અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 441460

[270।26]
સ્રોત આપત્તિફલપ્રતિપન્નકાય દાનં દત્ત્વા ઽપ્રમેયવિપાકઃ ।
[270।27]
તતો ઽપ્રમેયતરઃ સ્રોત આપન્નાયેતિ વિસ્તરેણોક્તં સૂત્રે ।
અપિતુ
[271।01-271।02]
માતૃપિતૃગ્લાનધાર્મકથિકેભ્યો ઽન્ત્યજન્મને ।
બોધિસત્ત્વાય ચામેયા અનાર્યેભ્યો ઽપિ દક્ષિણા
[271।03]
એભ્યઃ પઞ્ચભ્યઃ પૃથગ્જનભૂતેભ્યો ઽપ્યપ્રમેયા ફલતો દક્ષિણા ભવતિ ।
[271।03-271।04]
તત્રાન્ત્યજન્મા બોધિસત્ત્વશ્ચરમભવિકઃ ।
[271।04-271।05]
ધર્મકથિકશ્ચતુર્વિધે ક્ષેત્રવિશેષે કતમસ્મિન્ પક્ષે દિક્ષેપ્તવ્યઃ ।
[271।05]
ઉપકારિપક્ષે ।
[271।05-271।07]
સ હિ મહાકલ્યાણમિત્રમ્ અવિદ્યાન્ધાયાં પ્રજાયાં પ્રજ્ઞાચક્ષુષો દાતા સમવિષમસ્ય પ્રકાશયિતા અનાસ્રવસ્ય ધર્મકાયસ્યાતિનિવર્તયિતા સમાસતો બુદ્ધકૃત્યસ્ય કર્તા ।
[271।08]
કર્મણાં તુ ગુરુલઘુત્વં જ્ઞાતુકામેન સમાસતઃ ષટ્ કારણાનિ જ્ઞેયાનિ ।
તદ્યથા
[271।09-271।10]
પૃષ્ઠં ક્ષેત્રમધિષ્ઠાનં પ્રયિઓગશ્ચેતનાશયઃ ।
એષાં મૃદ્વધિમાત્રત્વાત્ કર્મમૃદ્વધિમાત્રતા
[271।11]
પૃષ્ઠં નામ યત્કૃતસ્ય પુનરનુક્રિયા ।
ક્ષેત્રં નામ યત્ર કારાપકારાઃ ક્રિયન્તે ।
[271।12]
અધિષ્ઠાનં કર્મપથઃ ।
પ્રયોગસ્તદર્થં કાયવાક્કર્મ ।
[271।12-271।13]
ચેતના યયા કર્મપથં નિષ્ઠાપયતિ ।
[271।13-271।14]
આશયસ્તદભિપ્રાય એવં ચૈવં ચ કુર્યામેવં ચૈવં ચ ન કરિષ્યામીતિ ।
[271।14]
કસ્યચિત્ પૃષ્ઠપરિગ્રહેણૈવ તત્કર્મ ગુરુ સંપદ્યતે ।
[271।14-271।15]
વિપાકનૈયમ્યેનાવસ્થાનાત્ ।
[271।15]
કસ્યચિત્ ક્ષેત્રવશેનૈવ ।

[271।15-271।16]
તત્રૈવ ક્ષેત્રે પુનરધિષ્ઠાનવશાત્ ગુરુ સંપદ્યતે નાન્યથા ।
[271।16]
યથા માતાઇત્રોઃ પ્રાણાતિપાતાત્ ન ત્વેવમદત્તાદાનાદિકાત્ ।
[271।16-271।17]
એવમન્યદપિ યોજ્યમ્ ।
[271।17-271।18]
યસ્ય તુ સર્વાણ્યધિમાત્રાણિ ભવન્તિ તસ્યાત્યર્થમધિમાત્રં ગુરુ કર્મ વેદિતવ્યમ્ ।
[271।18]
યસ્ય મૃદૂનિ તસ્યાત્યર્થં મૃદુ વેદિતવ્યમ્ ॥
[271।19]
કૃતં ચોપચિતં ચ કર્મોચ્યતે ।
કથં કર્મોપચિતં ભવતિ ।
પઞ્ચભિઃ કરણૈઃ ।
[271।20-271।21]
સંચેતનસમાપ્તિભ્યાં નિષ્કૌકૃત્ય વિપક્ષતઃ ।
પરિવારાદ્વિપાકાચ્ચ કર્મોપચિતમુચ્યતે
[271।22]
કથં સંચેનતઃ ।
સંચિન્ત્ય કૃતં ભવતિ નાબુદ્ધિપૂર્વં ન સહસા કૃતમ્ ।
[271।22-271।23]
કથં સમાપત્તિતઃ ।
[271।23]
કશ્ચિદેકેન દુશ્ચરિતેનાપાયાન્યાતિકશ્ચિદ્યાવત્ત્રિભિઃ ।
[271।23-271।24]
કશ્ચિદેકેન કર્મપથેન કશ્ચિદ્યાવદ્દશભિઃ ।
[271।24-271।25]
તત્ર યો યાવતા ગચ્છતિ તસ્મિન્નસમાપ્તે કૃતં તત્કર્મ નોપચિતમ્ સમાપ્તે તૂપચિતમ્ ।
[271।25]
કથં નિષ્કૌકૃત્યવિપક્ષતઃ ।
[271।25-272।01]
નિર્વિપ્રતિસારં ચ તત્ કર્મ ભવતિ નિષ્પ્રતિપક્ષં ચ ।
[272।01]
કથં પરિવારતઃ ।
[272।01-272।02]
અકુશલં ચાકુશલપરિવારં ચ ભવતિ ।
[272।02]
કથં વિપાકતઃ ।
વિપાકદાન નિયતં ભવતિ ।
[272।03]

એવં કુશલમપિ યોજ્યમ્ ।
અતો ઽન્યથા કર્મ કૃતં ભવતિ નોપચિતમ્ ।
[272।04]
ચૈત્યે સરાગસ્યાત્માર્થં દાનમિત્યુક્તમ્ ।
[272।04-272।05]
તત્રાસત્યુપભોક્તરિ કથં પુણ્યં ભવતિ ।
[272।05-272।06]
દ્વિવિધં હિ પુણ્યં ત્યાગાન્વયં ત્યાગાદેવ યદુપપદ્યતે પરિભોગાન્વયં ચ દેયધર્મપરિભોગાદ્યદુત્પદ્યતે ।
[272।07]
ચૈત્યે ત્યાગાન્વયં પુણ્યં
[272।08]
પરિભોગાન્વ્યં પુણ્યં નાસ્તિ ।
કથં તત્રાપ્રતિગૃહ્ણતિ કસ્મિંશ્ચિત્ પુણ્યમ્ ।
[272।08-272।09]
કિં પુનઃ કારણં સતિ પ્રતિગ્રહીતરિ ભવિતવ્યં નાસતીતિ ।
[272।09]
કસ્યચિદપ્યનુગ્રહાભાવાત્ ।
ઇદમકારણમ્ ।
[272।10]
યદિ હિ પુણ્યં પરાનુગ્રહાદેવ સ્યાત્ મૈત્ર્યાદ્યપ્રમાણસમ્યગ્દૃષ્ટિભાવનાયાં ન સ્યાત્ ।
[272।11]
તસ્માદેષ્ટવ્યં ચૈત્યૈ ઽપિ પુણ્યમ્ ।
[272।12]
મૈત્ર્યાદિવદગૃહ્ણતિ ।
[272।13-272।14]
યથા મૈત્ર્યાદિષ્વન્તરેણાપિ પ્રતિગ્રાહકં પરાનુગ્રહં વા પુણ્યં ભવતિ સ્વચિત્તપ્રભવં તથાભ્યતીતે ઽપિ ગુણવતિ તદ્ભક્તિકૃતં સ્વચિત્તાત્ પુણ્યં ભવતિ ।
[272।14-272।15]
દાનમાનક્રિયા તર્હિ વ્યર્થા પ્રાપ્નોતિ ।
[272।15]
ન ।
તત્કર્મસમુત્થાપિકાયા ભક્તેઃ પ્રકૃષ્ટતરત્વાત્ ।
[272।15-272।16]
યથા હિ શત્રુવધાભિપ્રાયસ્ય તત્સમુત્થાપિતં કાયવાક્કર્મ ।
[272।16-272।17]
શત્રુસંજ્ઞયા તસ્મિન્મૃતે ઽપિ કુર્વતો બહુતરમપુણ્યં જાયતે ।
[272।17]
નાભિપ્રાયમાત્રેણ ।
[272।17-272।18]
તથાભ્યતીતે શાસ્તરિ તદ્ભક્તિસમુત્થાં દાનમાનક્રિયાં કુર્વતો બહુતરં પુણ્યં જાયતે ।
[272।19]

ન ભક્તિમાત્રેણ ।
[272।19-272।20]
યદિ સ્વક્ષેત્રે દાનક્રિયાવીજમિષ્ટફલં ભવતિ તત્ક્ષેત્રે તર્હ્યનિષ્ટફલં ભવિષ્યતિ ।
[272।21]
કુક્ષેત્રે ઽપીષ્ટફલતા ફલબીજાવિપર્યયાત્
[272।22-272।23]
કુક્ષેત્રે ઽપિ ફલસ્ય બીજાદવિપર્યયો દૃષ્ટો મૃદ્વીકાબીજાન્મૃદ્વીકાફલમેવોત્પદ્યતે મધુરં નિમ્બવીજાન્નિમ્બમેવ તિક્તમ્ ।
[272।23-272।24]
એવં કુક્ષેત્રે ઽપિ પરહિતાધ્યાશયપ્રવૃત્તસ્ય દાનબીજસ્યેષ્ટમેવ ફલં નિર્વર્તતે નાનિષ્ટમ્ ।
[272।24-273।01]
ક્ષેત્રદોષાત્તુ તદ્વીજમલ્પફલં વા ભવત્યફલં વા ।
[273।01]
ગતં દાનમયપુણ્યક્રિયાવસ્તુ સપ્રસઙ્ગમ્ ॥
[273।02]
શીલમયં વક્તવ્યમ્ ।
તદુચ્યતે
[273।03]
દૌઃશીત્લમશુભં રૂપં શીલં તદ્વિરતિઃ
[273।04]
અકુશલં હિ રૂપં દૌઃશીલ્યમુચ્યતે ।
તસ્માદ્વિરતિઃ શીલમ્ ।
સા પુનર્વિરતિઃ
[273।05]
દ્વિધા ।
[273।06]
યયા ચ વિરમ્યતે વિજ્ઞપ્ત્યા યચ્ચ તદ્વિરમણમ્ અવિજ્ઞપ્તિઃ ।
[273।06-273।07]
ન ચ કેવલં દૌઃશીલ્યાદ્વિરતિઃ શીલમ્ ।
[273।07]
કિં તર્હિ ।
[273।08]
પ્રતિક્ષિપ્તાચ્ચ બુદ્ધેન
[273।09-273।10]
યદપિ ન પ્રકૃત્યા દૌઃશીલયં ભગવતા ચ બુદ્ધેન પ્રતિક્ષિપ્તમકાલભોજનાદિકં તસ્માદપિ દ્વિધા વિરતિઃ શીલમ્ ।
[273।10]
સમાત્તશિક્ષસ્ય તુ તદધ્યાચારાદ્દૌઃશીલ્યં જાયતે ॥
[273।10-273।11]
ઉક્તં તમાસેન શીલમ્ ॥
[273।12]
વિશુદ્ધં તુ ચતુર્ગુણમ્

[273।13]
તત્તુ શીલં ચતુર્ગુણં ભવતિ ।
વિપર્યયાદવિશુદ્ધમ્ ।
અથ કથં ચતુર્ગુણમિત્યાહ
[273।14]
દૌઃશીલ્યતદ્ધેત્વહતં તદ્વિપક્ષશમાશ્રિતમ્ ।
[273।15]
દૌઃશીત્યેન તાવદનુપહતં ભવતિ યથોક્તેન દૌઃશીલ્યેન ।
હેતુના ઽપ્યનુપહતં ભવતિ ।
[273।16]
લોભાદિભિઃ ક્લેશોપક્લેશૈઃ દૌઃશીલ્યવિપક્ષાશ્રિતં ચ ભવતિ ।
[273।16-273।17]
સ્મૃત્યુપસ્થાનસંનિશ્રિતત્વાત્ સમાશ્રિતં ચ ભવતિ ।
[273।17]
નોપપત્તિવિશેષાશ્રિતમ્ ।
[273।17-273।18]
નિર્વાણપરિણામિતવાત્ ।
[273।18]
પઞ્ચભિઃ કારણૈઃ ઇત્યપરે ।
[273।18-273।19]
મૌલૈઃ કર્મપથૈર્વિશુદ્ધં ભવતિ સામન્તકૈર્વિશુદ્ધં વિતર્કૈરનુપહતં સ્મૃત્યા ઽનુપરિગહીતં નિર્વાણપરિણામિતં ચેતિ ।
[273।19-273।20]
ચતુર્વિધં શીલમિત્યપરે ।
[273।20]
ભયશીલં યદા જીવિકાશ્લોકદણ્ડદુર્ગતિભયાત્ પાલ્યતે ।
[273।20-273।21]
આશાસ્તિશીલં યદ્ભવભોગસત્કારતૃષ્ણાકૃતમ્ ।
[273।21-273।22]
બોધ્યઙ્ગાનુલોમં શીલં યન્મોક્ષાર્થં સમ્યગ્દૃષ્ટિકાણામ્ ।
[273।22]
પરિશુદ્ધં શીલમનાસ્રવશીલં નિર્મલત્વાદિતિ ॥
ગતં શીલમ્ ॥
[273।23]
સમાહિતં તુ કુશલં ભાવના
[273।24]
કિમિદં સમાહિતં નામ ।
સમાધિસ્વભાવં સહભૂ યત્ ।
કિમર્થમેતત્ ભાવનેત્યુચ્યતે ।
[274।01]
ચિત્તવાસનાત્

[274।02]
તદ્ધિ સમાહિતં કુશલમત્યર્થં ચિત્તં વાસયતિ ।
ગુણૈસ્તન્મયીકરણાત્સંતતેઃ ।
[274।02-274।03]
પુષ્પૈસ્તિલભાવનાવત્ ।
[274।03]
દાનં તાવન્મહાભોગતાયૈ સંવર્તત ઇત્યુક્તમ્ ।
[274।03-274।04]
અથ શીલં ભાવના ચ
[274।05]
સ્વર્ગાય શીલં પ્રાધાન્યાત્ વિસંયોગાય ભાવના ।
[274।06]
દાનમપિ સ્વર્ગાય શીલં પ્રાધાન્યાત્ ।
શીલમપિ વિસંયોગાય ।
ભાવના તુ પ્રાધાન્યાત્ ।
[274।07]
સુત્ર ઉક્તં "ચત્વારઃ પુદ્ગલા બ્રાહ્મણ્યં પુણ્યં પ્રસવન્તી"તિ ।
[274।07-274।08]
કતમત્ તદ્ બ્રાહ્મપુણ્યમ્ ।
[274।08]
યત્તલ્લક્ષણવિપાકસ્ય કર્મણઃ પરિમાણજ્ઞાપનાયોક્તમ્ ઇતિ વૈભાષિકાઃ ।
[274।09]
પૂર્વાચાર્યાસ્ તુ વ્યાચક્ષતે ।
[274।10]
ચતુર્ણાં બ્રાહ્મપુણ્યત્વં કલ્પં સ્વર્ગેષુ મોદનાત્
[274।11]
યાવતા પુણ્યેન કલ્પં સ્વર્ગેષુ મોદતે ઇદં બ્રાહ્મં પુણ્યમ્ ।
[274।11-274।12]
બ્રહ્મપુરોહિતાનાં કલ્પાયુષ્કત્વાત્ ।
[274।12]
નિકાયાન્તરે ગાથાં પઠન્તિ
[274।13]
"બ્રાહ્મં પુણ્યં પ્રસવતિ કલ્પં સ્વર્ગેષુ મોદત" ઇતિ ।
[274।14]
આમિષદાનમુક્તમ્ ।
ધર્મદાનં વક્તવ્યમ્ ।
તદિદમુચ્યતે ।
[274।15]
ધર્મદાનં યથાભૂત સૂત્રાદ્યક્લિષ્ટદેશના ।
[274।16]

સૂત્રાદીનાં યથાભૂતમક્લિષ્ટદેશના ધર્મદાનમ્ ।
[274।16-274।17]
અતો મહતીં ત આત્મનઃ પુણ્યજ્યાનિં કુર્વન્તિ યે વિપરીતધર્મં દેશયન્તિ ।
[274।17-274।18]
ક્લિષ્ટચિત્તા વા લાભસત્કાર યશાંસિ વાઞ્છન્તઃ ।
[274।18]
ઉક્તં પુણ્યક્રિયાવસ્તુભેદેન ત્રિવિધં કુશલં પુનઃ
[274।19]
પુણ્યનિર્વાણનિર્વેધભાગીયં કુશલં ત્રિધા
[274।20-274।21]
પુણ્યભાગીયં યદિષ્ટવિપાકં મોક્ષભાગીયં યસ્મિન્નુત્પન્ને નિયતં પરિનિર્વાણધર્મા ભવતિ ।
[274।21-274।23]
યસ્ય સંસારાદીનવનૈરાત્મ્યનિર્વાણગુણદ્યોતિકાં કથાં શ્રુત્વા રોમહર્ષાશ્રૂપાતૌ ભવતસ્તસ્યાસ્તિ મોક્ષભાગીયં કુશલમૂલમિત્યવસેયં પ્રવૃષીવાઙ્કુરપ્રરોહાત્ ખલવિલેષુ બીજાસ્તિત્વમ્ ।
[274।23-274।24]
નિર્વેધભાગીયમુષ્માદિ ચતુર્વિધં પશ્ચાદ્વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
[275।01]
યદિદં લોક ઉચ્યતે લિપિમુદ્રાગણના કાવ્યં સંખ્યેતિ ક એષાં સ્વભાવઃ ।
[275।02-275।03]
યોગપ્રવર્તિતં કર્મ સસમુત્થાપકં ત્રિધા ।
લિપિમુદ્રે સગણનં કાવ્યં સંખ્યા યથાક્રમમ્
[275।04]
યોગપ્રવર્તિતમિતિ ઉપાયવિશેષપ્રવર્તિતમ્ ।
ત્રિધા કર્મેતિ કાયવાઙ્મનસ્કર્મ ।
[275।04-275।05]
તત્ર લિપિમુદ્રે તાવદ્યોગપ્રવર્તિતં કાયકર્મ સમુત્થાપનમ્ ।
[275।05]
ગણના કાવ્યં ચ વાક્કર્મ ।
[275।06]
ઇત્યેતાનિ પઞ્ચસ્કન્ધસ્વભાવાનિ ।
સંખ્યા મનસ્કર્મ ।
યન્મનસા સંકલનં ધર્માણામ્ ।
[275।07]
ધર્માણામિદાનીં કેચિત્ પર્યાયા ઉચ્યન્તે ।
[275।08]
સાવદ્યા નિવૃતા હીનાઃ ક્લિષ્ટા ધર્માઃ
[275।09]
ક્લિષ્ટાનાં ધર્માણાં સાવદ્યા નિવૃતા હીના ઇતિ પર્યાયાઃ ।
[275।10]
શુભામલાઃ ।
[275।11]

પ્રણીતાઃ
[275।12]
કુશલાનાસ્રવાણાં પ્રણીતા ઇતિ પર્યાયઃ ।
[275।12-275।13]
હીનપ્રણીતેભ્યો ઽન્યે મધ્યા ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
[275।14]
સંસ્કૃતશુભાઃ સેવ્યાઃ
[275।15]
કુસલસંસ્કૃતાનાં સેવિતવ્યા ઇતિ પર્યાયઃ ।
શેષા અસેવિતવ્યા ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
[275।16]
કસ્માદસંસ્કૃતં ન સેવ્યમ્ ।
અનભ્યસનીયત્વાદફલત્વાચ્ચ ।
ફલર્થં હિ સેવા ભવતિ ।
[275।17]
સોત્તરા અન્યે સર્વધર્માઃ ।
[275।18]
મોક્ષસ્ત્વનુત્તરઃ
[275।19]
નહિ નિર્વાણાદ્વિશિષ્ટતરમસ્તિ ।
તચ્ચ સર્વેભ્યો વિશિષ્ટં કુશલનિત્યત્વાત્ ।
=====================================================================
[275।20-275।21]
અભિધર્મકોશભાષ્યે કર્મનિર્દ્દેશો નામ ચતુર્થં કોશસ્થાનમિતિ ॥
પઞ્ચમં કોશસ્થાનમ્
=====================================================================
ઓં નમો બુદ્ધાય
=====================================================================
[277।03]
"કર્મજં લોકવૈચિત્ર્ય" મિત્યુક્તમ્ ।
[277।03-277।04]
તાનિ કર્માણ્યનુશયવશાદુપચયં ગચ્છન્તિ અન્તરેણ ચાનુશયાન્ ભવાભિનિર્વર્ત્તને ન સમર્થાનિ ભવન્તિ ।
[277।04]
અતો વેદિતવ્યાઃ
[277।05]
મૂલં ભવસ્યાનુશયાઃ
[277।06]
ક્લેશો હિ પ્રવર્તમાનો દશ કૃત્યાનિ કરોતિ ।
[277।06-277।09]
મૂલં ચ દૃઢીકરોતિ સંતતિમવસ્થાપયતિ ક્ષેત્રમાપાદયતિ નિઃષ્યન્દં નિર્વર્તયતિ કર્મભવમભિનિર્હરતિ સ્વસંભારં અરિગૃહ્ણાતિ આલમ્બને સંમોહયતિ વિજ્ઞાનસ્રોતો નમયતિ કુશલપક્ષાદ્વ્યુત્ક્રામતિ પન્ધનાર્થં ચ સ્ફરતિ ધાત્વનતિક્રમયોગેનેતિ ।

[277।10]
કતિ ચેમે ઽનુશયાઃ ।
સમાસેન ષટ્ ।
કતમે
[277।11]
ષડ્રાગઃ પ્રતિઘસ્તથા ।
[277।12]
માનો ઽવિદ્યા ચ દૃષ્ટિશ્ચ વિચિકિત્સા ચ
[277।13]
અથાગ્રહણં રાગવશેનાન્યેષામાલમ્બનાનુશાયિતજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
[277।13-277।14]
એતચ્ચ પશ્ચાત્ પ્રવેદયિષ્યામઃ ।
[277।15]
તે પુનઃ
[277।16]
ષડ્રાગભેદાત્સપ્તોક્તાઃ
[277।17]
ત એતે ષડ્નુશયાઃ સૂત્રે રાગસ્ય દ્વિધા ભેદં કૃત્વા સપ્તોક્તાઃ ।
[277।17-277।19]
કામરાગાનુશયઃ પ્રતિઘાનુશયો ભવરાગાનુશયો માનાનુશ્યઃ અવિદ્યાનુશયો દૃષ્ટ્યનુશયો વિચિકિત્સાનુશય ઇતિ ।
[277।19-278।01]
કથમિદં જ્ઞાતવ્યં કામરાગ એવાનુશયઃ કામરાગાનુશયઃ આહોસ્વિત્ કામરાગસ્યાનુશયઃ કામરાગનુશયઃ ।
[278।01]
કિં ચાતઃ ।
[278।01-278।02]
કામરાગ એવાનુશયશ્ચેત્ સૂત્રવિરોધઃ ।
[278।02]
"ઇહૈકત્યો ન કામરાગપર્યવસ્થિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતિ ।
[278।02-278।03]
ઉત્પન્નસ્ય કામરાગપર્યવસ્થાનસ્યોત્તરિ નિઃસરણં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ।
[278।03-278।04]
તસ્ય તત્કામરાગપર્યવસ્થાનં સ્થામશઃ સમ્યક્ત્વસમવહતં સાનુશયં પ્રહીયત"ઇતિ ।
[278।04-278।06]
કામરાગસ્યાનુશયશ્ચેદ્વિપ્રયુક્તાનુશયપ્રસઙ્ગાદભિધર્મવિરોધઃ "કામરાગાનુશયસ્ત્રિભિરિન્દ્રિયૈઃ સંપ્રયુક્ત" ઇતિ ।
[278।06]
કામરાગ એવાનુશ્ય ઇતિ વૈભાષિકાઃ ।
[278।06-278।07]
એવં યાવદ્વિચિકિત્સૈવાનુશય ઇતિ ।
[278।07]
નનુ ચોક્તમેવં સૂત્રવિરોધ ઇતિ ।

નાસ્તિ વિરોધઃ ।
સાનુશયં સાનુબન્ધમિત્યર્થઃ ।
[278।08]
ઔપચારિકો વા સૂત્રે ઽનુશયશબ્દઃ પ્રાપ્તૌ ।
યથા દુઃખો ઽગ્નિરિતિ ।
[278।08-278।09]
લાક્ષણિકસ્ત્વભિધર્મે ક્લેશ એવાનુશયશબ્દઃ ।
[278।09]
તસ્માત્સંયુક્તા એવાનુશયાઃ ।
કથમિદં ગમ્યતે ।
[278।10]
અનુશયાનાં
[278।11]
"ચિત્તક્લેશકરત્વાદાવરણત્વાચ્છુભૈર્વિરુદ્ધત્વાત્" ।
[278।12-278।13]
યસ્માદનુશયૈઃ ક્લિષ્ટં ચિત્તં ભવત્યપૂર્વં કુશલં નોત્પદ્યતે ઉત્પન્નાચ્ચ પરિહીયતે તસ્માન્ન વિપ્રયુક્તાઃ ।
[278।13]
અથ વિપ્રયુક્તૈરપ્યેવં સ્યાત્ ।
[278।13-278।14]
કુશલં ન કદાચિદુપલભ્યેત ।
[278।14]
તેષાં નિત્યં સંનિહિતત્વાત્ ।
ઉપલભ્યતે ચ ।
અતઃ
[278।15-278।16]
"કુશલસ્ય ચોપલમ્ભાદવિપ્રયુક્તાઃ અથ ઇહાનુશયાઃ" ઇતિ ।
[278।17-278।18]
તદિદમજ્ઞાપકં યસ્માદ્યો વિપ્રયુક્તમનુશયમિચ્છતિ સ એતત્સર્વમનુશયકૃતં નેચ્છતિ ।
[278।18]
ક્લેશકૃતમેવેચ્છતિ ।
એવં તુ સાધુ યથા સૌત્રાન્તિકાનામ્ ।
[278।19]
કથં ચ સૌત્રાન્તિકાનામ્ ।
કામરાગસ્યાનુશયઃ કામરાગાનુશય ઇતિ ।
[278।19-278।20]
ન ચાનુશયઃ સંપ્રયુક્તો ન વિપ્રયુક્તસ્તસ્યાદ્રવ્યાન્તરત્વાત્ ।
[278।20]
પ્રસુપ્તો હિ ક્લેશો ઽનુશય ઉચ્યતે ।
[278।21]
પ્રબુદ્ધઃ પર્યવસ્થાનમ્ ।

કા ચ તસ્ય પ્રસુપ્તિઃ ।
અસંમુખીભૂતસ્ય બીજભાવાનુબન્ધઃ ।
[278।22]
કઃ પ્રબોધઃ ।
સંમુખીભાવઃ ।
કો ઽયં વીજભાવો નામ ।
[278।22-278।23]
આત્મભાવસ્ય ક્લેશજા ક્લેશોત્પાદનશક્તિઃ ।
[278।23-278।24]
યથાનુભવજ્ઞાનજા સ્મૃત્યુત્પાદનશક્તિર્યથા ચાઙ્કુરાદીનાં શાલિફલજા શાલિફલોત્પાદનશક્તિરિતિ ।
[278।24-279।01]
યસ્તુ ક્લેશાનાં બીજાર્થમર્થાન્તરં વીપ્રયુક્તમનુશયં કલ્પયતિ તેન સ્મૃતિબીજમપ્યર્થાન્તરં કલ્પયિતવ્યં જાયતે ।
[279।01-279।03]
યત્તર્હિ સૂત્રે ક્લેશ એવાનુશય ઉક્તઃ ષટ્ષટ્કે "સો ઽસ્ય ભવતિ સુખાયાં વેદનાયાં રાગાનુશય" ઇતિ ।
[279।03]
ભવતીતિ વચનાન્નાસૌ તદૈવાનુશયઃ ।
કદા તર્હિ ભવતિ ।
[279।03-279।04]
યદા પ્રસુપ્તો ભવતિ ।
[279।04]
હેતૌ વા તદુપચાર એષ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તિષ્ઠતુ પ્રસઙ્ગઃ ।
શાસ્ત્રં પ્રવર્ત્તતામ્ ।
[279।05]
ય એષ સૂત્રે રાગસ્ય ભેદઃ કૃતઃ કામરાગો ભવરાગ ઇતિ ।
[279।06]
કો ઽયં ભવરાગઃ ।
[279।07]
ભવરાગો દ્વિધાતુજઃ ।
[279।08]
રૂપારૂપ્યધાતુજો રાગો ભવરાગઃ કૃટઃ ।
કિં કારણમેવં કૃતઃ ।
[279।09]
અન્તર્મુખત્વાત્તન્મોક્ષસંજ્ઞાવ્યાવૃત્તયે કૃતઃ
[279।10]
સમાપત્તિરાગો હિ તેષાં પ્રાયેણ ।
સ ચાન્તર્મુખપ્રવૃત્તસ્તસ્માત્ ભવરાગઃ ।
[279।11]
ઉક્તસ્તયોઃ કિલ ધાત્વોર્મોક્ષસંજ્ઞાવ્યાવ્યવર્ત્તનાર્થમેકેષામિતિ ।
[279।11-279।12]

આત્મભાવ એવ તુ ભવઃ ।
[279।12-279।13]
તે ચ સત્ત્વાઃ સમાપત્તિં સાશ્રયા માસ્વાદયન્ત આત્મભાવમેવાસ્વાદયન્તિ કામવીતરાગત્વાત્ ।
[279।13]
અતઃ સ રાગો ભવરાગ ઇત્યુક્તઃ ।
[279।13-279।14]
પુનરેતે ષડનુશયા અભિધર્મે દશ ક્રિયન્તે ।
[279।14]
કથં કૃત્વા ।
[279।15-279।16]
દૃષ્ટયઃ પઞ્ચ સત્કાયમિથ્યાન્તગ્રાહદૃષ્ટયઃ ।
દૃષ્ટિશીલવૃતપરામર્શાવિતિ પુનર્દશ
[279।17]
ષણ્ણામનુશયાનાં દૃષ્ટિં પઞ્ચધા કૃત્વા દશ ભવન્તિ ।
[279।17-279।18]
પઞ્ચ દૃષ્ટિસ્વભાવાઃ સત્કાયદૃષ્ટિરન્તગ્રહદૃષ્ટિર્મિથ્યાદૃષ્ટિર્દૃષ્ટિપરામર્શઃ શીલવૃતપરામર્શશ્ચ ।
[278।18-278।19]
યથા દૃષ્ટિસ્વભાવાઃ રાગહ્પ્રતિધ્હો માનો ઽવિદ્યા વિચિકિત્સા ।
[279।19-279।20]
એતે પુનરેતે દશાનુશયા અભિધર્મે ઽષ્ટાનવતિઃ ક્રિયન્તે ।
[279।20-279।21]
કામાવચરાઃ ષટ્ત્રિંશદ્ રૂપાવચરા એકત્રિંશત્ આરૂપ્યાવચરા એકત્રિંશત્ ।
[279।21]
કથં કૃત્વા ।
[279।21-279।22]
સમાસતો હ્યેતે ઽનુશયાસ્ત્રૈધાતુકા દર્શનપ્રહાતવ્યા ભાવનાપ્રહાતવ્યાશ્ચ ।
[279।22-279।23]
તત્ર તાવત્ કામાવચરા દર્શનપ્રહાતવ્યા દ્વાત્રિંશત્ ।
[279।23]
કતમે ત ઇત્યાહ
[280।01-280।02]
દશૈતે સપ્તસપ્તાષ્ટૌ ત્રિદ્વિદૃષ્ટિવિવર્જિતાઃ ।
યથાક્રમં પ્રહીયન્તે કામે દુઃખાદિદર્શનૈઃ
[280।03]
ય એતે દશાનુશયા ઉક્તા એતે કામધાતૌ દશાપિ દુઃખદર્શનહેયાઃ સન્તિ ।
[280।04]
એભ્ય એવ સપ્ત સમુદયદર્શનપ્રહેયાઃ ।
[280।04-280।05]
સપ્ત નિરોધદર્શનહેયાઃ સત્કાયદૃષ્ટિમન્તગ્રાહદૃષ્ટિં શીલવ્રતપરામર્શં ચ વર્જયિત્વા ।
[280।05]

અષ્ટૌ માર્ગદર્શનહેયાઃ ।
[280।05-280।06]
સત્કાયદૃષ્ટિમન્તગ્રાહદૃષ્ટિં ચ વર્જયિત્વા ।
[280।06]
ઇત્યેતે કામાવચરા દ્વાત્રિંશદનુશયા દર્શનપ્રહાતવ્યાઃ ।
[280।07]
સત્યાનાં દર્શનમાત્રેણ પ્રહાણાત્ ।
[280।08]
ચત્વારો ભાવનાહેયાઃ
[280।09]
તદ્યથા રાગઃ પ્રતિઘો માનો ઽવિદ્યા ચ ।
[280।09-280।10]
દૃષ્ટસત્યસ્ય પશ્ચાત્ માર્ગાભ્યાસેન પ્રહાણાત્ ।
[280।10]
તદેવં સત્કાયદૃષ્ટિરેકપ્રકારા ભવતિ દુઃખદર્શનહેયા ।
[280।10-280।11]
એવમન્તગ્રાહદૃષ્ટિઃ મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ચતુષ્પ્રકારા ભવતિ ।
[280।11]
દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગદર્શનહેયા ।
[280।11-280।12]
એવં દૃષ્ટિપરામર્શો વિચિકિત્સા ચ ।
[280।12]
શીલવ્રતપરામઋશો દ્વિપ્રકારઃ દુઃખમાર્ગદર્શનહેયઃ ।
[280।13-280।14]
રાગપ્રતિઘમાનાવિદ્યાઃ પઞ્ચપ્રકારાશ્ચતુઃસત્યદર્શનહેયા ભાવનાહેયાશ્ચ ।
[280।14]
કીદૃશા એતે દુઃખદર્શનહેયાઃ કીદૃશા યાવદ્ ભાવનાહેયાઃ ।
[280।14-280।15]
યે યદ્દર્શનહેયાલમ્બનાસ્તે તદ્દર્શનહેયા અવશિષ્ટા ભાવનાહેયાઃ ।
[280।15-280।17]
તા એવ દ્વાદશ દૃષ્ટયો ભવન્તિ ચતસ્રો વિચિકિત્સાઃ પઞ્ચ રાગાઃ પઞ્ચ પ્રતિઘાઃ પઞ્ચ માનાં પઞ્ચાવિદ્યા ઇત્યેતે કામાવચરાઃ ષટ્ત્રિંશદનુશયા ભવન્તિ ।
[280।18]
ત એવાપ્રતિઘાઃ પુનઃ ।
[280।19]
રૂપધાતૌ
[280।20]
પઞ્ચપ્રકારં પ્રતિઘમપહાય ત એવ રૂપાવચરા એકત્રિંશદનુશયા ભવન્તિ ।
[280।21]
યથા રૂપધાતૌ
[280।22]

તથારૂપ્યે
[280।23]
એકત્રિંશદનુશયા ભવન્તિ ।
[280।24]
ઇત્યષ્ટાનવતિર્મતાઃ
[280।24-280।25]
ત એવમેતે ષડનુશયા આકારપ્રકારધાતુભેદૈરષ્ટાનવતિર્મતાઃ આમિધાર્મિકાણામ્ ।
[281।01]
ય ઇમે દર્શનપ્રહાતવ્યાનુશયા ઉક્તાઃ કિમેતે નિયતં દર્શનેનૈવ પ્રહીયન્તે ।
[281।02]
નેત્યાહ ।
કિં તર્હિ ।
[281।03]
ભવાગ્રજાઃ ક્ષાન્તિવધ્યા દૃગ્ઘેયા એવ
[281।04]
યે ભવાગ્રભૂમિજા અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિહેયા અનુશયાસ્તે દર્શનહેયા એવ ન ભાવનાહેયાઃ ।
[281।05]
શેષજાઃ ।
[281।06]
દૃગ્ભાવનાભ્યામ્
[281।07]
ક્ષાન્તિવધ્યા ઇતિ વર્તતે ।
[પ્28।107-28108]
શેષાસુ ભૂમિષુ યથાયોગં ધર્માન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિહેયા અનુશયા આર્યાણાં દર્શનહેયાઃ પૃથગ્જનાનાં ભાવનાહેયાઃ ।
[281।09]
અક્ષાન્તિવધ્યા ભાવનયૈવ તુ
[281।10]
સર્વાસુ ભૂમિષુ યે ઽનુશયા જ્ઞાનવધ્યાસ્તે ઉભયેષાં નિત્યં ભાવનાહેયાઃ ।
[281।10-281।11]
નૈવ હિ બાહ્યકાનાં દર્શનપ્રહાતવ્યાઃ પ્રહીયન્ત ઇત્યપરે ।
[281।12-281।14]
તથાહિ મહાકર્મવિભાગસૂત્રે પૂર્વાન્તકલ્પકાનાં ચ શાશ્વતવાદિનામેકત્યશાશ્વતિકાનામ્ અહેતુસમુત્પત્તિકાનાં ચ વીતરાગાણાં ચ કામધાત્વાલમ્બનાનાં દૃષ્ટીનાં સમુદાચાર ઉક્તઃ ।
[281।13-281।14]
ન ચ રૂપાવચરાણાં ક્લેશાનાં કામધાતુરાલમ્બનં વીતરાગત્વાત્ ।
[281।14-281।15]
તસ્માત્ કામપ્રતિસંયુક્તા એવ તા અપ્રહીણા ઇતિ ।
[281।15-281।16]
દૃષ્ટ્યુત્પાદસમકાલં તે પરિહીણા દેવદત્ત ઇવેતિ વૈભાષિકાઃ ।
[281।17]
દૃષ્ટયઃ પણ્ચ નામતો નિર્દિષ્ટા ન તુ સ્વભાવતસ્તત્ કસ્તાસાં સ્વભાવઃ ।

[281।18-281।19]
આત્માત્મીયદ્રુવોચ્છેદનાસ્તિહીના ગ્રદૃષ્ટયઃ ।
અહેત્વમાર્ગે તદ્દૃષ્ટિરેતાસ્તાઃ પઞ્ચ દૃષ્ટયઃ
[281।20]
આત્મદૃષ્ટિરાત્મીયદૃષ્ટિર્વા સત્કાયદૃષ્ટિઃ ।
સીદતીતિ સત્ ।
[281।20-281।21]
ચયઃ કાયઃ સંઘાતઃ સ્કન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
[281।21]
સચ્ચાયં કાયશ્ચેતિ સત્કાયઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ ।
[281।22]
નિત્યસંજ્ઞાં પિણ્ડસંજ્ઞાં ચ ત્યાજયિતુમેવં દ્યોતિતા ।
એતત્પૂર્વકો હિ તેષ્વાત્મગ્રહઃ ।
[281।23]
સત્કાયે દૃષ્ટિઃ સત્કાયદૃષ્ટિઃ ।
[281।23-281।24]
સર્વૈવ સાસ્રવાલમ્બના દૃષ્ટિઃ સત્કાયે ।
[281।24]
આત્માત્મીયદૃષ્ટિરેવ તુ સત્કાયદૃષ્ટિરુક્તા ।
[281।24-282।01]
યથા ગમ્યેત સત્કાયદૃષ્ટિરિયં નાત્મનિ નાત્મીયે વેતિ ।
[282।01-282।03]
યથોક્તં "યે કેચિદ્ ભિક્ષવઃ શ્રમણા વા બ્રાહ્મણા વા આત્મેતિ સમનુપશ્યન્તઃ સમનુપશ્યન્તિ સર્વે ત ઇમાનેવ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાનિ"તિ ।
[282।03]
તસ્યૈવાત્માભિમતસ્ય વસ્તુનો ધ્રુવદૃષ્ટિરુચ્છેદદૃષ્ટિર્વા ઽન્તગ્રાહદૃષ્ટિઃ ।
[282।04]
શાશ્વતોચ્છેદાન્તગ્રહણાત્ ।
સતિ દુઃખાદિસત્યે નાસ્તીતિ દૃષ્ટિર્મિથ્યાદૃષ્ટિઃ ।
[282।04-282।05]
સર્વૈવ હિ વિપરીતસ્વભાવપ્રવૃટ્તા દૃષ્ટિર્મિથ્યાદૃષ્ટિઃ એકૈવ તૂક્તા ।
[282।05-282।06]
અતિશયવત્ત્વાત્ દુર્ગન્ધક્ષતવત્ ।
[282।06]
એષા હ્યપવાદિકા અન્યાસ્તુ સમારોપિકાઃ ।
હીને અગ્રદૃષ્ટિર્દૃષ્ટિપરામર્શઃ ।
[282।07]
કિં હીનમ્ ।
સર્વં સાસ્રવમ્ ।
આર્યૈઃ પ્રહીણત્વાત્ ।
તસ્યાગ્રતો ગ્રહણં દૃષ્ટિપરામર્શઃ ।

[282।08]
દૃષ્ટ્યાદિપરામર્શ ઇતિ વક્તવ્યે આદિશબ્દલોપઃ કૃતઃ ।
[282।08-282।09]
અહેતૌ હેતુદૃષ્ટિરમાર્ગે માર્ગદૃષ્ટિઃ શીલવૃતપરામર્શઃ ।
[282।09]
તદ્યથા મહેશ્વરો ન હેતુર્લોકાનામ્ ।
[282।09-282।10]
તં ચ હેતું પશ્યતિ પ્રજાપતિમન્યં વા ।
[282।10-282।11]
અગ્નિજલપ્રવેશાદયશ્ચ ન હેતુઃ સ્વર્ગસ્ય તાંશ્ચ હેતું પશ્યતિ ।
[282।11-282।12]
શીલવ્રતમાત્રકં સાંખ્યયોગજ્ઞાનાદયશ્ચ ન માર્ગો મોક્ષાસ્ય તાંશ્ચ માર્ગં પશ્યતિ ।
[282।12-282।13]
અત્રાપિ કિલાદિશબ્દલોપઃ કૃત ઇત્યેતાસ્તાઃ પઞ્ચ દૃષ્ટયો વેદિતવ્યાઃ ।
[282।13]
સત્યકારણે કારણદૃષ્ટિઃ શિલવ્રતપરામર્શઃ ।
[282।13-282।14]
કસ્માદયં ન સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યઃ ।
[282।14-282।15]
યો હિ કશ્ચિદીશ્વરઃ પ્રજાપતિમન્યં વા કારણં પશ્યતિ સ તન્નિત્યમેકં ચાત્માનં કર્તારમભિનિવિશ્ય ।
[282।15]
તદ્યસ્માત્ સ
[282।16-282।17]
ઈશ્વરાદિષુ નિત્યાત્મવિપર્યાસાત્ પ્રવર્તતે ।
કારણાભિનિવેશો ઽતો દુઃખદૃગ્ઘેય એવ સઃ
[282।18]
દુઃખદર્શનાદેવ હિ તેષુ તૌ નિત્યાત્મગ્રાહૌ પ્રહીયેતે ।
[282।18-282।19]
તસ્માત્તત્કૃતો ઽપિ કારણાભિનિવેશસ્તત એવ પ્રહીયતે ।
[282।19-282।20]
યસ્તર્હિ જલાગ્નિપ્રવેશાદિભિઃ સ્વર્ગોપપત્તિં પશ્યતિ શીલવૃતેન વા શુદ્ધિં સો ઽપિ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્ય એવ ।
[282।20]
એષ હિ શાસ્ત્રપાઠઃ ।
[282।20-282।22]
"યે ચૈવં દૃષ્ટય એવંવાદિનો યદયં પુરુષપુદ્ગલો ગોશીલં સમાદાય વર્તતે મૃગશીલં કુક્કુરશીલં, સ તેન શુધ્યતિ મુચ્યતે સુખદુઃખં વ્યતિક્રામતિ સુખદુઃખવ્યતિક્રમં ચાનુપ્રાપ્નોતિ ।
[282।22-282।23]
અકારણં કારણતઃ પ્રત્યેતિ શીલવ્રતપરામર્શો દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યઃ" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
[282।23-282।24]
કિં પુનઃ કારણમસૌ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યઃ ।
[282।24]

દુઃખે વિપ્રતિપન્નત્વાત્ ।
[282।24-282।25]
સર્વેષાં સાસ્રવાલમ્બનાનાં દુઃખે વિપ્રતિપન્નત્વાત્ ।
[282।25-282।26]
કીદૃશો વા ઽન્યઃ શીલવૃતપરામર્શો માર્ગેદર્શનપ્રહાત્વ્યઃ ।
[282।26]
યો માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યાલમ્બનઃ ।
[282।26-282।27]
સો ઽપિ હિ નામ દુઃખે વિપ્રતિપન્નઃ ।
[282।27-282।28]
યસ્ય ચ માર્ગાલમ્બના મિથ્યાદૃષ્ટિર્વિચિકિત્સા વા ઽસ્તિ સ નાસ્તિ મોક્ષમાર્ગ ઇતિ પશ્યન્ વિચિકિત્સન્ વા કથં તયા શુદ્ધિં પ્રત્યેષ્યતિ ।
[283।01]
અથાન્યં મોક્ષમાર્ગં પરામૃશ્ય એષ મોક્ષમાર્ગો નાસ્તીત્યાહ ।
[283।01-283।02]
સો ઽપિ તેનૈવાન્યેન શુદ્ધિં પ્રત્યેતિ ન તયા મિથ્યાદૃષ્ટ્યેતિ ।
[283।02-283।03]
તસ્યાપ્યસૌ માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યાલમ્બનો ન સિધ્યતિ ।
[283।03-283।04]
યશ્ચાપિ સમુદયનિરોધદર્શનપ્રહાતવ્યાલમ્બનયા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા શુદ્ધિં પ્રત્યેતિ સ કસ્માન્ન તદ્દર્શનહેયઃ ।
[283।04]
તસ્માત્ પરીક્ષ્ય એષો ઽર્થઃ ।
[283।05]
યદુક્તં "નિત્યાત્મવિપર્યાસાદિ"તિ ।
કિમેતાવેવ દ્વૌ વિપર્યાસૌ ।
[283।05-283।06]
ચત્વારો વિપર્યાસાઃ ।
[283।06]
અનિત્યે નિત્યમિતિ ।
દુઃખે સુખમિતિ ।
અશુચૌ શુચીતિ ।
[283।06-283।07]
અનાત્મન્યાત્મેતિ ।
[283।07]
અથૈતદ્વિપર્યાસચતુષ્કં કિંસ્વભાવમ્ ।
[283।08]
દૃષ્ટિત્રયાદ્વિપર્યાસચતુષ્કં
[283।09]
અન્તગ્રાહદૃષ્ટેઃ શાશ્વતદૃષ્ટિર્નિત્યવિપર્યાસઃ ।
[283।09-283।10]
દૃષ્ટિપરામર્શાત્સુખશુચિવિપર્યાસૌ ।

[283।10]
સત્કાયદૃષ્ટેરાત્મદૃષ્ટિરાત્મવિપર્યાસઃ ।
સકલેત્યપરે ।
[283।10-283।11]
કથમાત્મીયદૃષ્ટિર્વિપર્યાસઃ ।
[283।11]
કથં ચ ન વિપર્યાસઃ ।
વિપર્યાસસૂત્રાદ્ ।
[283।11-283।13]
આત્માનમેવ તત્ર વશિનં પશ્યેન્નાત્મીયં પશ્યતીત્યાત્મદૃષ્ટિરેવાસૌ દ્વિમુખી અથાહમિત્યેતસ્માત્ મમેતિ દૃષ્ટ્યન્તરં સ્યાત્ ।
[283।13]
મયા મહ્યમિત્યેતદપિ સ્યાત્ ।
[283।14]
કસ્માદન્યે ક્લેશા ન વિપર્યાસાઃ ।
[283।14-283।15]
યસ્માત્ ત્રિભિઃ કારણૈર્વિપર્યાસાનાં વ્યવસ્થાનમ્ કતમૈસ્ત્રિભિઃ ।
[283।16]
વીપરીતતઃ ।
[283।17]
નિતીરણાત્ સમારોપાત્
[283।18]
એકાન્તવિપર્યસ્તત્વાદાલમ્બને નિતીરકત્વાત્સમારોપણાચ્ચ ।
[283।18-283।19]
ઉચ્છેદદૃષ્ટિર્મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ચ ન સમારોપિકે ।
[283।19]
અભાવમુખપ્રવૃત્તત્વાત્ ।
[283।19-283।20]
શીલવ્રતપરામર્શો નૈકાન્તવિપર્યસ્તસ્તન્માત્રશુદ્ધ્યાલમ્બનત્વાત્ ।
[283।20-283।21]
અન્યે ક્લેશા ન સન્તીરકા અતો ન વિપર્યાસાઃ ।
[283।21-283।22]
યત્તર્હિ સૂત્રે ઉક્ત "મનિત્યે નિત્યમિતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસઃ ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવિપર્યાસ" ઇતિ ।
[283।22]
દૃષ્ટિરેવાત્ર વિપર્યાસઃ ।
[284।01]
સંજ્ઞાચિત્તે તુ તદ્વશાત્
[284।02]
દૃષ્ટિવિપર્યાસવશાદેવ તત્સંપ્રયુક્તે સંજ્ઞાચિત્તે વિપર્યાસાવુક્તૌ ।
[284।02-284।03]
વેદનાદયો ઽપિ કસ્માન્નોક્તાઃ ।

[284।03]
લોકપ્રસિદ્ધ્યા ।
[284।03-284।04]
લોકે હિ વિપર્યસ્તસંજ્ઞો વિપર્યસ્તચિત્ત ઇતિ પ્રસિદ્ધં ન પુનર્વિપર્યસ્તવેદન ઇતિ ।
[284।04-284।05]
ત એતે વિપર્યાસાઃ સર્વે ઽપિ સ્રોત આપન્નસ્ય પ્રહીણા ભવન્તિ ।
[284।05]
દર્શનપ્રહેયત્વાત્ દૃષ્ટીનાં સસંપ્રયોગાણામ્ ।
દ્વાદશ વિપર્યાસાઃ ।
[284।05-284।06]
અનિત્યે નિત્યમિતિ સંજ્ઞાદૃષ્ટિચિત્તવિપર્યાસાસ્ત્રયઃ ।
[284।06]
એવં યાવદનાત્મન્યાત્મેતિ ।
[284।06-284।07]
તત્રાષ્ટૌ દર્શનપ્રહાતવ્યાશ્ચત્વારો ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ ।
[284।07-284।08]
દુઃખે ચ સંજ્ઞા ચિત્તવિપર્યાસાવશુચૌ ચેતિ નિકાયાન્તરીયાઃ ।
[284।08-284।09]
ઇતરથા હિ કથમન્તરેણ સુખશુચિસંજ્ઞામવીતરાગસ્યાર્યસ્ય કામરાગઃ સંભવેદિતિ ।
[284।09]
તદેતન્નેચ્છન્તિ વૈભાષિકાઃ ।
[284।10]
યદિ હિ સુખશુચિસંજ્ઞાચિત્તસમુદાચારાદાર્યસ્ય તદ્વિપર્યાસાવીક્ષ્યેતે ।
[284।10-284।11]
સત્ત્વસંજ્ઞાચિત્તસમુદાચારાત્તદ્વિપર્યાસાવપિ કિં નેષ્યેતે ।
[284।11-284।12]
ન હિ સ્ત્રિયામાત્મનિ ચ વિના સત્ત્વસંજ્ઞાયા કામરાગો યુક્ત ઇતિ ।
[284।12-284।13]
સૂત્રે ઽપિ ચોક્તં "યતશ્ચ શ્રુતવાનાર્યશ્રાવક ઇદં દુઃખમાર્યસત્યમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ।
[284।13-284।14]
યાવત્ તસ્ય તસ્મિન્ સમયે યો ઽનિત્યે નિત્યમિતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસઃ ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવીપર્યાસઃ સ પ્રહીયત" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
[284।14-284।16]
તસ્માદ્ દૃષ્ટિસમુત્યે એવ સંજ્ઞાચિત્તે વિપર્યાસૌ નાન્યે તત્કાલ ભ્રાન્તિમાત્રત્વાદલાતચક્રચિત્ર યક્ષભ્રાન્તિવત્ ।
[284।16]
યત્તર્હિ સ્થવિરાનન્દેનાર્થં વાગીશમધિકૃત્યોક્તં
[284।17-284।18]
"વિપર્યાસે ચ સંજ્ઞાનાં ચિત્તં તે પરિદહ્યતે" ।
નિમિત્તં વર્જ્યતાં તસ્માચ્છુભં રાગોપસંહિતમ્ ॥
[284।19]
તસ્માત્ સર્વ એવાષ્ટૌ સંજ્ઞાચિત્તવિપર્યાસાઃ શૈક્ષસ્યાપ્રહીણા ઇત્યપરે ।

[284।19-284।20]
તે ઽપિ ચાર્યસત્યાનાં યથાભૂતપરિજ્ઞાનાત્ પ્રહીયન્તે ।
[284।20-284।21]
ન વિના તેનેત્યુપાયસમા ખ્યાનાન્નાસ્તિ સૂત્રવિરોધઃ ।
[284।22]
અથ કિં દૃષ્ટ્યનુશયસ્ય એવ ભેદો નાન્યસ્ય ।
માનસ્યાપ્યસ્તિ ।
કથમિત્યાહ
[284।23]
સપ્ત માનાઃ
[284।24]
માનો ઽતિમાનો માનાતિમાનો ઽસ્મિમાનો ઽભિમાન ઊનમાનો મિથ્યામાનશ્ચ ।
[284।25]
અભેદેન ચિત્તસ્યોન્નતિર્માન ઉક્તાઃ ।
સ પ્રવૃત્તિભેદાત્ સપ્તધા ભવતિ ।
[284।25-285।01]
હીનાદ્વિશિષ્ટઃ સમેન વા સમો ઽસ્મીતિ મન્યમાનસ્યોન્નતિર્માનઃ ।
[285।01]
સમાદ્વિશિષ્ટો ઽસ્મીત્યભિમાનઃ ।
[285।02]
વિશિષ્ટાદ્વિશિષ્ટો ઽસ્મીતિ માનાતિમાનઃ ।
[285।02-285।03]
પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાનાત્મત આત્મીયતો વા મન્યમાનસ્યાસ્મિમાનઃ ।
[285।03]
અપ્રાપ્તે વિશેષાધિગમે પ્રાપ્તો મયેત્યભિમાનઃ ।
[285।03-285।04]
બહ્વન્તરવિશિષ્ટાદલ્પાન્તરહીનો ઽસ્મીત્યૂનમાનઃ ।
[285।04]
અગુણવતો ગુણવાનસ્મીતિ મિથ્યામાનઃ ।
[285।05]
યત્તર્હિ શાસ્ત્રે નવ માનવિધા ઉક્તાઃ ।
"શ્રેયાનસ્મીતિ માનવિધા ।
[285।05-285।06]
સદૃશો ઽસ્મીતિ માનવિધા ।
[285।06]
હીનો ઽસ્મીતિ માનવિધા ।
[285।06-285।07]
અસ્તિ મે શ્રેયાનસ્તિ મે સદૃશો ઽસ્તિ મે હીનઃ ।
[285।07]
નાસ્તિ મે શ્રેયાન્નાસ્તિ મે સદૃશો નાસ્તિ મે હીન" ઇતિ ।