Abhidharmakośabhāṣya · Part 2140
apekṣābhedāt /
[013|11]
yadapekṣyau dārikaṃ na jātu tadapekṣya sūkṣmaṃ pitāputravat /
hīnaṃ kliṣṭam /
[013|12]
praṇitamakliṣṭam /
dūramatītānāgatam /
antikaṃ pratyutpannam /
[013|12-013|13]
evaṃ yāvat vijñānam /
[013|13]
ayaṃ tu viśaṣaḥ /
audārikaṃ pañcendriyāśrayam sūkṣmaṃ mānasam /
[013|13-013|14]
bhūmito veti vaibhāṣikāḥ /
[013|14]
bhadanta āha audārikarūpaṃ pañacendriyagrāhyam sūkṣmamanyat /
[013|15]
hīnamamanāpaṃ praṇītaṃ manāpam /
dūramadṛśyadeśam /
antikaṃ dṛśyadeśam /
[013|15-013|16]
atītādīnāṃ svaśabdenābhi hitatvāt /
[013|16]
evam vedanādayo 'pi veditavyāḥ /
[013|17]
dūrāntikatvaṃ tu teṣāmāśrayavaśāt /
audārikasūkṣmatvaṃ tu pūarvavaditi //
[013|18]
cittacaittāyadvārārtha āyatanārthaḥ /
[013|18-013|19]
nirvacanaṃ tu cittacaittānāmāyaṃ tanvantīti āyatanāni /
[013|19]
vistṛṇvantītyarthaḥ /
gotrārtho dhātvarthaḥ /
[013|19-013|21]
yathaikasmin parvate bahūnyayastāmrarūpyasuvarṇādigotrāni dhātava ucyante evam ekasminnāśraye santāne vā aṣṭādaśa gotrāṇi aṣṭādaśa dhātava ucyante /
[013|21]
ākarāstatra gotrāṇyuacyante /
[013|21-013|22]
ta ime cakṣurādayaḥ kasyākarāḥ /
[013|22]
svasyā jāteḥ /
sabhāgahetutvāt /
[013|22-013|23]
asaṃskṛtaṃ tarhi na dhātuḥ syāt /
[013|23]
cittacittānāṃ tarhi jātivācako "yaṃ dhātuśabda ityapare /
[013|23-013|24]
aṣṭādaśdharmāṇāṃ jātayaḥ svabhāvā aṣṭādaśa dhātava iti /
[013|24-013|25]
yadi rāśyarthaḥ skandhārthaḥ prajñaptisantaḥ skandhāḥ prāpnuvanti /
[013|25]
anekadravyasamūhatvāt rāśipudgalavat /
na /
[013|26]
ekasyāpi dravyaparamāṇoḥ skandhatvāt /
na tarhi rāśyarthaḥ skandhārtha iti vaktavyam /
[013|27]
na hyekasyāsti rāśitvamiti /
kāryab hārodvahanārthaḥ skandhārtha ityapare /
[013|27-013|28]
pracchedārtho vā /
[013|28]
tathāhi vaktāro bhavanti tribhiḥ skandhakairdeyaṃ dāsyāma iti /
tadetadutsūtram /
[013|29]
sūtraṃ hi rāśyarthameva bravīti "yatkiñcidrūpamatītānāgatapratyutpannami"ti vistaraḥ
[013|30]
pratyekamatītādirūpasya skandhatvaṃ tatra vijñāpyate /
[013|30-014|01]
sarvametadatītādi rūpamekaśo rūpaskandha iti /
[014|01]
na śakyamevaṃ vijñātum /
[014|01-014|02]
"tatsarvamaikadhyamabhisaṃkṣipye"ti vacanāt / tasmādrāśivadeva skandhāḥ prajñaptisantaḥ
[014|02-014|03]
rūpoīnyapi tarhyāyatanāni prajñaptisanti prāpnuvanti /
[014|03-014|04]
bahunāṃ cakṣurādiparamāṇūnāmāyadvāra bhāvāt /
[014|04]
na /
[014|04-014|05]
ekaśaḥ samagrāṇāṃ kāraṇabhāvāt viṣayasahakāritvādvā nendriyaṃ pṛthagāyatanaṃ syāt /
01405-01405]
vibhāṣāyāṃ tūcyate "yadyābhidharmikaḥ skandhaprajñaptimapekṣate /
[014|06]
sa āha paramāṇurekasya dhātorekasyāyatanasyaikasya skandhasya pradeśaḥ /
[014|06-014|07]
atha nāpekṣate /
[014|07]
sa āha /
paramāṇureko dhāturekamāyatanamekaḥ skandha" iti /
[014|07-014|08]
bhavati hi pradeśe "pi pradeśivadupacāro yathā paṭṭaiakadeśe dagdhe paṭo dagdha iti /
[014|09]
kirthaṃ bhagavān skandhādimudhena trividhāṃ deśanāmārabhate /
āha /
vineyānāṃ
[014|10]
mohendriyarucitraidhāttisraḥ skandhādideśanāḥ
[014|11]
trayaḥ prakārāstraidham /
triprakāraḥ kila sattvānāṃ mohaḥ /
[014|11-014|12]
keciccaitteṣu saṃmūḍhāḥ piṇḍātmagrahaṇataḥ /
[014|12]
kecidrūpa eva /
kecidrūpacittayoḥ /
indriyāṇyapi trividhāni /
[014|13]
tīkṣṇamadhyamṛdvindriyatvāt /
rūcirapi trividhā /
[014|13-014|14]
saṃkṣiptamadhyavistaragrantharucitvāt /
[014|14]
teṣāṃ yathākramaṃ tisraḥ skandhāyatanadhātudeśanā iti //
[014|15-014|16]
kim punaḥ kāraṇaṃ caitasikā ekatra saṃskāraskandhanikṣiptā vedanāsaṃjñe tu pṛthak skandhīkṛte ityāha
[014|17-014|18]
vivādamūlasaṃsārahetutvāt kramakāraṇāt /
caittebhyo vedanāsaṃjñe pṛthakaskndhau niveśitau
[014|19]
dve vivādamūle /
kāmādhyavasānaṃ dṛṣṭyadhyavasānaṃ ca /
[014|19-014|20]
tayorvedanāsaṃjñe yathākramaṃ pradhānahetū /
[014|20-014|21]
vedanāsvādavaśāddhi kāmānabhiṣvajante viparītasaṃjñāvaśācca dṛṣṭīriti /
[014|21]
saṃsārasyāpi te pradhānahetū /
vedanāsvādagṛddho hi viṣaryastasaṃjñaḥ saṃsarati /
[014|22-014|23]
yacca skandhakrame kāraṇamupadekṣyamāṇaṃ tato 'pi kramakāraṇādanayoḥ pṛthakskandhīkaraṇaṃ veditavyam /
[014|23]
etacca tredho papādayiṣyāmaḥ /
[014|24]
skandheṣva saṃskṛtaṃ noktamarthāyogāt
[014|25]
taddhi skandheṣūcyamānaṃ na tāvadeteṣvevāntarṇetuṃ śakyate
arthāyogāt /
[014|25-015|01]
nahi tadrūpaṃ nāpi yāvadvijñānamiti /
[015|01]
nacāpi ṣaṣṭhaḥ skandho vaktuṃ śakyate /
kutaḥ /
arthāyogāt /
[015|02]
"rāśyartho hi skandhārtha" ityuktam /
[015|02-015|03]
nacāsaṃskṛtamatītādibhedabhinnaṃ rūpādivadyatastatsarvamaikadhyamabhisaṃkṣipyāsaṃskṛtaskandha iti saṃkhyāṃ gacchet /
[015|03-015|04]
saṃkleśavastujñāpanārthaṃ khalūpādānaskandhavacanaṃ saṃkleśavyavadānavastujñāpanārthaṃ skandhavacanaṃ /
[015|04-015|05]
nacobhayathā "pyasaṃskṛtamityarthāyogānna teśu vyavasthāpitam /
[015|05-015|06]
yathā ghaṭoparamo na ghaṭa evaṃ skandhoparamo na skandho bhavitumarhatītyapare /
[015|06-015|07]
teṣāṃ dhātvāyataneṣvapyeṣa prasaṅgaḥ /
[015|07]
uktaḥ skandhānāmanyaḥ prakāraḥ //
[015|08]
kramaḥ punaḥ /
[015|09]
yathaudārikasaṃkleśabhājanādyarthadhātutaḥ
[015|10]
rūpaṃ hi sapratighatvātsarvaudārikam /
arupiṇāṃ vedanā pracāraudārikatayā /
[015|10-015|11]
tathā hi vyapadiśanti haste me vedanā pāde me vedaneti /
[015|11]
dvābhyāṃ cau dārikatarā saṃjñā /
[015|11-015|12]
vijñānātsaṃskārā ityato yadaudārikataraṃ tatpūrvamuktam /
[015|12-015|13]
athavā anādimati saṃsāre strīpuruṣā anyonyaṃ rūpābhirāmāste ca vedanāsvādagarddhāt /
[015|13]
tadgarddhaḥ saṃjñāviparyāsāt /
[015|14]
tadviparyāsaḥ kleśaiścittaṃ aca tatsaṃkliṣṭamiti yathāsaṃkleśaṃ ca kramaḥ /
[015|14-015|15]
bhājanādyarthena vā /
[015|15]
bhajanabhojanavyañjanakarttṛ bhoktṛbhūtā hi rūpādayaḥ skandhāḥ /
dhātuto vā /
[015|16]
kāmaguṇarūpaprabhāvito hi kāmadhātuḥ /
vedanāprabhāvitāni dhyānāni /
[015|16-015|17]
saṃjñāprabhāvitāḥ trayaḥ ārūpyāḥ /
[015|17]
saṃskāramātraprabhāvitaṃ bhavāgram /
[015|17-015|18]
etā eva vijñānasthitayaḥ tāsu ca pratiṣṭhitaṃ vijñānamiti kṣetrabijasaṃdarśanārthaḥ skandhānukramaḥ /
[015|18-015|19]
ata eva pañcaskandhā nālpīyāṃso na bhūyāṃsaḥ /
[015|19-015|20]
ata eva ca kramakāraṇādvedanāsaṃjñe saṃskārebhyaḥ pṛthaka skandhīkṛte /
[015|20-015|21]
yata ete audārikatare saṃkleśānukramahetū bhājanavyañjanabhūte tatprabhāvitaṃ ca dhātudvayamiti //
[015|22]
āyatanadhātūnāṃ ṣaṇṇāṃ cakṣurādīnāmanukramo vaktavyaḥ /
[015|23]
tadvaśenaiva hi tadviṣayavijñānānāṃ kramaḥ /
teṣāṃ ca punaḥ ṣaṇṇāṃ /
[015|24]
prāk pañca vārttamārthyāt
[015|25]
cakṣurādīni pañca varttamānaviṣayatvāt pūrvamuktāni /
manastvaniyataviṣayam
[015|25-016|01]
kiñcidvarttamānaviṣayaṃ kiñcit vyadhvānadhraviṣayam /
[016|02]
bhautikārthyāccatuṣṭayam /
[016|03]
prāgiti varttate /
pañcānāṃ punaśctvāri pūrvamuktāni /
bhautikaviṣayatvāt /
[016|03-016|04]
kāyasya tvaniyato viṣayaḥ
[016|04]
kadācid bhūtāni kadācid bhautikam kadācidubhayam /
[016|05]
dūrāśutaravṛttyā 'nyat
[016|06]
śeṣaṃ punaritasmād yathāyogaṃ dūrāśutaravṛttyā pūrvamuktam /
cakṣuḥśrotraṃ hi dūraviṣayam /
[016|07]
tat pūrvamuktaṃ dvayāt /
tayorapi cakṣuṣo dūratare vṛttiḥ /
[016|07-016|08]
paśyato 'pi dūrānnadīṃ tacchabdāśravaṇādatastat pūrvamuktam /
[016|08]
ghrāṇasya tu nāsti dūre vṛttiḥ /
jihvāyāśca /
[016|09]
tayorāśutaravṛttitvāt ghrāṇaṃ pūrvamuktamaprāptasyaiva jihvā bhojyasya gandhagrahaṇāt /
[016|10]
yathāsthānaṃ kramo 'thavā
[016|11]
athavā asmin śarīre cakṣuṣo 'dhiṣṭhānamupāriṣṭāt niviṣṭam /
tasmādadhaḥ śrotrasya /
[016|12]
tasmādadho ghrāṇasya / tasmāt jihvāyāḥ
takyāḥ syāsya bahulyena /
[016|12-016|13]
manaḥ punastānyeva niśritamadeśasthaṃ ceti yathāsthānameṣāṃ kramaḥ syāt /
[016|14]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ daśasvāyataneṣu rūpaskandhasaṃgṛhīteṣvekaṃ rūpāyatanamucyate /
[016|14-016|15]
sarveṣu ca dharmasvabhaveṣvekaṃ dharmāyatanamityāha
[016|16-016|17]
viśeṣaṇārthaṃ prādhānyādbahudharmāgrasaṃgrahāt /
ekamāyatanaṃ rūpamekaṃ dharmākhyamucyate
[016|18]
kathaṃ viśeṣaṇārtham /
[016|18-016|19]
yathā gamyeta pratyekameṣāṃ daśānāmāyatanatvaṃ viṣayaviṣayitvena vyavasthānaṃ na samastānāmiti /
[016|19-016|20]
cakṣurādibhiśca viśeṣitairyanna cakṣurādisaṃjñakaṃ rūpaṃ ca tadrūpakayātanaṃ jñāsyata ityasya punarnāmāntaraṃ nocyate /
[016|20-016|21]
athavā rūpāyatanasya prādhānyāt /
[016|21]
taddhi sapratighatvācca /
pāṇyādisaṃsparśaiḥ spṛṣṭaṃ rūpyate /
[016|22]
sanidarśanatvācca /
[016|22-016|23]
idamihāmutreti nirūpaṇāt loke 'pi ca tadrūpamiti pratītaṃ nānyāni /
[016|23]
viśeṣaṇārthameva caikaṃ dharmāyatanamuktaṃ na sarvāṇi /
[016|23-017|01]
api cātrabahūnāṃ dharmāṇāṃ saṃgraho vedanādīnām /
[017|01]
ataḥ sāmānyenābhidhānaṃ kriyate dharmaśabdena /
[017|02]
agrasya ca nirvāṇadharmasyātra saṃgraho nānyeṣviti /
[017|02-017|03]
viṃśatiprakāratvenaudārikatvānmāṃsa divyāryaprajñācakṣustrayagocaratvāccaikaṃ rūpāyatanamityapare //
[017|04-017|05]
anyānyapi skandhāyatanadhātusaṃśabditānyupalabhyante sūtreṣu teṣāṃ kiṃebhireva saṃgraho veditavya āhosvidvyatirekaḥ
[017|05]
ebhireva saṃgraho na vyatirekaḥ /
tatra tāvat
[017|06-017|07]
dharmaskandhasahasrāṇi yānyaśītiṃ jagau muniḥ /
tāni vāṅnāma vetyeṣāṃ rūpasaṃskārasaṃgrahaḥ
[017|08]
yeṣāṃ vāksvabhāvaṃ buddhavacanaṃ teṣāṃ tāni rūpaskandhasaṃgṛhītāni /
[017|09]
yeṣāṃ nāmasvabhāvaṃ teṣāṃ saṃskāraskandhena //
[017|10]
kiṃ punardharmaskandhasya pramāṇam /
[017|11]
śāstrapramāṇa ityeke
[017|12]
eke tāvat āhurdharmaskandhasaṃjñakasyaivābhidharmaśāstrasyāsya opramaṇamiti /
[017|12-017|13]
tacca ṣaṭsahasrāṇi /
[017|13]
apare punarāhuḥ
[017|14]
skandhādīnaṃ kathaikaśaḥ /
[017|15-017|17]
skandhāyatanadhātupratītyasamutpādasatyāhāradhyānāpramāṇārūpyavimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanabodhipākṣikābhijñāpratisaṃvitpraṇidhijñānāraṇādīnāṃ kathā prātyekaṃ dharmaskandha iti /
[017|18]
caritapratipakṣastu dharmaskandho 'nuvarṇitaḥ
[017|19]
evaṃ tu varṇayantyaśītiścaritasahasraṇi sattvānām /
rāgadveṣamohamānādicaritabhedena /
[017|20]
teṣāṃ pratipakṣeṇa bhagavatā 'śītirdharmaskandhasahasrāṇyuktāni /
[017|20-017|21]
yathaitānyaśītirdharmaskandhasahasrāṇyeṣveva pañcaskandheṣu opratipāditāni /
[017|22-017|23]
tathā 'nye 'pi yathāyogaṃ skandhāyatanadhātavaḥ /
pratipādyā yathokteṣu saṃpradhārya svalakṣaṇam
[017|24-017|26]
ye 'pyanye skandhāyatanadhātavaḥ sūtrāntareṣūktāste 'pyeṣveva yathokteṣu skandhādiṣu pratiopādyāḥ svaṃ svaṃ lakṣaṇameṣāṃ yathāvihitamasmiṃacchāstre saṃpradharya /
[017|26-018|02]
tatra tāvat pañcānāṃ śīlasamādhiprajñāvimuktijñānadarśanaskandhānāṃ śīlaskandho rūpaskandhena saṃgṛhītaḥ /
[018|02-017|02]
śeṣāḥ saṃskāraskandhena /
[018|02-018|03]
daśānāṃ kṛtsnāyatanānāmaṣṭāvalobhasvabhāvatvāddharmāyatanena /
[018|03]
saparivārāṇi tu pañcaskandhasvabhāvatvānmanodharmāyatanābhyām /
[018|04]
tathā 'bhibhvāyatanāni /
[018|04-018|05]
ākāśavijñānānantyāyatanakṛtsne catvāri cākāśānantyāyatanādīni catuḥskandhasvabhāvatvāt manodharmāyatanābhyām /
[018|05-018|06]
pañca vimuktyāyatanāni prajñāsvabhāvatvāddharmāyatanena /
[018|06]
saparivārāṇi tu śabdo manodharmāyatanaiḥ /
[018|07]
dvayorāyatanayorasaṃjñisattvā daśabhirāyatanairgandharsāyatanābhāvāt /
[018|07-018|08]
naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagā manodharmāyatanābhyām /
[018|08]
evaṃ bahudhātuke 'pi dvāṣaṣṭirdhātavo deśitāḥ /
[018|08-018|09]
teṣāṃ yathāyogaṃ saṃgraho veditavyaḥ //
[018|10-018|11]
ya ime tatra ṣaḍ dhātavaḥ uktāḥ pṛthivīdhāturabdhātustejodhāturvāyudhāturākāśadhāturvijñānadhāturityeṣāṃ dvayorlakṣaṇamanuktam /
[018|11-018|12]
tat kimākāśamevākāśadhāturveditavyaḥ sarvaṃ aca vijñānaṃ vijñānadhātuḥ/
[018|12]
netyāha /
kiṃ tarhi /
dvāravātāyanamukhanāsikādiṣu
[018|13]
chidramākāśadhātvākhyam
[018|14]
chidramityucyamānaṃ kiṃ veditavyam /
[018|15]
ālokatamasī kila /
[018|16]
nahi chidramālokatamobhyāmanyad gṛhyate /
[018|16-018|17]
tasmāt kilākāśadhāturālokatamaḥsvabhāvo rātrindivasvabhāvo veditavyaḥ /
[018|17-018|18]
sa eva cāghasāmantakaṃ rūpamityucyate /
[018|18]
aghaṃ kila cittasthaṃ rūpam /
atyarthaṃ ghātāt /
[018|18-018|19]
tasya tatsāmantakamiti /
[018|19]
aghaṃ ca tadanyasya rūpasya tatrāpratighātātsāmantakaṃ cānyasya rūpasyetyapare /
[018|20]
vijñānadhāturvijñānaṃ sāsravaṃ
[018|21]
kasmādanāsravaṃ nocyate /
yasmādime ṣaḍ dhātava iṣṭāḥ /
[018|22]
janmaniśrayāḥ
[018|23]
ete hi janmanaḥ pratisandhicittādyāvat cyuticittasādhāraṇabhūtāḥ
[018|23-018|24]
anāsravāstu dharmā naivamiti /
[018|24-018|25]
tadevaṃ satyeṣāṃ catvāro dhātavaḥ spraṣṭavyadhātāvantarbhūtāḥ pañcamo rūpadhātau ṣaṣṭhaḥ saptasu vijñānadhātuṣviti /
[018|26]
ye punarime aṣṭādaśa dhātava uktāsteṣāṃ kati sanidarśanāḥ katyanidarśanāḥ /
[019|01]
sanidarśana eko 'tra rūpaṃ
[019|02]
sa hi śakyate nidarśayitumidamihāmutreti /
uktaṃ bhavati anidarśanāḥ śeṣā iti //
[019|03]
kati sapratighāḥ katyapratighāḥ /
[019|04]
saparatighā daśa /
[019|05]
rūpiṇaḥ /
[019|06]
ya ete rūpaskandhasaṃgṛhītā daśa dhātava uktāste sapratighāḥ /
[019|06-019|07]
pratigho nāma pratighātaḥ sa ca trividhaḥ /
[019|07]
āvaraṇaviṣayālambanapratighātaḥ /
[019|07-019|08]
tatrāvaraṇapratighātaḥ svadeśe parasyotpattiporativandhaḥ /
[019|08]
yathā hasto haste pratihanyate upale vā /
upalo 'pi tayoḥ /
[019|09]
viṣayapratighātaścakṣurādīnāṃ viṣayiṇāṃ rūpādiṣu viṣayeṣu /
[019|09-019|10]
yathoktaṃ prajñaptā"vasti cakṣurjale pratihanyate na sthale /
[019|10]
yathā matsyānām /
[019|10-019|11]
asti sthale na jale /
[019|11]
prāyeṇa manuṣyāṇām /
astyubhayatra /
[019|11-019|12]
śiśumāramaṇḍūkapiśācakaivarttādīnām /
[019|12]
asti nobhayatra /
etānākārān sthāpayitvā /
[019|12-019|13]
asti cakṣuryadrātrau pratihanyate na divā /
[019|13]
tadyathā titīlolūkādīnām /
divā na rātrau /
[019|13-019|14]
prāyeṇa manuṣyāṇām /
[019|14]
rātrau divā ca /
śvaśṛgālaturagadvīpimārjārādīnām /
nobhayatra /
[019|14-019|15]
etānākārān sthāpayitve"tyayaṃ viśayapratighātaḥ /
[019|15-019|16]
ālambanapratighātaścittacaittānāṃ sveṣbālamvaneṣu /
[019|16]
kaḥ punarviṣayālambanayorviśeṣaḥ /
[019|16-019|17]
yasmin yasya kāritraṃ sa tasya viṣayaḥ /
[019|17]
yaccittacaittairgṛhyate tadālambanam /
[019|17-019|18]
kaḥ punaḥ svasminviṣaye pravarttamānamālamvane vā pratihanyata ityucyate /
[019|18]
tasmāt pareṇāpravṛtteḥ /
[019|18-019|19]
nipāto vā 'tra pratighāto yā svaviṣaye pravṛttiḥ
[019|19-019|20]
tadihāvaraṇapratighātena daśānāṃ sapratighatvaṃ veditavyamanyonyāvaraṇāt /
[019|20-019|21]
ye dharmā viṣayapratighātena sapratighā āvaraṇapratighātenāpi ta iti catuṣkoṭikaḥ
[019|21]
prathamā koṭiḥ sapta cittadhātavo dharmadhātupradeśaśca yaḥ saṃprayuktaḥ /
[019|22]
dvitīyā pañca viṣayāḥ /
tṛtīyā pañcendriyāṇi /
[019|22-019|23]
caturthī dharmadhātupradeśaḥ saṃprayuktakavarjyaḥ /
[019|23-019|24]
ye dharmā viśayapratighātena sapratighā ālambana pratighātenāpi ta iti /
[019|24]
paścātpādakaḥ /
ye tāvadālambanapratighātenāpi viṣayapratighātenāpi te /
[019|25-010|25]
syurviṣayapratighatenaiva nālambanapratighātena /
[019|25]
pañcendriyāṇi /
[020|01-020|02]
"yatrotpitsormanasaḥ pratighataḥ śakyate paraiḥ karttum /
tatsapratighaṃ jñeyaṃ viparyayādapratighamiṣṭami"ti
[020|03]
bhadantakumāralātaḥ /
uktāḥ sapratighā apratighāśca //
[020|04]
eṣāmaṣṭādaśadhātūnāṃ kati kuśalāḥ katyakuśalāḥ katyavyākṛtā /
[020|05]
avyākṛtā aṣṭau
[020|06]
katame aṣṭau /
ya ete sapratighā daśoktāḥ /
[020|07]
ta evārūpaśabdakāḥ
[020|08]
pañcendriyāṇi gandharasaspraṣṭavyā dhātavaśca /
[020|08-020|09]
ete 'ṣṭau kuśalākuśalabhāvenāvyākaraṇādavyākṛtāḥ /
[020|09]
vipākaṃ pratyavyākaraṇādityapare /
evamanāsrave 'pi prasaṅgaḥ //
[020|10]
tridhā 'nye
[020|11]
anye daśa dhātavaḥ kuśalākuśalāvyākṛtāḥ /
[020|11-020|12]
tatra sapta dhātavo 'lobhādisaṃprayuktā kuśalāḥ /
[020|12]
lobhādisaṃprayuktā akuśalāḥ /
anye avyākṛtāḥ /
[020|12-020|13]
dharmadhāturalobhādisvabhāvasaṃprayuktasamutthaḥ pratisaṃkhyānirodhaśca kuśalaḥ /
[020|13-020|14]
lobhādisvabhāvasaṃprayuktasamuttho 'kuśalaḥ
[020|14]
anyo 'vyākṛtaḥ /
[020|14-020|15]
rūpaśabdadhātū kuśalākuśalacittasamuṭthau kuśalākuśalau kāyavāgvijñaptisaṃgṛhītau /
[020|15]
tadanyāvyākṛtau /
uktaḥ kuśalādibhāvaḥ /
[020|16]
eṣāmaṣṭādaśadhātūnāṃ kati kāmadhātvāptāḥ kati rūpadhātvāptāḥ /
[020|17]
kāmadhātvāptāḥ sarve
[020|18]
āptā aviyuktāḥ kāmadhātupratisaṃyuktā ityarthaḥ /
[020|19]
rupe caturdaśa /
[020|20]
rūpadhātau caturdaśa dhātavaḥ /
[020|21]
vinā gandharasaghrāṇajihvāvijñānadhātubhiḥ
[020|22]
tatra hi gandharasau na staḥ /
[020|22-020|23]
tayoḥ kavaḍīkārāhāratvāttaddvītarāgāṇāṃ ca tatropapatteḥ /
[020|23]
tato ghrāṇajihvāvijñāne api na staḥ /
[020|23-020|24]
ālambanābhāvāt /
[020|24]
evaṃ tarhi spraṣṭavyadhātorapi tatrabhāvaprasaṅgaḥ /
kavaḍīkārāhāratvāt /
[020|25]
yo nāhārasvabhāvaḥ sa tatrāsti /
gandharasayorapyeṣa prasaṅgaḥ /
[020|25-020|26]
nāsti vinā 'bhyavahāreṇa gandharasayoḥ paribhogaḥ /
[020|26-021|01]
asti tu spraṣṭavyasyendriyāśrayādhāraprāvaraṇabhāvena /
[021|01-021|02]
tasmādabhyavahāravītarāgāṇāṃ gandharasau tatra niṣprayojanau na tu spraṣṭavyam /
[021|02]
anye punarāhuḥ /
[021|02-021|03]
dhyānasamāpattisaniśrayeṇeha rūpāṇi saṃdṛśyante śabdāśca śrūyante /
[021|03]
prasrabdhisahagatena spraṣṭavya viśeṣeṇa ca kāyo 'nugṛhyate /
[021|03-021|04]
ata eṣāmeva trayāṇāṃ dhyānopapattau saṃbhavo na gandharasayoriti /
[021|04]
evaṃ tarhi ghrāṇajihvendriyayorabhāvaprasaṅgo niṣprayojanatvāt /
[021|05]
asti prayojanam /
[021|05-021|06]
tābhyāṃ hi vinā'; śrayaśobhaiva na syāditi vyavahārśca /
[021|06-021|07]
yadyetat prayojanamadhiṣṭhānamevāstu śobhārthaṃ vacanārthaṃ ca mā bhūdindriyam /
[021|07]
nānindriyamadhiṣṭhānaṃ saṃbhavati /
puruṣendriyādhiṣṭhānavat /
[021|07-021|08]
yuktastadasaṃbhavo niṣprayojanatvāt /
[021|08-021|09]
ghrāṇajihvādhiṣṭhānaṃ tu saprayojanam
[021|09]
ato 'sya vinā 'pīndriyeṇa yuktaḥ saṃbhavaḥ /
[021|09-021|10]
niḥprayojanā 'pīndriyābhinirvṛttirbhavati /
[021|10]
yathā garbhe niyatamṛtyūnām /
syānnāma niḥprayojanā na tu nirhetukā /
[021|11]
kaśca heturindriyotpatteḥ /
indariyasatṛṣṇasya karmaviśeṣaḥ /
[021|11-021|12]
yaśca viṣayādvitṛṣṇaḥ sa niyatamindriyādapīti /
[021|12]
na tadviṣayavītarāgāṇāṃ ghrāṇajihvendriye saṃbhavitumarhataḥ /
[021|13]
puruṣendraiyamapi vā kiṃ na nivarttate /
aśobhākaratvāt /
[021|13-021|14]
kośagatavastiguhyānāṃ kiṃ na śobheta /
[021|14]
na ca prayojanavaśādutpattiḥ /
kiṃ tarhi /
[021|14-021|15]
kāraṇavaśādityaśobhākarasyāpi syādeva sati hetāvutpattiḥ /
[021|15]
sūtraṃ tarhi virudhyate /
[021|15-021|16]
"avikalā ahīnendariyā" iti /
[021|16]
yāni tatrendriyāṇi tairavikalā ahīnendriyā iti ko 'tra virodhaḥ /
[021|16-021|17]
itarathā hi puruśendriyasyāpi syāt prasaṅgaḥ /
[021|17]
evaṃ tuvarṇayanti /
[021|17-021|18]
sta eva tatra ghrāṇajivhendriye na tu gandharasau /
[021|18]
ātmabhāvamukhena hi ṣaḍāyatane tṛṣṇāsamudācāro na viṣayamukhena /
[021|19]
puruṣendriye tu maithunasparśamukheneti /
tasmātsiddhametadrūpadhātvāptāścaturdaśa dhātava iti /
[021|20]
ārūpyāptā manodharmamanovijñānadhātavaḥ /
[021|21-021|22]
rūpavītarāgāṇāṃ tatropapattirato 'tra daśa rūpasvabhāvā dhātavastadāśrrayālambanāśca pañca vijñānadhātāvo na saṃabhavanti //
[021|23]
kati sāsravāḥ katyanāsravāḥ /
ya ete manodharmamanovijñānadhātava uktāḥ
[021|24]
sāsravānāsravā ete trayaḥ
[021|25]
ye mārgasatyāsaṃskṛtasaṃghṛhītāste 'nāsravā anye sāsravāḥ /
[021|26]
śeṣāstu sāsravāḥ
[022|01]
pañcadaśa dhātavaḥ śeṣāstvekāntasāsravāḥ //
[022|02]
kati savitarkāḥ savicārāḥ katyavitarkā vicāramātrāḥ katyavitarkā avicārāḥ /
[022|03]
savitarkavicārā hi pañca vijñānadhātavaḥ /
[022|04]
nityamete vitarkavicārābhyāṃ saṃprayuktāḥ /
avadhāraṇārtho hiśabdaḥ /
[022|05]
antyāstrayastriprakārāḥ
[022|06]
manodhāturdharmadhāturmanovijñānadhātuścāntyāḥ
ete trayastriprakārāḥ /
[022|06-022|08]
tatra manodhāturmanovijñānadhātuḥ saṃprayuktaśca dharamadhāturanyatra vitarkavicārābhyāṃ kāmadhātau prathame ca dhyāne savitarkāḥ savicārāḥ /
[022|08]
dhyānāntare 'vitarkā vicāramātrāḥ /
[022|08-022|09]
dvitīyāddhyānāt prabhṛtyābhavāgrādavitarkā avicārāḥ /
[022|09-022|10]
sarvaścāsaṃprayukto dharmadhāturdhyānātare aca vicāraḥ /
[022|10-022|11]
vitarkastū nityamaviatarko vicāramātro dvitīyavitarkābhāvāt vicārasaṃprayogācca /
[022|11]
kāmadhātau prathame dhyāne vicāra eṣu triprakāreṣu nāntarbhavati /
[022|11-022|12]
sa kathaṃ vaktavyaḥ /
[022|12]
avicāro vitarkamātaraḥ /
dvitīyavicārābhāvāt vitarkasaṃprayogācca /
[022|13]
ata evocyate "syuḥ savitarkasavicārāyāṃ bhūmau dharmāścatuḥprakārāḥ /
[022|14]
savitarkāḥ savicārā vicāravitarkavarjyāḥ saṃprayuktāḥ /
[022|14-022|15]
avitarko vicāramātro vitarkaḥ /
[022|15]
avitarkā avicārā asaṃprayuktāḥ /
avicāro vitarkamātro vicāra" iti /
[022|16]
śeṣā ubhayavarjitāḥ
[022|17]
daśa rupiṇo dhātavaḥ śeṣā nityamavitarkā avicārā asaṃprayogitvāt //
[022|18]
yadi pañca vijñānakāyāḥ savitarkāḥ savicārāḥ kathamavikalpakā ityucyante /
[022|19]
nirūpaṇānusmaraṇavikalpenāvikalpakāḥ /
[022|20]
trividhaḥ kila vikalpaḥ /
svabhāvābhinirūpaṇānusmaraṇavikalpaḥ /
[022|20-022|21]
tadeṣāṃ svabhāvavikalpo 'sti /
[022|21]
netarau /
tasmādavikalpakā ityucyante /
[022|21-022|22]
yathā ekapādako 'śvo 'pādaka iti /
[022|22]
tatra svabhāvavikalpo vitarkaḥ /
sa caitteṣu paścānnirdekṣyate /
[022|22-022|23]
itarau punaḥ kiṃsvabhāvau /
[022|23]
yathākramaṃ
[022|24]
tau prajñā mānasī vyagrā smṛtiḥ sarvaiva mānasī
[022|25]
manovijñānasaṃprayuktā prajñā mānasītyucyate /
asamāhitā vyagretyucyate /
[022|25-022|26]
sā hyabhinirūpaṇāvikalpaḥ /
[022|26]
mānasyeva sarvā smṛtiḥ samāhitā cāsamāhitā cānusmaraṇavikalpaḥ /
[022|27]
kati sālambanāḥ katyanālambanāḥ /
[023|01]
sapta sālambanāścittadhātavaḥ
[023|02-023|03]
cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānadhātavo manodhātuśca ete sapta cittadhātavaḥ sālambanā viṣayagrahaṇāt /
[023|04-021|04]
ardhaṃ ca dharmataḥ /
[023|05]
sālambanaṃ yaccaitasikasvabhāvam /
[023|05-023|06]
śeṣā daśa rūpiṇo dhātavo dharmadhātupradeśaścāsaṃprayuktako 'nālambanā it isiddham /
[023|07]
katyupāttāḥ katyanupāttāḥ /
[023|08]
navānupāttāḥ /
[023|09]
katame nava /
ye sapta sālambanā uktāḥ aṣṭamaṣyārdhena sārdham /
[023|10]
te cāṣṭau śabdaśca
[023|11]
ime te navānupāttāḥ /
sapta cittadhātavo dharmadhātuḥ śabdadhātuśca /
[023|12]
anye nava dvidhā
[023|13-013|13]
upāttā anupāttāśca /
[023|13]
tatra cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyāḥ pratyutpannā upāttāḥ /
[023|14]
atītānāgatā anupāttāḥ /
[023|14-023|15]
rūpagandharasaspraṣṭavyadhātavaḥ pratyutpannā indriyāvinirbhāgiṇa upāttāḥ /
[023|15-023|16]
anye 'nupāttāstadyathā mūlavarjeṣu keśaromanakhadanteṣu viṇmūtrakheṭasiṃghāṇakaśeṇitādiṣu bhūmyudakādiṣu ca /
[023|16]
upāttamiti ko 'rthaḥ /
[023|16-023|17]
yaccittacaittairadhiṣṭhānabhāvenopiagṛhītamanugrahopaghātābhyāmanyonyānuvidhānāt /
[023|17]
yalloke sacetanamityucyate /
[023|18]
kati dhātavo bhūtasvabhāvāḥ kati bhautikāḥ /
[023|19]
spraṣṭavyaṃ dvividhaṃ
[023|20]
bhūtāni bhautikaṃ ca /
tatra bhūtāni catvāri /
bhautikaṃ ślakṣṇatvādi saptavidham /
[023|21]
bhūteṣu bhavatvāt /
[023|22]
śeṣā rūpiṇo nava bhautikāḥ /
[023|23]
pañcendriyadhātavaśca catvāro viṣayāḥ /
ete nava dhātavo bhautikā eva /
[023|24]
dharmadhātvekadeśaśca
[023|25]
avijñaptisaṃjñako bhautikaḥ /
[023|25-024|01]
śeṣāḥ cittadhātavo dharmadhātuścāvijñaptivarjyo nobhayathā /
[024|01-023|01]
"bhūtamātraṃ daśāyatanānī"ti bhadantbduddhadevaḥ /
[024|01-024|02]
tacca naivaṃ bhūtānāṃ catuṣṭva khakkhaṭādilakṣaṇāvadhāraṇāt sūtre /
[024|02]
teṣāṃ spraṣṭavyatvāt /
[024|02-024|03]
na hi kāṭhinyādīni cakṣurādibhirgṛhyante nāpi varṇādayaḥ kāyendriyeṇa /
[024|03-024|05]
uktaṃ ca sūtre "cakṣurbhikṣo ādhyātmikamāyatanaṃ catvāri mahābhūtānyupādāya rūpaprasādo arupyanidarśanaṃ saprataighaṃ evaṃ yāvat kāyaḥ
[024|05-024|06]
rūpāṇi bhikṣo bāhyamāyatanaṃ catvāri mahābhūtānyupādāyarupi sanidarśanaṃ sapratigham /
[024|06-024|07]
śabdo bhikṣo bāhyamāyatanaṃ catvāri mahābhūtānyupādāya rupyanidarśanaṃ sapratigham /
[024|07]
evaṃ gandharasāḥ /
[024|07-024|08]
spraṣṭavyāni bhikṣo bāhyamāyatanaṃ catvāri mahābhūtāni catvāri mahābhūtānyupādāya rūpyanidarśanaṃ sapratighami"ti /
[024|09]
spraṣṭrvyāyatanikadeśenaiva bhūtānāṃ saṃgrahāccheṣaṃ na bhūtānīti spaṣṭamādarśitam /
[024|09-024|10]
yattarhi sūtre uktaṃ "yaccakṣuṣi maṃsapiṇḍe khakkhaṭaṃ kharagatami"ti
[024|10-024|11]
tenāvinirbhadivarttino maṃsapiṇḍsyaiṣa upadeśaḥ /
[024|11-024|12]
ṣaḍdhāturayaṃ bhikṣo puruṣa"iti garbhavakrāntau maulasattvadravyasaṃdarśanārtham /
[024|12]
punaḥ ṣaṭsparśyatanavacanāccaittābhāvaprasaṅgācca /
[024|12-024|13]
na ca yuktaṃ cittameva caittā ityabhyupetum /
[024|13-024|14]
"saṃjñā ca vedanā ca caitasika eṣa dharmaścittānvayāccittaniśrita'; iti sūtre vacanātsarāgacittādi vacanācca /
[024|15]
tasmācyathoktaṃ dhātūnaṃ bhūtabhautikatvam /
[024|16]
kati saṃcitāḥ katyasaṃcitāḥ /
[024|17]
saṃcitā daśa rūpiṇaḥ
[024|18]
pañcendriyadhātavaḥ pañca viṣayāḥ saṃcitāḥ /
[024|18-024|19]
paramāṇusaṃghātatvāt śeṣā na saṃcitā iti siddhaṃ bhavati //
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0