષ્ઠાં લભન્તે ।
[290।01-290।02]
તપ્ત ઇવોપલે તલાનિ પાદાનામ્ ।
[290।02]
આનુગુણ્યાર્થો ઽત્રાનુશયાર્થઃ ।
ન ચ તે તદનુગુણા ઇત્યપરે ।
[290।02-290।03]
વાતિકસ્ય રુક્ષાનનુશયનવત્ ।
[290।03]
અત ઉક્તા આલમ્બનતો ઽનુશેરતે ।
[290।04]
યેન યઃ સંપ્રયુક્તસ્તુ સ તસ્મિન્ સંપ્રયોગતઃ
[290।05]
અનુશરેત ઇતિ વર્તતે ।
[290।05-290।06]
યો ઽનુશયો યેન ધર્મેણ સંપ્રયુક્તસ્તસ્મિન્ સંપ્રયોગતો ઽનુશેતે ।
[290।06]
યાવદપ્રહીણ ઇતિ વિશેષણાર્થસ્તુશબ્દઃ ।
[290।06-290।07]
સ્યુરનુશયા નાનાસ્રવાલમ્બના ન વિસભાગધાતુસર્વત્રગાઃ ।
[290।07-290।08]
તે ચાનુશયાઃ સંપ્રયોગતો ઽનુશયીરન્નાલમ્બનતઃ ન સ્યુર્વિસભાગભૂમિસર્વત્રગા અનુશયાઃ ।
[290।09]
એષામષ્ટાનવતેરનુશયાનાં કત્યકુશલાઃ કત્યવ્યાકૃતાઃ ।
[290।10]
ઊર્ધ્વમવ્યાકૃતાઃ સર્વે
[290।11]
રૂપારુપ્યાવચરાસ્તાવત્સર્વ એવાવ્યાકૃતાઃ ।
કિં કારણમ્ ।
[290।12]
ક્લિષ્ટાનાં ધર્માણાં દુઃખવિપાકઃ સ્યાત્ ।
તચ્ચ તયોઇર્નાસ્તિ પરવ્યાબાધહેત્વભાવાત્ ।
[290।13]
કામે સત્કાયદર્શનમ્ ।
[290।14]
અન્તગ્રાહઃ સહાભ્યાં ચ મોહઃ

[290।15]
કામધાતૌ સત્કાયાન્તગ્રાહદૃષ્ટી તત્સંપ્રયુક્તા ચાવિદ્યા અવ્યાકૃતાઃ ।
[290।15-290।16]
કિં કારણમ્ ।
[290।16]
દાનાદિભિરવિરુદ્ધત્વાત્ ।
[290।16-290।17]
અહં પ્રેત્ય સુખી ભવિષ્યામીતિ દાનં દદાતિ શીલં રક્ષતિ ।
[290।17]
ઉચ્છેદદૃષ્ટિરપિ મોક્ષાનુકૂલા ।
[290।17-290।19]
અત એવોક્તં ભગવતા "એતદગ્રં બાહ્યકાનાં દૃષ્ટિગતાનાં યદુત નો ચ સ્યાં નો ચ મે સ્યાત્ ન ભવિષ્યામિ ન મે ભવિષ્યતી"તિ ।
[290।19]
અપિ ચાનયોર્દૃષ્ટ્યોઃ સ્વદ્રવ્યસંમૂઢત્વાદપરપીડાપ્રવૃત્તત્વાચ્ચ ।
[290।19-290।20]
સ્વર્ગતૃષ્ણા ઽસ્મિમાનયોરપ્યેવં પ્રસઙ્ગઃ ।
[290।20]
સહજા સત્કાયદૃષ્ટિરવ્યાકૃતા ।
[290।20-290।21]
યા મૃગપક્ષિણામપિ વર્ત્તતે ।
[290।21]
વિકલ્પિતા ત્વકુશલેતિ પૂર્વાચાર્યાઃ ।
[291।01]
શેષસ્ત્વિહાશુભાઃ
[291।02]
શેષાસ્ ત્વશુભા અનુશયાઃ કામધાતાવકુશલાઃ ।
[291।03]
કત્યકુશલમૂલાનિ કતિ ન ।
[291।04]
કામે ઽકુશલમૂલાનિ રાગપ્રતિઘમૂઢયઃ ।
[291।05-291।06]
કામધાતૌ સર્વરાગઃ સર્વપ્રતિઘઃ સર્વો મોહો ઽન્યત્ર સત્કાયાન્તગ્રાહદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તાદ્યથાક્રમમ્ ।
[291।07]
ત્રીણ્યકુશલમૂલાનિ
[291।08]
લોભો ઽકુશલમૂલં દ્વેષો મોહો ઽકુશલમૂલમ્ ।
[291।08-291।09]
યદ્ધ્યકુશલં ચાકુશલસ્ય ચ મૂલં તદેવાકુશલમૂલમિષ્ટમ્ ।
[291।09-291।10]
શેષા અનુશયા નાકુશલમૂલાનીતિ સિદ્ધમ્ ।

[291।11]
કત્યવ્યાકૃતમૂલાનિ કતિ ન ।
ત્રીણ્યવ્યાકૃત મૂલાનિ ।
કતમાનિ ત્રીણિ ।
[291।12]
તૃષ્ણા ઽવિદ્યા મતિશ્ચ સા
[291।13-291।14]
સેત્યવ્યાકૃતતાં દર્શયતિ યા કાચિદવ્યાકૃતા તૃષ્ણા અવિદ્યા પ્રજ્ઞા ચાન્તતો વિપાકજા અપિ સર્વા ઽસાવવ્યાકૃતમૂલમિતિ કાશ્મીરાઃ ।
[291।15]
દ્વૈધોર્ધ્વવૃત્તેર્નાતો ઽન્યૌ
[291।16]
વિચિકિત્સા કિલ દ્વૈધવૃત્તેર્ન મૂલં ભવિતુમર્હતિ ।
ચલત્વાત્ ।
[291।16-291।17]
ઉન્નતિલક્ષણેનોર્ધ્વવૃત્તેર્ન માનો મૂલમ્ ।
[291।17-291।18]
વિવિધસ્મૃતિમૂલાનિ હિ સ્થિરાણ્યધોવૃત્તીનિ ચ લોકે દૃષ્ટાન્નીતિ ।
[292।01]
ચત્વાર્યેવેતિ બાહ્યકાઃ ।
[292।02]
બાહ્યકા શ્ચત્વાર્યવ્યાકૃતમૂલાનીચ્છન્તિ ।
[292।03]
તૃષ્ણાદૃઙ્ માનમોહાસ્તે
[292।04]
સ ઇત્યવ્યાકૃતા ઇતિ દર્શયતિ ।
અવ્યાકૃતા તૃષ્ણા દૃષ્ટિર્માનો ઽવિદ્યા ચ ।
[292।04-292।05]
કિં કારણમેતાન્યવ્યાકૃતમૂલાનીચ્છન્તિ ।
[292।06]
ધ્યાયિત્રિત્વાદવિદ્યયા
[292।07]
યસ્માત્ત્રયો ધ્યાયિનઃ ।
તૃષ્ણાદૃષ્ટિમાનોત્તરધ્યાયિનઃ ।
તે ચાવિદ્યાવશાદ્ભવન્તીતિ ।
[292।08]
યાનિ સૂત્રે ચતુર્દશાવ્યાકૃતવસ્તૂનિ કિં તાનિ અવ્યાકૃતત્વાત્ ।
નેત્યાહ ।
[292।09]
કિં તર્હિ ।
સ્થાપનીયઃ પ્રશ્નો ઽવ્યાકૃત ઇત્યુક્તમ્ ।

ચતુર્વિધો હિ પ્રશ્નઃ ।
[292।09-292।10]
એકાંશવ્યાકરણીયો વિભજ્યવ્યાકરણીયઃ પરિપૃચ્છય્ય વ્યાકરણીયઃ સ્થાપનીયશ્ચ ।
[292।10-292।11]
તત્ર યથાક્રમં વેદિતવ્યમ્ ।
[292।12-292।14]
એકાંશતો વ્યાકરણં વિભજ્ય પરિપૃચ્છય ચ ।
સ્થાપ્યં ચ મરણોત્પત્તિ વિશિષ્ટાત્મા ઽન્યતાદિવત્
[292।15]
કિં સર્વસત્ત્વા મરિષ્યન્તીત્યેકાંશેન વ્યાકર્ત્તવ્યં મરિષ્યન્તીતિ ।
[292।15-292।16]
કિં સર્વે જનિષ્યન્ત ઇતિ વિભજ્ય વ્યાકર્ત્તવ્યં સંક્લેશા જનિષ્યન્તે ન નિઃક્લેશા ઇતિ ।
[292।16-292।17]
કિં મનુષ્યો વિશિષ્ટો હીન ઇતિ પરિપૃચ્છય્ય વ્યાકત્તેવ્યમ્ ।
[292।17]
કાનધિકૃત્ય પ્રશ્નયસીતિ ।
[292।17-292।18]
યદિ બ્રૂયાદ્ દેવાનિતિ ।
[292।18]
હીન ઇતિ વ્યાકર્ત્તવ્યમ્ ।
અથ બ્રૂયાદપાયાનિતિ ।
[292।18-292।19]
વિશિષ્ટ ઇતિ વ્યાકર્ત્તવ્યમ્ ।
[292।19]
કિમન્યઃ સ્કન્ધેભ્યઃ સત્ત્વો ઽનન્ય ઇતિ સ્થાપનીયઃ ।
[292।19-292।20]
સત્ત્વદ્રવ્યસ્યાભાવાત્ વન્ધ્યાપુત્રશ્યામગૌરતાદિવત્ ।
[292।21]
કથમેતદ્વ્યાકરણં ભવતિ અવ્યાકૃતમેતદિતિ ।
એવં વ્યાકરણાત્ ।
[292।22]
અપર આહ ।
ઇદમપ્યેકાંશવ્યાકરણં યન્ન સર્વે જનિષ્યન્ત ઇતિ ।
[292।23-292।24]
યસ્તુ પૃચ્છેદ્યે મરિષ્યન્તિ કિં તે જનિષ્યન્ત ઇત્યેતદ્વિભજ્યવ્યાકરણીયં સ્યાત્ ।
[292।24-293।01]
મનુષ્યેષુ ચોભયમસ્તિ હીનત્વં વિશિષ્ટત્વં ચાપેક્ષિકમિત્યુભયમેકાંશેન વ્યાકર્ત્તવ્યમ્ ।
[293।01-293।02]
તદ્યથા વિજ્ઞાનં કાર્યં કારણં ચેતિ એકાન્તેન તુ પૃચ્છતો નૈકાન્તવ્યાકરણાત્ વિભજ્યવ્યાકરણં યુજ્યતે ।
[293।02-293।03]

સ્કન્ધેભ્યો ઽન્યઃ સત્ત્વ ઇત્યેતદવ્યાકૃતમેવ ।
[293।03]
ન ચાવ્યાકરણમેવ વ્યાકરણં યુજ્યત ઇતિ ।
[293।03-293।04]
યસ્તુ સ્થાપનીયઃ પ્રશ્નઃ સ્થાપનીયત્વેન વ્યાક્રિયતે ।
[293।04]
કથં ન વ્યાકૃતો ભવતિ ।
[293।05]
આભિધર્મિકા આહુઃ ।
[293।05-293।07]
"તથાગતો ભગવાનર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સ્વાખ્યાતો ઽસ્ય ધર્મઃ સુપ્રતિપન્નઃ શ્રાવકસંઘઃ રૂપમનિત્યં યાવદ્વિજ્ઞાન દુઃખપ્રજ્ઞપ્તિર્યાવન્માર્ગપ્રજ્ઞપ્તિરેકાંશેન વ્યાકર્ત્તવ્યમર્થોપસંહિતત્વાત્ ।
[293।07-293।08]
વિભજ્જવ્યાકરણં નામ યદિ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાદ્ધર્માન્ વદેતિ સ વક્તવ્યો બહવો ધર્મા અતીતા અનાગતાઃ પ્રત્યુત્પન્નાઃ કતમાન્ વદામીતિ ।
[293।09]
યદિ બ્રૂ યાદતીતાનિતિ ।
સ વ્યક્તવ્યો ઽતીતા અપિ બહવો રૂપં યાવદ્વિજ્ઞાનમિતિ ।
[293।10]
અથં બ્રૂયાદ્રૂપમિતિ ।
સ વક્તવ્યો રૂપમપિ ત્રિવિધં કુશલમકુશલમવ્યાકૃતં ચ ।
[293।11]
યદ્યાહ કુશલમિતિ ।
[293।11-293।12]
તદપિ સપ્તપ્રકારં પ્રાણાતિપાતાદ્વિરતિર્યાવત્સંભિન્નપ્રલાપાદિતિ ।
[293।12]
યદ્યાહ પ્રાણાતિપાતાદ્વિરતિમિતિ ।
[293।12-293।13]
સા ઽપિ ત્રિપ્રકારા અલોભજા ઽદ્વેષજા ઽમોહજા ।
[293।13]
યદ્યાહાલોભજામિતિ ।
[293।13-293।14]
અલોભજા ઽપિ દ્વિવિધા વિજ્ઞાપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિભેદાદિત્યેવં વિભજ્ય વક્તવ્યમિતિ ।
[293।14]
એતદેવ ચ શઠસ્ય પરિપૃચ્છ્ય વ્યાકરણમ્ ।
[293।14-293।15]
તસ્ય વક્તવ્યં ધર્મા બહવ ઇતિ ।
[293।15]
ન તુ વિભક્તવ્યા યાવત્તૂષ્ણિમ્ વા તિષ્ઠતિ સ્વયં વા વ્યાકરોતીતિ ।
[293।16-293।17]
યદા તૌ ન કિઞ્ચિત્ પૃચ્છતઃ કેવલમધ્યેષયતઃ તયોશ્ચ ન કિઞ્ચિત્ વ્યાક્રિયતે કેવલં પરિપ્રશ્ન્યેતે તત્ કથમનયોઃ પ્રશ્નો ભવતિ કથં વા વ્યાકરણમ્ ।
[293।18]

યો હ્હિ પન્થાનં બ્રૂહીત્યાહ કિમ્ તેન પન્થા ન પૃષ્ટો ભવતિ ।
[293।18-293।19]
પરિપૃચ્છયૈવ વ્યાકરણાત્ કથં ન પરિપૃચ્છાવ્યાકરણં ભવતિ ।
[293।19-293।20]
સ્થાપનીયસ્તુ યથા અન્તવાન્ લોકો ઽનન્તવાનિત્યેવમાદિ સૂત્રાન્તાદેવ તુ પ્રશ્નવ્યાકરણાનાં લક્ષણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
[293।20-293।21]
ભદન્તમહાસાઙ્ઘિકાઃ સૂત્રં પઠન્તિ ।
[293।21]
"ચત્વારીમાનિ ભિક્ષવઃ પ્રશ્નવ્યાકરણાનીતિ ।
[293।21-293।22]
કતમાનિ ચત્વારિ ।
[293।22]
અસ્તિ ભિક્ષવ એકાંશવ્યાકરણીયઃ પ્રશ્નઃ ।
અસ્તિ યાવત્ સ્થાપનીયઃ ।
[293।23]
કતમશ્ચ ભિક્ષવઃ એકાંશવ્યાકરણીયઃ પ્રશ્નઃ ।
[293।23-293।24]
સર્વે સંસ્કારા અનિત્યા ઇત્યયં ભિક્ષવ એકાંશવ્યાકરણીયઃ પ્રશ્નઃ ।
[293।24]
કતમશ્ચ ભિક્ષવો વિભજ્યવ્યાકરણીયઃ પ્રશ્નઃ ।
[293।24-293।25]
સંચેતનીયં કર્મ કૃત્વા કિં પ્રતિવેદયત ઇત્યયમ્ વિભજ્યવ્યાકરણીયઃ પ્રશ્નઃ ।
[293।25-293।26]
કતમશ્ચ ભિક્ષવઃ પરિપૃચ્છ્યવ્યાકરણીયઃ પ્રશ્નઃ ।
[293।26-293।27]
સંજ્ઞાસુ પુરુષસ્યાત્મા ઉતાહો ઽન્યાસંજ્ઞા અન્ય આત્મેતિ પૃષ્ટેન સતા પરિપ્રષ્ટવ્યઃ કતમં પુનરાયુષ્માનાત્માનં પ્રત્યેતિ ।
[293।27-293।28]
સ ચેદેવં વદેદૌ દારિકં ખલ્વહયાયુષ્મન્નાત્માનં પ્રત્યેમિ ।
[293।28-293।29]
એવં સત્યન્યા સંજ્ઞા અન્ય આત્મેત્યેવં વચનીયઃ ।
[293।29]
અયં હિ પરિપૃચ્છ્ય વ્યાકરણીયઃ પ્રશ્નઃ ।
[293।29-294।01]
કતમશ્ચ ભિક્ષવઃ સ્થાપનીયઃ પ્રશ્નઃ ।
[294।01]
તદ્યથા શાશ્વતો લોકો ઽશાશ્વતઃ ।
[294।01-294।02]
શાશ્વતશ્ચાશાશ્વતશ્ચ ।
[294।02]
નૈવ શાશ્વતો નાશાશ્વતઃ ।

અન્તવાનન્તતઃ ।
અન્તવાંશ્ચાનન્તશ્ચ ।
[294।02-294।03]
નૈવાન્તવાન્નાનન્તવાન્ ।
[294।03-294।04]
ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાન્ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાત્ યાવદન્યો જીવો ઽન્યચ્છરીરમિત્યયં ભિક્ષવઃ સ્થાપનીયઃ પ્રશ્ન" ઇતિ ।
[294।04-294।05]
યસ્ય પુદ્ગલસ્ય યો ઽનુશયો યસ્મિન્નાલમ્બને ઽનુશેતે સ તેન તસ્મિન્ સંપ્રયુક્તઃ ।
[294।05-294।06]
ઇદં તુ વક્તવ્યમતીતે ન કસ્મિન્ યાવત્ પ્રત્યુપન્ને ન કસ્મિન્નિતિ ।
[294।07]
સમાસત ઇમે દ્વિવિધાઃ ક્લેશાઃ ।
સ્વલક્ષણક્લેશાશ્ચ રાગપ્રતિવમાનાઃ ।
[294।08]
સામાન્યક્લેશાશ્ચ દૃષ્ટિવિચિકિત્સાદ ઽવિદ્યાઃ ।
તત્ર તાવત્ ।
[294।09-294।10]
રાગપ્રતિઘમાનૈઃ સ્યાદતીતપ્રત્યુપસ્થિતૈઃ ।
યત્રોત્પન્ના ઽપ્રહીણાસ્તે તસ્મિન્ વસ્તુનિ સંયુતઃ
[294।11-294।12]
અતીતાઃ પ્રત્યુત્પન્નાશ્ચ રાગપ્રતિઘમાના યસ્મિન્ વસ્તુન્યુત્પન્ના ન ચ પ્રહીણાસ્તસ્મિન્ વસ્તુનિ તૈઃ સંયુક્તઃ ।
[294।12]
એતે હિ સ્વલક્ષણક્લેશત્વાન્ન સર્વસ્યાવશ્યં સર્વત્રોત્પદ્યન્તે ।
[294।13]
સર્વત્રાનાગતૈરેભિર્માનસૈઃ
[294।14]
યત્રાપ્રહીણાસ્તે ઇતિ વર્ત્તતે ।
[294।14-294।15]
અનાગતૈરેભિરેવ રાગપ્રતિઘમાનૈર્મનોભૂમિકૈઃ સર્વત્ર વસ્તુનિ સંયુતસ્ત્રૈયધ્વિકે ।
[294।15]
માનસાનાં ત્ર્યધ્વવિષયત્વાત્
[294।16]
સ્વાધ્વિકે પરૈઃ ।
[294।17]
અન્યૈ રાગપ્રતિઘૈરનાગતૈરનાગત એવ વસ્તુનિ સંયુક્તઃ ।
કે પુનરન્યે ।
[294।17-294।18]
યે પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયિકા રાગાશ્ચ પ્રતિઘાશ્ચ ।
[294।18]
ઉત્પત્તિધર્મભિરેવ ।

તૈરેવ તુ
[294।19]
અજૈઃ સર્વત્ર
[294।20]
અનુત્પત્તિધર્મભિઃ પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયિકૈરપિ સર્વત્ર વસ્તુનિ સંયુક્તઃ ।
ત્રૈયધ્વિકે ઽપિ
[294।21]
શેષૈસ્તુ સર્વૈઃ સર્વત્ર સંયુતઃ
[295।01]
કે પુનઃ શેષાઃ ।
દૃષ્ટિવિચિકિત્સા ઽવિદ્યાસ્ત્રૈયધ્વિકાઃ ।
[295।01-295।02]
તૈઃ સર્વૈરપિ સર્વસ્મિન્વસ્તુનિ સંયુક્તઃ ।
[295।02]
સામાન્યક્લેશત્વાત્ ।
યાવદપ્રહીણા ઇત્યધિકારો ઽનુવર્ત્તત એવ ।
[295।02-295।03]
કિં પુનરિદમતીતાનાગતમુચ્યતે ઽસ્ત્યથ ન ।
[295।03-295।04]
યદ્યસ્તિ સર્વકાલાસ્તિત્વાત્સંસ્કારાણાં શાશ્વતત્વં પ્રાપ્નોતિ ।
[295।04]
અથ નાસ્તિ ।
કથં તત્ર તેન વા સંયુક્તો ભવતિ વિસંયુક્તો વા ।
[295।04-295।05]
ન સંસ્કારાણાં શાશ્વતત્વં પ્રતિજ્ઞાયતે વૈભાષિકૈઃ સંસ્કૃતલક્ષણયોગાત્ ।
[295।05-295।06]
પ્રતિજ્ઞાયતે તુ વિશદં
[295।07]
સર્વકાલાસ્તિતા
[295।08]
કિં કારણમ્ ।
[295।09]
ઉક્તત્વાત્
[295।10-295।11]
ઉક્તં હિ ભગવતા ઽ"તીતં ચેદ્ ભિક્ષવો રૂપં નાભવિષ્યન્ન શ્રુતવાનાર્યશ્રાવકો ઽતીતે રૂપે ઽનપેક્ષો ઽભવિષ્યત્ ।
[295।11-295।12]
યસ્માત્તર્હ્યસ્ત્યતીતં રૂપં તસ્માચ્છ્રુતવાનાર્યશ્રાવકો ઽતીતે રૂપે ઽનપેક્ષો ભવતિ ।
[295।12-295।13]
અનાગતં ચેદ્રૂપં નાભવિષ્યત્ ન શ્રુતવાનાર્યશ્રાવકો ઽનાગતં રૂપં નાભ્યનન્દિષ્યત્ ।
[295।13-295।14]

યસ્માત્તર્હ્યસ્ત્યનાગતં રૂપમિતિ" વિસ્તરઃ ।
[295।15]
દ્વયાત્
[295।16]
"દ્વયં પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદ" ઇત્યુક્તમ્ ।
દ્વયં કતમત્ ।
[295।16-295।17]
ચક્ષૂ રૂપાણિ યાવત્ મનો ધર્મા ઇતિ ।
[295।17]
અસતિ વા ઽતીતાનાગતે તદાલમ્બનં વિજ્ઞાનં દ્વયં પ્રતીત્ય ન સ્યાત્ ।
[295।18]
એવં તાવદાગમતો ઽસ્ત્યતીતાનાગતં યુક્તિતો ઽપિ ।
[295।19]
સદ્વિષયાત્
[295।20]
સતિ વિષયે વિજ્ઞાનં પ્રવર્તતે નાસતિ ।
[295।20-295।21]
યદિ ચાતીતાનાગતં ન સ્યાદસદાલમ્બનં વિજ્ઞાનં સ્યાત્ ।
[295।21]
તતો વિજ્ઞાનમેવ ન સ્યાદાલમ્બનાભાવાત્ ।
[295।22]
ફલાત્ ।
[295।23]
યદિ ચાતીતં ન સ્યાત્ શુભાશુભસ્ય કર્મણઃ ફલમાયત્યાં કથં સ્યાત્ ।
[295।23-296।01]
ન હિ ફલોત્પત્તિકાલે વર્ત્તમાનો વિપાકહેતુરસ્તીતિ ।
[296।01-296।02]
તસ્માદસ્ત્યેવાતીતાનાગતમિતિ વૈભાષિકાઃ ।
[296।02]
અવશ્યં ચ કિલૈતત્સર્વાસ્તિવાદેન સતા ઽભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
યસ્માત્
[296।03]
તદસ્તિવાદાત્ સર્વાસ્તિવાદા ઇષ્ટાઃ
[296।04]
યે હે સર્વમસ્તીતિ વદન્તિ અતીતમનામતં પ્રત્યુત્પન્નં ચ તે સર્વાસ્તિવાદાઃ ।
[296।04-296।06]
યે તુ કેચિદસ્તિ યત્ પ્રત્યુત્પન્નમદત્તફલં ચાતીતં કર્મ કિઞ્ચિન્નાસ્તિ યદ્દત્તફલમતીતમનાગતં ચેતિ વિભજ્ય વદન્તિ તે વિભજ્યવાદિનઃ ।
[296।06-296।07]
કતિ ચૈતે સર્વાસ્તિવાદા ઇત્યાહ
[296।08]

ચતુર્વિધાઃ
[296।09]
તે ભાવલક્ષણાવસ્થા ઽન્યથા ઽન્યથિકસંજ્ઞિતાઃ ।
[296।10]
ભાવાન્યથિકો ભદન્તધર્મત્રાતઃ ।
સ કિલાહ ।
[296।10-296।11]
ધર્મસ્યાધ્વસુ, પ્રવર્તમાનસ્ય ભાવાન્યથાત્વં ભવતિ ન દ્રવ્યાન્યથાત્વમ્ ।
[296।11-296।12]
યથા સુવર્ણભાજનસ્ય ભિત્ત્વા ઽન્યથા ક્રિયમાણસ્ય સંસ્થાનાન્યથાત્વં ભવતિ ન વર્ણાન્યથાત્વમ્ ।
[296।12-296।13]
યથા ચ ક્ષીરં દધિત્વેન પરિણમદ્રસવીર્યવિપાકાન્ પરિત્યજતિ ન વર્ણમ્ ।
[296।13-296।14]
એવં ધર્મો ઽપ્યનાગતાદધ્વનઃ પ્રત્યુત્પન્નમધ્વાનમાગચ્છન્નનાગતભાવં જહાતિ ન દ્રવ્યભાવમ્ ।
[296।14-296।15]
એવં પ્રત્યુત્પન્નાદતીતમધ્વાનં ગચ્છન્ પ્રત્યુત્પન્નભાવં જહાતિ ન દ્રવ્યભાવમિતિ ।
[296।16]
લક્ષાણાન્યથિકો ભદન્તઘોષકઃ ।
સ કિલાહ ।
[296।16-296।17]
ધર્મો ઽધ્વસુ પ્રવર્ત્તમાનો ઽતીતો ઽતીતલક્ષણયુક્તો ઽનાગતપ્રત્યુત્પન્નાભ્યાં લક્ષણાભ્યામવિયુક્તઃ ।
[296।17-296।18]
અનાગતો ઽનાગતલક્ષણયુક્તો ઽતીતપ્રત્યુત્પન્નાભ્યામવિયુક્તઃ ।
[296।18-296।19]
એવં પ્રત્યુત્પન્નો ઽપ્યતીતાનાગતાભ્યામવિયુક્તઃ ।
[296।19]
તદ્યથા પુરુષ એકસ્યાં સ્ત્રિયાં રક્તઃ શેષાસ્વવિરક્ત ઇતિ ।
[296।20]
અવસ્થા ઽન્યથિકો ભદન્તવસુમિત્રઃ ।
સ કિલાહ ।
[296।20-296।21]
ધર્મો ઽધ્વસુ પ્રવર્તમાનો ઽવસ્થામવસ્થાં પ્રાપ્યાન્યો ઽન્યો નિદિશ્યતે અવસ્થાન્તરતો ન દ્રવ્યાન્તરતઃ ।
[296।21-296।23]
યથૈકા વર્તિકા એકાઙ્કે નિક્ષિપ્તા એકમિત્યુચ્યતે શતાઙ્કે શતં સહસ્રાઙ્કે સહસ્રમિતિ ।
[297।01]
અન્યથાન્યથિકો ભદન્તબુદ્ધદેવઃ ।
સ કિલાહ ।
[297।01-297।02]
ધર્મો ઽધ્વસુ પ્રવર્તમાનઃ પૂર્વાપરમપેક્ષ્યાન્યો ઽન્ય ઉચ્યતે અવસ્થાન્તરતો ન દ્રવ્યાન્તરતઃ ।
[297।02-297।03]

યથૈકા સ્ત્રી માતા વોચ્યતે દુહિતા વેતિ ।
[297।03]
ઇત્યેતે ચત્વારઃ સર્વાસ્તિવાદાઃ ।
[297।04]
એષાં તુ પ્રથમઃ પરિણામવાદિત્વાત્ સાંખ્યપક્ષે નિક્ષેપ્તવ્યઃ ।
[297।04-297।05]
દ્વિતીયસ્યાધ્વસંકરઃ પ્રાપ્નોતિ ।
[297।05]
સર્વસ્ય સર્વક્ષણયોગાત્ ।
[297।05-297।06]
પુરુષસ્ય તુ કસ્યાઞ્ચિત્ સ્ત્રિયાં રાગઃ સમુદાચરતિ કસ્યાઞ્ચિત્ કેવલં સમન્વાગમ ઇતિ કિમત્ર સામ્યમ્ ।
[297।06-297।07]
ચતુર્થસ્યાપ્યેકસ્મિન્નેવાધ્વનિ ત્રયો ઽધ્વાનઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
[297।07-297।08]
અતીતે ઽધ્વનિ પૂર્વપશ્ચિમૌ ક્ષણાવતીતાનાગતૌ મધ્યમઃ ક્ષણઃ પ્રત્યુત્પન્ન ઇતિ ।
[297।08]
એવમનાગતે ઽપિ ।
અત એષાં સર્વેષાં
[297।09]
તૃતીયઃ શોભનઃ
[297।10]
યો ઽયમવસ્થા ઽન્યથિકઃ ।
તસ્ય કિલ
[297।11]
અધ્વાનઃ કારિત્રેણ વ્યવસ્થિતાઃ
[297।12]
યદા સ ધર્મઃ કારિત્રં ન કરોતિ તદા ઽનાગતઃ ।
યદા કરોતિ તદા પ્રત્યુત્પન્નઃ ।
[297।13]
યદા કૃત્વા નિરુદ્ધસ્તદા ઽતીત ઇતિ ।
પરિગતમેતત્સર્વમ્ ।
ઇદં તુ વક્તવ્યમ્ ।
[297।13-297।14]
યદ્યતીતમપિ દ્રવ્યતો ઽસ્ત્યનાગતમિતિ ।
[297।14]
કસ્માત્તદતીતમિત્યુચ્યતે ઽનાગતમિતિ વા ।
[297।14-297।15]
નનુ ચોક્તમધ્વાનઃ કારિત્રેણ વ્યવસ્થિતા ઇતિ ।
[297।15-297।16]
યદ્યેવં પ્રત્યુત્પન્નસ્ય તત્સભાગસ્ય ચક્ષુષઃ કિં કારિત્રમ્ ।

[297।16]
ફલદાનપ્રતિગ્રહણમ્ ।
[297।16-297।17]
અતીતાનામપિ તર્હિ સભાગહેત્વાદીનાં ફલદાનાત્ કારિત્રપ્રસઙ્ગો ઽર્ધકારિત્રસ્ય વેતિ લક્ષણસંકરઃ ।
[297।18]
ઇદં ચ વક્તવ્યમ્ ।
તેનૈવાત્મના સતો ધર્મસ્ય નિત્યં કારિત્રકરણે
[297।19]
કિં વિઘ્નં
[297।20]
યેન કદાચિત્ કારિત્રં કરોતિ કદાચિન્નેતિ ।
પ્રત્યયાનામસામગ્રયમિતિ ચેત્ ।
ન ।
[297।21]
નિત્યમાસ્તિત્વાભ્યુપગમાત્ ।
યચ્ચ તત્ કારિત્રમતીતાનાગતં પ્રત્યુત્પન્નં ચોચ્યતે
[297।22]
તત્કથં
[298।01]
કિં કારિત્રસ્યાપ્યન્યદસ્તિ કારિત્રમ્ ।
[298।01-298।02]
અથ તન્નૈવાતીતં નાપ્યનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નમસ્તિ ચ ।
[298।02]
તેનાસંસ્કૃતત્વાન્નિત્યમસ્તીતિ પ્રાપ્તમ્ ।
[298।02-298।03]
અતો ન વક્તવ્યં યદા કરિત્રં ન કરોતિ ધર્મસ્તદા ઽનાગત ઇતિ ।
[298।04]
સ્યાદેષ દોષો યદિ ધર્માત્ કારિત્રમન્યત્સ્યાત્ ।
તત્તુ ખલુ
[298।05]
નાન્યત્
[298।06]
અતો ન ભવત્યેષ દોષઃ ।
એવં તહિ સ એવ
[298।07]
અધ્વાયોગઃ
[298।08-298।09]
યદિ ધર્મ એવ કારિત્રં કસ્માત્સ એવ ધર્મસ્તેનૈવાત્મના વિદ્યમાનઃ કદાચિદતીત ઇત્યુચ્યતે કદાચિદનાગત ઇત્યધ્વનાં વ્યવસ્થા ન સિધ્યતિ ।
[298।09]
કિમત્ર ન સિધ્યતિ ।

[298।10]
યો હ્યજાતો ધર્મઃ સો ઽનાગતઃ ।
યો જાતો ભવતિ ન ચ વિનષ્ટઃ સ વર્ત્તમાનઃ ।
[298।11]
યો વિનષ્ટઃ સો ઽતીતઃ ઇતિ ।
એતદેવાત્ર વક્તવ્યમ્ ।
[298।11-298।12]
યદિ યથા વર્ત્તમાનં દ્રવ્યતો ઽસ્તિ તથા ઽતીતમનાગતં ચાસ્તિ ।
[298।12]
તસ્ય
[298।13]
તથા સતઃ ।
[298।14]
અજાતનષ્ટતા કેન
[298।15]
તેનૈવ સ્વભાવેન સતો ધર્મસ્ય કથમિદં સિધ્યત્યજાત ઇતિ યો વિનષ્ટઃ ઇતિ વેતિ ।
[298।16]
કિમસ્ય પૂર્વં નાસીદ્યસ્યાભાવાદજાત ઇત્યુચ્યતે ।
[298।16-298।17]
કિં ચ પશ્ચાન્નાસ્તિ યસ્યાભાવા દ્વિનષ્ટ ઇત્યુચ્યતે ।
[298।17]
તસ્માન્ન સિધ્યતિ સર્વથા ઽપ્યત્રાધ્વત્રયમ્ ।
[298।17-298।18]
યદ્યભુત્વા ભવતીતિ નેષ્યતે ભૂત્વા ચ પુનર્ન ભવતીતિ ।
[298।18-298।19]
યદપ્યુક્તં "સંસ્કૃતલક્ષણયોગાન્ન શાશ્વતત્વપ્રસઙ્ગ" ઇતિ ।
[298।19]
તદિદં કેવલં વાઙ્માત્રમુત્પાદવિનાશયોરયોગાત્ ।
[298।19-298।20]
નિત્યં ચ નામાસ્તિ સ ધર્મો ન ચ નિત્ય ઇત્યપૂર્વૈષા વાચો યુક્તિઃ ।
[298।20]
આહ ખલ્વપિ
[298।21-298।22]
"સ્વભાવઃ સર્વદા ચાસ્તિ ભાવો નિત્યશ્ચ નેષ્યતે ।
ન ચ સ્વભાવાદ્ ભાવો ઽન્યો વ્યક્તમીશ્વરચેષ્ટિતમ્ ।"
[299।01]
યત્તૂક્તમુક્તત્વાદિતિ ।
વયમપિ બ્રૂમો ઽસ્ત્યતીતાનાગતમિતિ ।
[299।01-299।02]
અતીતં તુ યદ્ ભૂતપૂર્વમ્ ।

[299।02]
અનાગતં યત્સતિ હેતૌ ભવિષ્યતિ ।
[299।02-299।03]
એવં ચ કૃત્વા ઽસ્તીત્યુચ્યતે ન તુ પુનર્દ્રવ્યતઃ ।
[299।03]
કશ્ચૈવમાહ ।
વર્તમાનવત્તદસ્તીતિ ।
કથમન્યથા ઽસ્તિ ।
[299।03-299।04]
અતીતા નાગતાત્મના ।
[299।04]
ઇદં પુનસ્તવોપસ્થિતમ્ ।
[299।04-299।05]
કથં તદતીતમનાગતં ચોચ્યતે યદિ નિત્યમસ્તીતિ ।
[299।05-299।07]
તસ્માત્ ભૂતપૂર્વસ્ય ચ હેતોર્ભાવિનશ્ચ ફલસ્ય ભૂતપૂરતાં ભાવિતાં ચ જ્ઞાપયિતું હેતુફલાપવાદદૃષ્ટિપ્રતિષેધાર્થમુક્તં ભગવતા "અસ્ત્યતીતમસ્ત્યનાગતમિ"તિ ।
[299।07]
અસ્તિશબ્દસ્ય નિપાતત્વાત્ ।
[299।07-299।09]
યથા ઽસ્તિ દીપસ્ય પ્રાગભાવો ઽસ્તિ પશ્ચાદભાવ ઇતિ વક્તારો ભવન્તિ યથા ચાસ્તિ નિરુદ્ધઃ સ દીપો ન તુ મયા નિરોધિત ઇતિ ।
[299।09]
એવમતીતાનાગતમપ્યસ્તીત્યુક્તમ્ ।
[299।09-299।10]
અન્યથા હ્યતીતાનાગતભાવ એવ ન સિધ્યેત્ ।
[299।10-299।11]
યત્તર્હિ લગુડશિખીયકાન્પરિવ્રાજકાનધિકૃટ્યોક્તં ભગવતા "યત્કર્માભ્યતીતં ક્ષીણં નિરુદ્ધં વિગતં વિપરિણતં તદસ્તી"તિ ।
[299।11-299।12]
કિં તે તસ્ય તસ્ય કર્મણો ભૂતપૂર્વત્વં નેચ્છન્તિ સ્મ ।
[299।12-299।13]
તત્ર પુનસ્તદાહિતં તસ્યાં સંતતૌ ફલદાનસામર્થ્યં સંધાયોક્તમ્ ।
[299।13]
અન્યથા હિ સ્વેન ભાવેન વિદ્યમાનમતીતં ન સિધ્યેત્ ।
[299।13-299।15]
ઇત્થં ચૈતદેવં યત્ પરમાર્થશૂન્યતયામુક્તં ભગવતા "ચક્ષુરુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ નિરુધ્યમાનં ન ક્વચિત્સંનિચયં ગચ્છતિ ।
[299।15-299।16]
ઇતિ હિ ભિક્ષવશ્ચક્ષુરભૂત્વા ભવતિ ભૂત્વા ચ પ્રતિગચ્છતી"તિ
[299।16-299।17]
યદિ ચાનાગતં ચક્ષુઃ સ્યાન્નોક્તં સ્યાદ્ ભૂત્વા ન ભવતીતિ ।
[299।17]
વર્ત્તમાને ઽધ્વન્યભૂત્વા ભવતીતિ ચેત્ ન ।