અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 4160

[024।20-024।21]
અષ્ટાદશાનં ધાતૂનાં કશ્છીનત્તિ કશિચિઆદ્યતે કો દહતિ કો દહ્યતે કસ્તુલયતિ કસ્તુલ્યતે ।
[024।22]
છિનત્તિ ચ્છિદ્યતે ચૈવ બાહ્યં ધાતુએ ચતુષ્ટયમ્ ।
[024।23]
રૂપગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાખ્યં પરશુદાર્વાદિસંજ્ઞકમ્ ।
છેદો નામ ક એષ ધર્મઃ ।
[024।23-024।24]
સંબન્ધોત્પાદિનઃ સંઘાતસ્રોતસો વિભક્તોત્પાદનમ્ ।
[024।24]
ન કાયેન્દ્રિયાદીનિ ચ્છિદ્યન્તે ।
[024।24-024।25]
નિરવશેષાઙ્ગચ્છેદે તદદ્વૈધીકરણાત્ ।
[024।25]
ન હીન્દ્રિયાણિ દ્વિધા ભવન્તિ ।
[024।25-024।26]
છિન્નસ્યાઙ્ગસ્ય નિરિન્દ્રિયત્વાત્ ।
[024।26]
ન ચાપિ ચ્છિન્દન્તિ ।
મણિપ્રભાવદન્ધત્વાત્ ।
[024।26-024।27]
યથા ચ્છિનત્તી ચ્છિયતે ચૈવ બાહ્યં ધાતુચતુષ્ટયમ્ ।
[025।01]
દહ્યતે તુલયત્યેવં
[025।02]
તદેવ દહ્યતે તદેવ તુલયતિ ।
નેન્દ્રિયાણ્યચ્છત્વાન્મણિપ્રભાવત્ ।
ન શબ્દ ઉછેદિત્વાત્ ।
[025।03]
વિવાદો દગ્ધૃતુલ્યયોઃ
[025।04]
કેચિદાહુઃ તદેવ ધાતુચતુષ્ટયં દાહકં તુલ્યં ચ
[025।04-025।05]
કેચિદાહુસ્તેજોધાતુરેવ દગ્ધા ગુરુત્વમેવ ચ તુલ્યમિતિ ।
[025।06-025।07]
કતિ વિપાકજાઃ ધાતવઃ કત્યૌપચયિકાઃ કતિ નૈહ્ષ્યન્દિકાઃ કતિ દ્રવયુક્તાઃ કતિ ક્ષણિકાઃ ।
[025।07]
આહ ।
[025।08]
વિપાકજૌપચયિકાઃ પઞ્ચાધ્યાત્મં ।

[025।09-025।10]
અધ્યાત્મં તાવત્ પઞ્ચ ધાતવઃ ચક્ષુરાદયો વિપાકજાશ્ચૌપચયિકાશ્ચ ।
[025।10]
નૈઃષ્યન્દિકા ન સન્તિ ।
તદ્વ્યતિરિક્તનિષ્યન્દાભાવાત્ ।
[025।10-025।11]
તત્ર વિપાકહેતોર્જાતાઃ વિપાકજાઃ ।
[025।11]
મધ્યપદલોપાત્ ગોરથવત્ ।
[025।11-025।12]
ફલકાલપ્રાપ્તં વા કર્મ વિપાક ઇત્યુચ્યતે ।
[025।12]
વિપચ્યત ઇતિ કૃત્વા ।
તસ્માજ્જાતા વિપાકજાઃ ।
[025।12-025।13]
ફલં તુ વિપક્તિરેવેતિ વિપાકઃ ।
[025।13]
ભવતુ ફલહેતૌ ફલોપચારો યથા ફલે હેતૂપચારઃ ।
[025।13-025।14]
"ષડિમાનિ સ્પર્શાયતનાનિ પૌરાણં કર્મ વેદિતવ્યમ્"ઇતિ ।
[025।14-025।15]
આહારસંસ્કારસ્વપ્નસમાધિવિશેષૈરુપચિતા ઔપચયિકાઃ ।
[025।15]
બ્રહ્ંઅચર્યેણ ચેત્યેકે ।
અનુપઘાતમાત્રં તુ તેન સ્યાન્નોપચયઃ ।
[025।15-025।16]
વિપાકસન્તાનસ્યોપચયસન્તાનઃ પ્રતિપ્રાકાર ઇવારક્ષા ।
[025।16-025।17]
શબ્દ ઔપચયિકો નૈઃષ્યન્દિકશ્ચાસ્તિ ।
[025।18]
વિપાકજઃ ।
[025।19]
ન શબ્દઃ
[025।20]
કિં કારણમ્ ।
ઈહાતઃ પ્રવૃત્તેઃ ।
[025।20-025।21]
યત્તર્હિ પ્રજ્ઞપ્તિશાસ્ત્રે ઉક્તં "પારુષ્યવિરતેઃ સુભાવિતત્વાદ્ બ્રહ્મસ્વરતા મહાપુરુષલક્ષણં નિર્વર્ત્ત ઇતિ ।
[025।21]
તૃતીયા ઽસૌ પરંપરેત્યેકે ।

[025।22]
કર્મભ્યો હિ ભૂતાનિ ભૂતેભ્યઃ શબ્દઃ ઇતિ ।
પઞ્ચમ્યસૌ પરંપરેત્યપરે ।
[025।22-025।24]
કર્મભ્યો હિ વિપાકજાનિ મહાભૂતાનિ તેભ્યશ્ચૌપચયિકાનિ તેભ્યો નૈઃષ્યન્દિકાનિ તેભ્યઃ શબ્દ ઇતિ ।
[025।24-025।25]
એવમ્ તર્હિ શાહી હિક્યપિ વેદના કર્મજભૂતસંભૂતત્વાન્ન વિપાકઃ પ્રપ્નોતિ ।
[025।25]
યદિ શબ્દવદ્ યુક્તિવિરોધઃ સ્યાત્ ।
[025।26]
અપ્રતિઘા અષ્ટૌ નૈઃષ્યન્દિકવિપોઆકજાઃ
[025।27]
કતમે ઽષ્ટૌ ।
સપ્ત ચિત્તધાતવો ધર્મધાતુશ્ચ ।
નૈઃષ્યન્દિકાઃ સભાગસર્વત્રગહેતુજનિતાઃ ।
[026।01]
વિપાકજા વિપાકહેતુજનિતાઃ ।
ઔપચયિકા ન સન્ત્યપ્રતિઘાનાં સઞાભાવાત્ ।
[026।02]
ત્રિધા ઽન્યે
[026।03]
અન્યે ચત્વારઃ શેષા રૂપરસગન્ધસ્પ્રષ્ટવ્યધાતવઃ ।
[026।03-026।04]
તે વિપાકજા અપ્યૌપચયિકા અપિ નૈઃષ્યન્દ્રિકા અપિ ।
[026।05]
દ્રવ્યવાનેકઃ
[026।06]
અસંસ્કૃતં હિ સારત્વાદ્ દ્રવ્યમ્ ।
તચ્ચ ધર્મધાતાવસ્ત્યતો ધર્મધાતુરેકો દ્રવ્યયુક્તઃ ।
[026।07]
ક્ષણિકાઃ પશ્ચિમાસ્ત્રયઃ ।
[026।08]
મનોધાતુર્ધર્મધાતુર્મનોવિજ્ઞાનધાતુશ્ચ પાઠક્રમેણ પશ્ચિમાઃ ।
[026।08-026।09]
તે પ્રથમાનાસ્રવે દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિકલાપે ક્ષણમેકમનૈઃષ્યન્દિકા ભવન્ત્યતઃ ક્ષણિકા ઇત્યુચ્યન્તે ।
[026।09-026।10]
અન્યસંભૂતસંસ્કૃતો નાસ્તિ કશ્ચિદનૈઃષ્યન્દિકઃ ।
[026।10-026।11]
તત્ર દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિસંપ્રયુક્તં ચિત્તં મનોધાતુર્મનોવિજ્ઞાનધાતુશ્ચ ।
[026।11]

શેષાસ્તત્સહભુવો ધર્મધાતુઃ ॥
[026।12-025।12]
ઇદં વિચાર્યતે ।
[026।12-026।13]
યશ્ચક્ષુર્ધાતુના ઽસમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના ઽપિ સઃ ।
[026।13]
યો વા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના ચક્ષુર્ધાતુના ઽપિ સઃ ।
આહ ।
[026।14]
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાત્વોઃ સ્યાત્ પૃથક્ લાભઃ સહાપિ ચ
[026।15]
પૃથક્ તાવત્ સ્યાચ્ચક્ષુર્ધાતુના ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના ।
[026।15-026।16]
કામધાતૌ ક્રમેણ ચક્ષુરિન્દ્રિયં પ્રતિલભમાનઃ ।
[026।16]
આરુપ્યધાતુચ્યુતશ્ચ દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષૂપપદ્યમાનઃ ।
[026।16-026।17]
સ્યાચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના ન ચક્ષુર્ધાતુના ।
[026।17-026।18]
દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાન સંમુખીકુર્વાણસ્તત્પ્રચ્યુતશ્ચાધસ્તાદુપપદ્યમાનઃ ।
[026।18-026।19]
સહાપિ સ્યાદુભયેન સમન્વાગમં પ્રતિલભતે ।
[026।19]
આરૂપ્યધાતુચ્યુતઃ કામધાતૌ બ્રહ્મલોકે ચોપપદ્યમાનઃ ।
નોભયેન ।
[026।20]
એતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા ।
યશ્ચક્ષુર્ધાતુના સમન્વાગતશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના ઽપિ સઃ ।
[026।21]
ચતુષ્કોટિકઃ ।
પ્રથમા કોટિર્દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષૂપપન્નશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાસંમુખીકુર્વાણઃ ।
[026।22]
દ્વિતીયા કામધાતાવલબ્ધવિહીન ચક્ષુઃ ।
[026।22-026।23]
તૃતીયા કામધાતૌ લબ્ધાવિહીનચક્ષુઃ પ્રથમધ્યાનોપપન્નો દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નશ્ચ પશ્યન્ ।
[026।23-026।24]
ચતુઋથ્યેતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા ।
[026।24-026।25]
એવં ચક્ષુર્ધાતુરૂપધાત્વોશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનરૂપધાત્વોશ્ચ પ્રતિલમ્ભસમન્વાગમૌ યથાયોગમભ્યૂહિતવ્યૌ ।
[026।25]

એતસ્ય પ્રસઙ્ગસ્ય સમુચ્ચયાર્થશ્ચશબ્દઃ સહાપિ ચ ઇતિ ।
[027।01]
કત્યાધ્યાત્મિકા ધાતવઃ કતિ બાહ્યાઃ ।
[027।02]
દ્વાદશાધ્યાત્મિકાઃ
[027।03]
કતમે દ્વાદશ ।
[027।04]
હિત્વા રૂપાદન્
[027।05]
ષડ્ વિજ્ઞાનાનિ ષડાશ્રયા ઇત્યેતે દ્વાદશ ધાતવ આધ્યાત્મકાઃ ।
[027।05-027।06]
રૂપાદયસ્તુ ષડ્ વિષયધાતવો બાહ્યાઃ ।
[027।06]
આત્મન્યસતિ કથમાધ્યાત્મિકં બાહ્યં વા ।
[027।06-027।07]
અહઙ્કારસન્નિશ્રયત્વાચ્ચિત્તમાત્મેત્યુપચર્યતે ।
[027।08]
"આત્મના હિ સુદાન્તેન સ્વર્ગં પ્રાપ્નોતિ પણ્ડિતઃ"
[027।09-026।09]
ઇત્યુક્તમ્ ।
[027।09]
ચિત્તસ્ય ચાન્યત્ર દમનમુક્તં ભગવતા ।
[027।10]
"ચિત્તસ્ય દમનં સાધુ ચિત્તં દાન્તં સુખાવહમ્" ઇતિ ।
[027।11]
અત આત્મભૂતસ્ય ચિત્તસ્યાશ્રયભાવેન પ્રત્યાસન્નત્વાત્ ।
[027।11-027।12]
ચક્ષુરાદીનામાધ્યાત્મિકત્વં રૂપાદીનાં વિષયભાવાદ્ બાહ્યત્વમ્ ।
[027।12-027।13]
એવમ્ તર્હિ ષડ્ વિજ્ઞાનધાતવ આધ્યાત્મિકા ન પ્રાપ્નુવન્તિ ।
[027।13]
ન હ્યેતે મનોધાતુત્વમપ્રાપ્તાશ્ચિત્તસ્યાશ્રયીભવન્તિ ।
[027।13-027।14]
યદા તદા ત એવ તે ભવન્તીતિ લક્ષણં નાતિબર્ત્તન્તે ।
[027।14-027।15]
અન્યથા હિ મનોધાતુરતીત એવ સ્યાન્નાનાગતપ્રત્યુત્પન્નઃ ।
[027।15]
ઇષ્યન્તે ચાષ્ટાદશ ધાતવસ્ત્રૈયધ્વિકાઃ ।
[027।15-027।16]

યદિ ચાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય મનોધાતુલક્ષણં ન સ્યાત્ અતીતે ઽપ્યધ્વનિ મનોધાતુર્ન વ્યવસ્થાપ્યેત ।
[027।17]
નહિ લક્ષણસ્યાધ્વસુ વ્યભિચારો ઽસ્તીતિ ॥
[027।18]
કતિ ધાતવઃ સભાગાઃ કતિ તત્સભાગાઃ ।
એકાન્તેન તાવત્
[027।19]
ધર્મસંજ્ઞકઃ ।
[027।20]
સભાગઃ
[027।21-027।22]
યો હિ વિષયો યસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય નિયતો યદિ તત્ર તદ્વિજ્ઞાનમુત્પન્તં ભવત્યુત્પત્તિધર્મિ વા એવં સ વિષયઃ સભાગ ઇત્યુચ્યતે ।
[027।22-027।23]
ન ચ સો ઽસ્તિ કશ્ચિદ્ધર્મધાતુર્યત્ર નાનન્તં મનોવિજ્ઞાનમુત્પન્નમુત્પત્સ્યતે વા ।
[027।23-027।24]
તથા હિ સર્વાર્યપુદ્ગલાનામિદં ચિત્તમવશ્યમુત્પદ્યતે "સર્વધર્મા અનાત્માન" ઇતિ ।
[027।14-027।25]
તસ્ય ચ સ્વભાવસહભૂનિર્મુક્તાઃ સર્વધર્મા આલમ્બનમ્ ।
[027।25-027।26]
સ પુનશ્ચિત્તક્ષણો ઽન્યસ્ય ચિત્તક્ષણસ્યાલમ્બનમિતિ દ્વયોઃ ક્ષણયોઃ સર્વધર્મા હ્યાલમ્બનં ભવન્તિ ।
[027।26]
તસ્માદ્ ધર્મધાતુઅર્નિત્યં સભાગઃ ।
[027।27]
તત્સભાગાશ્ચ શેષાઃ
[027।28]
સભાગશ્ચેતિ ચશબ્દઃ ।
કો ઽયં તત્સભાગો નામ ।
[028।01]
યો ન સ્વકર્મકૃત્
[028।02]
ઉક્તં ભવતિ યઃ સ્વકર્મકૃત્ સ સભાગ ઇતિ ।
[028।02-028।03]
તત્ર યેન ચક્ષુષા રૂપાણ્યપશ્યત્ પશ્યતિ દ્રક્ષ્યતિ વા તદુચ્યતે સભાગં અચક્ષુઃ ।
[028।03-028।04]
એવં યાવન્મનઃ સ્વેન વિષયકારિત્રેણ વક્તવ્યમ્ ।
[028।04]
તત્સભાગં ચક્ષુઃ કાશ્મીરાણાં ચતુર્વિધમ્ ।
[028।04-028।05]
યદ્ દૃષ્ટ્વા રૂપાણિ નિઅરુદ્ધં નિરુધ્યતે નિરોત્સ્યતે વા યચ્ચાનુત્પત્તિધર્મિ ।
[028।05-028।06]

પાશ્ચાત્ત્યાનાં પુનઃ પઞ્ચવિધમ્ ।
[028।06]
તદેવાનુત્પત્તિધર્મિ દ્વિધા કૃત્વા વિજ્ઞાનસમાયુક્તં ચાસમાયુસ્ક્તં ચ ।
[028।07]
એવં યાવત્ કાયો વેદિતવ્યઃ ।
મનસ્ત્વનુત્પત્તિધર્મકમેવ તત્સભાગમ્ ।
[028।07-028।08]
રૂપાણિ ચ યાનિ ચક્ષુષા ઽપશાયત્ પશ્યતિ દ્રક્ષ્યતિ વા તાનિ સભાગાનિ ।
[028।08]
તત્સભાગાનિ ચતુર્વિધાનિ ।
[028।09]
યાન્યદૃષ્ટાન્યેવ નિરુદ્ધાનિ નિરુધ્યન્તે નિરુત્સ્યન્તે વા યાનિ ચાનુત્પત્તિધર્મીણિ ।
[028।09-028।10]
એવં યાવત્ સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ ।
[028।10]
સ્વેન્દ્રિયકારિત્રેણ સભાગતત્સભાગાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
[028।10-028।11]
યદેકસ્ય ચક્ષુઃ સભાગં તત્સર્વેષામ્ ।
[028।11]
એવં તત્સભાગમપિ ।
[028।110-02811]
તથ યાવન્મનઃ ।
[028।11-028।12]
રૂપં તુ યઃ પશ્યતિ તસ્ય સભાગં યો ન પશ્યતિ તસ્ય તત્સભાગમ્ ।
[028।12]
કિં કારણમ્ ।
[028।12-028।13]
અસ્તિ હિ સંભવો યદ્રૂપમેકઃ પશ્યતિ તદ્ધવો ઽપિ પશ્યેયુર્યથા ચન્દ્રનટ્મલ્લપ્રેક્ષાસુ ।
[028।13-028।14]
નતુ સંભવો ઽસ્તિ યદેકેન ચક્ષુષા દ્વૌ પશ્યેતામ્ ।
[028।14]
અતો ઽસ્યાસાધારણત્વાદેકસન્તાનવશેન વ્યવસ્થાનમ્ ।
[028।15]
રૂપસ્ય તુ સાધારણત્વાત્ અનેકસન્તાનવશેન ।
[028।15-028।16]
યથા રૌપમેવં શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધાતવો વેદિતવ્યાઃ ।
[028।16]
ભવતુ શબ્દ એવમ્ ।
[028।16-028।18]
ગન્ધાદયસ્તુ ય એકેન ગૃહ્યન્તે ન તે ઽન્યેન પ્રાપ્તગૃહણાદિત્યસાધારણત્વાદેષાં ચક્ષુરાદિવદતિદેશો ન્યાય્યઃ ।

[028।18]
અસ્ત્યેતદેવમપિ ત્વેશામપિ સંભવં પ્રતિ સાધારણત્વમ્ ।
[028।18-028।19]
અસ્તિ હ્યેષ સંભવો ય એવ ગન્ધાદય એકસ્ય ઘ્રાણાદિવિજ્ઞાનમુત્પાદયેયુસ્ત એવાન્યેષામપિ ।
[028।20]
ન ત્વેવં ચક્ષુરાદયઃ ।
તસ્માન્દેષાં રૂપાદિવદતિદેશઃ ।
[028।20-028।21]
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાં સભાગતત્સભાગત્વમુત્પત્ત્યનુત્પત્તિધર્મિત્વાદ્યથા મનોધાતોઃ ।
[028।22]
સભાગ ઇતિ કો ઽર્થઃ ।
[028।22-028।23]
ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનાનામન્યોન્યભજનં કારિત્રભજનં વા ભાગઃ ।
[028।23]
સ એષામસ્તીતિ સભાગઃ ।
સ્પર્શસમાનકાર્યત્વાદ્વા ।
[028।23-028।24]
યે પુનરસભાગાસ્તે તેષા સભાગાનાં જાતિસામાન્યેન સભાગત્વાત્ તત્સભાગાઃ ।
[028।25]
કતિ ધાતવો દર્શનહેયાઃ કતિ ભાવનાહેયાઃ કત્યહેયાઃ ।
રૂપિણસ્તાવત્
[028।26]
દશ ભાવનયા હેયાઃ પઞ્ચ ચ
[028।27]
વિજ્ઞાનધાતવઃ ।
[028।28]
અન્ત્યાસ્ત્રયસ્ત્રિધા ।
[028।29]
મનોધાતુર્ધર્મધાતુર્મનોવિજ્ઞાનધાતુશ્ચ ।
એતે ત્રયો ધાતવઃ પાઠાનુપૂર્વ્યા ઽન્ત્યાસ્ત્રિપ્રકારાઃ ।
[029।01]
અષ્ટાશીત્યનુશયાઃ તત્સહભુવસ્તત્પ્રપ્તયશાચ સાનુચરા દઋશનહેયાઃ ।
[029।01-029।02]
શેષાઃ સાસ્રવા ભાવનાહેયાઃ ।
[029।02]
અનાસ્રવા અહેયાઃ ।
[029।02-029।03]
નનુ ચાન્યદપિ દર્શનપ્રહાતવ્યમસ્તિ પૃથગ્જનત્વમાપાયિકં ચ કાયવાક્કર્મ ।
[029।03-029।04]
આર્યમાર્ગવિરોધિત્વાત્ ન તદ્ દઋશનપ્રહાતવ્યમ્ ।

[029।04]
એષ હિ સંક્ષેપઃ ।
[029।05]
ન દૃષ્ટિહેયમક્લિષ્ટં ન રૂપં નાપ્યડડ્ત્ઃઅજં
[029।06]
નાસ્તિ કિઞ્ચિદક્લિષ્ટં દર્શનપ્રહાતવ્યં નાપિ રૂપમ્ ।
[029।06-029।07]
અક્લિષ્ટવ્યાકૃતં ચ પૃથગ્જનત્વમ્ ।
[029।07]
સમુચ્છિન્નકુશલમૂલવીતરાગાણામપિ તત્સમન્વામત્ રૂપં કાયવાક્કર્મ ।
[029।08]
તસ્માન્ન દર્શનપ્રહાતવ્યમ્ ।
[029।08-029।09]
સત્યેષ્વ વિપ્રતિપત્તેર્દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તૌ પ્ર્થગ્જનત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
[029।10]
નાપ્યષષ્ટજમ્
[029।11]
ષષ્ઠમુચ્યતે મન આયતનમ્ ।
[029।11-029।12]
તસ્માદન્યત્ર જાતમષષ્ઠજં પઞ્ચેન્દ્રિયજં ચ યત્તદપિ નાસ્તિ દર્શ્નપ્રહાતવ્યમ્ ॥
[029।13]
અષ્ટાદશાનાં ધાતૂનાં કતિ દૃષ્ટિઃ કતિ ન દૃષ્ટિઃ ।
[029।14]
ચક્ષુશ્ચ ધર્મધાતોશ્ચ પ્રદેશુ દૃષ્ટિઃ
[029।15]
કતમઃ સ ઇત્યાહ
[029।16]
અષ્ટધા ।
[029।17-029।18]
પઞ્ચ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિકા દૃષ્ટયઃ લૌકિકી સમ્યગ્ દૃષ્ટિઃ શૈઙ્ક્ષી દૃષ્ટિરશૈક્ષી દૃષ્ટિરિત્યયમષ્ટપ્રકારો ધર્મધાતુર્દૃષ્ટિ રવ્રશિષ્ટો ન દૃષ્ટિઃ ।
તત્ર સત્કાયદૃષ્ટ્યાદીનામનુશાયનિર્દેશે નિર્દ્દેશઃ પ્રાપ્તકાલો ભવિષ્યતિ ।
[029।19-029।20]
લૌકિકી પુનઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિર્મનોવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા કુશલસાસ્રવા પ્રજ્ઞા ।
[029।20-029।21]
શૈક્ષસ્યનાસ્રવા દૃષ્ટિઃ ષૈક્ષી અશૈક્ષસ્ય અક્શૈક્ષી ।
[029।21-029।22]
સમેઘામેઘરત્રિન્દિવરૂપદર્શનવત્ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટલૌકિકીશૈક્ષ્યશૈક્ષીભિર્દૃષ્ટિભિર્ધર્મદર્શનમ્ ।
[029।22]
અથ કસ્માલ્લૌદિકી સમ્યગ્દૃષ્ટિર્મનોવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તૈવોચ્યતે ।
[029।23]

યસ્માત્ ।
[029।24]
પઞ્ચવિજ્ઞાનસહજા ધીર્ન દૃષ્ટિરતીરણાત્
[029।25]
સન્તીરિકા હિ દૃષ્ટિરુપધ્યાનપ્રવૃત્તત્ત્વાત્ ।
ન ચૈવં પઞ્ચવિજ્ઞાનસહાજા પ્રજ્ઞા ।
[030।01]
તસ્માદ્સૌ ન દૃષ્ટિઃ ।
અત એવ ચાન્યા ઽપિ ક્લિષ્ટા ઽક્લિષ્ટા વા પ્રાજ્ઞા ન દૃષ્ટિઃ ।
[030।02]
ચક્ષુરિદાનીમસન્તીરકત્વે કથં દૃષ્ટિઃ ।
રૂપાલોચનાર્થેન ।
યસ્માત્
[030।03]
ચક્ષુઃ પશ્યતિ રૂપાણિ
[030।04]
યદિ ચક્ષુઃ પશ્યેદન્યવિજ્ઞાનસમઙ્ગિનો ઽપિ પશ્યેત્ ।
ન વૈ સર્વં ચક્ષુઃ પશ્યતિ ।
કિં તર્હિ ।
[030।05]
સભાગં
[030।06]
સવિજ્ઞાનકં યદા ભવતિ તદા પશ્યત્યન્યદા નેતિ ।
[030।06-030।07]
એવમ્ તર્હિ તદેવ ચક્ષુરાશ્રિતમ્ વિજ્ઞાનં પશ્યતીત્યસ્તુ ।
[030।08]
ન તદાશ્રિતમ્ ।
[030।09]
વિજ્ઞાનં
[030।10]
પશ્યતીતિ શસ્યમવિજ્ઞાતુમ્ ।
કિં કારણમ્ ।
[030।11]
દૃશ્યતે રૂપં ન કિલાન્તરિતં યતઃ
[030।12]
યસ્માત્ કિલ રૂપં કુડ્યાદિવ્યવહિતં ન દૃશ્યતે ।
[030।12-030।13]
યદિ હિ વિજ્ઞાનં પશ્યેત્તસ્સ્યાપ્રતિઘત્વાત્ કુડ્યાદિષુ પ્રતિઘાતો નાસ્તિ ઇત્ય્વાઋતમપિ રૂપં પશ્યેત્ ।
[030।13-030।14]
નૈવ હાવૃતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇત્યનુત્પન્નં કથં દ્રક્ષ્યતિ ।

[030।14]
કિં ખલુ નોત્પદ્યતે ।
[030।14-030।16]
યસ્ય તુ ચક્ષુઃ પશ્યતિ તસ્ય ચક્ષુષઃ સપરતિઘત્વાદ્વ્યયવહિતે વૃત્ત્યભાવ ઇતિ વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પત્તિ રાશ્રયેણૈક વિષયપ્રવૃત્તત્વાત્ યુજ્યતે ।
[030।16-030।17]
કિં નુ વૈ ચક્ષુઃ પ્રાપ્તવિષયં કાયેન્દ્રિયવત્ યત આવૃતં ન પશ્યેત્ ।
[030।17]
સપ્રતિઘત્વાત્ ।
[030।17-030।18]
કાચાભ્રપટલસ્ફટિકામ્બુભિશ્ચાન્તરિતં કથં દૃશ્યતે ।
[030।18]
સપ્રતિઘત્વાચ્ચક્ષુષ આવૃતસ્ય રૂપસ્યાદર્શનમ્ ।
[030।19]
કિં તર્હિ ।
[030।19-030।20]
યત્રાલોકસ્યાપ્રતિબન્ધ આવૃતે ઽપિ રુપે તત્રોપપદ્યત એવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ।
[030।20-030।21]
યત્ર તુ પ્રતિબન્ધસ્તત્ર નોત્પદ્યત ઇત્યનુત્પન્નત્વાદાવૃતં નેક્ષ્યતે ।
[030।21]
યત્તર્હિ સૂત્ર ઉક્તં "ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વે"તિ ।
[030।21-030।22]
તેનાશ્રયેણેત્યયમત્રાભિસન્ધિર્યથા "મનસા ધર્માન્ વિજ્ઞાયે" ત્યાહ ।
[030।22-030।23]
ન ચ મનો ધર્માન્ વિજાનાતિ ।
[030।23]
અતીતત્વાત્ ।
કિં તર્હિ ।
મનોવિજ્ઞાનમ્ ।
[030।23-030।24]
આશ્રિતકર્મ વા આશ્રયસ્યોપચર્યતે ।
[030।24]
યથા મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિ ।
[030।24-030।25]
યથા ચ સૂત્ર ઉક્તં "ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રૂપાણીષ્ટાનિ કાન્તાનિ"તિ ।
[030।25]
ન ચ તાનિ ચક્ષુષા વિજ્ઞાયન્તે ।
[030।25-030।27]
ઉક્તં ચ સૂત્રે "ચક્ષુર્બ્રાહ્મણ દ્વારં યાવદેવ રૂપાણાં દર્શનાય" ઇત્યતો ગમ્યતે ચક્ષુષા દ્વારેણ વિજ્ઞાનં પશ્યતીતિ ।
શ્
[030।27]

દર્શને તત્ર દ્વારાખ્યા ।
નહ્યેતદ્યુજ્યતે ।
ચક્ષુર્દાર્શનં અરૂપાણાં દર્શ્નાયેતિ ।
[031।01]
યદિ વિજ્ઞાનં ક્પશ્યતિ કો વિજાનાતિ કશ્ચાનયોર્વિશેષઃ ।
[031।01-031।02]
યદેવ હિ રૂપસ્ય વિજ્ઞાનં તદેવાસ્ય દર્શ્નમિતિ ।
[031।02-031।03]
તદ્યથા કાચિત્ પ્રજ્ઞા પશ્યતીત્યપ્યુચ્યતે પ્રજાનાતીત્યપ્યેવં કિઞ્ચિદ્વિજ્ઞાનં પશ્યતીત્યપ્યુચ્યાતે વિજાનાતીત્યપિ ।
[031।03]
અન્યે પુનરાહુઃ ।
[031।03-031।04]
"યદિ ચક્ષુઃ પશ્યતિ કર્તૃભૂતસ્ય ચક્ષુષઃ કા ઽન્યા દૃશિક્રિયે"તિ વક્તવ્યમ્ ।
[031।04]
તદેતદચોદ્યમ્ ।
[031।04-031।05]
યદિ હિ વિજ્ઞાનં વિજાનાતીતીષ્યતે ।
[031।05]
ન ચ તત્ર કર્તૃક્રિયાભેદઃ ।
એવમત્રાપિ ।
[031।05-031।06]
અપરે પુનર્બ્રુવતે ।
[031।06-031।07]
"ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં દર્શનં તસ્યાશ્રયભાવાચ્ચક્ષુઃ પશ્યતીત્યુચ્યતે ।
[031।07]
યથા નાદસ્યાશ્રયભાવાત્ ઘણ્ટા નદતીત્યુચ્યતે" ઇતિ ।
[031।07-031।08]
નનુ ચઈવં વિજ્ઞાનસ્યાશ્રયભાવાચક્ષુર્વિજાનાતીતિ પ્રાપ્નોતિ ।
[031।08]
ન પ્રાપ્નોતિ ।
[031।08-031।09]
તદ્વિજ્ઞાનં દર્શનમિતિ રુઢં લોકે ।
[031।09]
તથા હિ તસ્મિન્નુત્પન્ને રૂપં દૃષ્ટમિત્યુચ્યતે ન વિજ્ઞાતમ્ ।
[031।09-031।10]
વિભાષાયામપ્યુક્તં "ચક્ષુઃ સંપ્રપ્તં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાનુભૂતં દૃષ્ટમિત્યુચ્યત" ઇતિ ।
[030।10-031।11]
તસ્માચ્ચક્ષુઃ પશ્યતીત્યેવોચ્યતે ન વિજાનાતીતિ ।
[031।11]
વિજ્ઞાનં તુ સાન્નિધ્યમાત્રેણ રૂપં વિજાનાતીત્યુચ્યતે ।

[031।12]
યથા સૂર્યો દિવસકર ઇતિ ।
અત્ર સૌત્રાન્તિકા આહુઃ ।
કિમિદમાકાશં ખાદ્યતે ।
[031।13]
ચક્ષુર્હિ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ।
તત્ર કઃ પશ્યતિ કો વા દૃશ્યતે ।
[031।14]
નિવ્ર્યાપારં હીદં ધર્મમાત્રં હેતુફલમાત્રં ચ ।
[031।14-031।15]
તત્ર વ્યવહારાર્થં ચ્છન્દત ઉપચારાઃ ક્રિયન્તે ।
[031।15]
ચક્ષુઃ પશ્યતિ વિજ્ઞાનં વિજાનાતીતિ નાત્રાભિનિવેષ્ટવ્યમ્ ।
[031।15-031।16]
ઉક્તં હિ ભગવતા "જનપદનિરુક્તિં નાભિનિવિશેત સંજ્ઞાં ચ લોકસ્ય નાભિધાવેદિ"તિ ।
[031।16-031।17]
એષ તુ કાશ્મીરવૈભાષિકાણાં સિદ્ધાન્તઃ ।
[031।17-031।18]
ચક્ષુઃ પશ્યતિ શ્રોત્રં શૃણોતિ ઘ્રાણં જિઘ્રતિ જિહ્વા આસ્વાદયતિ કાયઃ સ્પૃશતિ મનો વિજાનાતીતિ ।
[031।19]
તદ્યદિ ચક્ષુઃ પશ્યતિ કિમેકેન ચક્ષુષા રૂપાણિ પશ્યત્યાહોસ્વિદુભાભ્યામ્ ।
[031।20]
નાત્ર નિયમઃ ।
[031।21]
ઉભાભ્યામપિ ચક્ષુભુયાં પશ્યતિ વ્યક્તદર્શનાત્ ।
[031।22]
ઉભાભ્યામપિ ચક્ષુર્ભ્યાં પશ્યતીત્યાભિધાર્મિકાઃ ।
[031।22-031।23]
તથા હિ દ્વયોર્વિવૃતયોઃ પરૈશાઉદ્ધતરં દરાશનં ભવતિ ।
[031।23-031।24]
એકસ્મિંશ્ચીન્મીલિતે ચક્ષુષિ દ્વિતીયે ચાર્ધનિમીલિતે દ્વિચન્દ્રાદિગ્રહણં ભવતિ ।
[031।24]
નૈકતરાન્યથીભાવાત્ ।
[031।24-031।25]
ન ચાશ્રયવિચ્છેદાદ્ વિચ્છેદપરસઙ્ગો વિજ્ઞાનસ્ય દેશાપ્રતિષ્ઠિતત્વાદ્ રૌપવદિતિ ।
[031।26-031।27]
યદિ ચક્ષુઃ પશ્યતિ શ્રોત્રં શૃણોતિ યાવન્મનો વિજાનાતિ કિમેષાં પ્રાપ્તો વિષય આહોસ્વિદપ્રાપ્તઃ ।
[032।01]
ચક્ષુઃશ્રોત્રમનો ઽપ્રાપ્તવિષયં
[032।02]

તથા હિ દૂરાદ્રૂપં પશ્યત્યક્ષિસ્થમઞ્જનં ન પશ્યતિ ।
દૂરાચ્છબ્દં શૃણોતિ ।
[032।02-032।03]
સતિ ચ પ્રાપ્તવિષયત્વે દિવ્યં ચક્ષુઃશ્રોત્રમિહ ધ્યાયિનાં નોપજાયેત ।
[032।03]
ઘ્રાણાદિવત્ ।
[032।03-032।04]
યદ્યપ્રાપ્તવિષયં ચક્ષુઃ કસ્માન્ન સર્વમપ્રાપ્તં પશ્યતિ દૂરં તિરસ્કૃતં ચ ।
[032।04-032।05]
કથં તાવદય્સ્કાન્તો ન સર્વમપ્રાપ્તમયઃ કર્ષતિ ।
[032।05]
પ્રાપ્તવિષયત્વે ઽપિ ચૈતત્સમાનમ્ ।
[032।05-032।06]
કસ્માન્ન સર્વં પ્રાપ્તં પશ્યત્યઞ્જનં શલાકાં વા ।
[032।06-032।07]
યથા ચ ઘ્રાણાદીનં પ્રાપ્તો વિષયો ન તુ સર્વઃ ।
[032।7-03207]
સહભૂગન્ધાદ્યગ્રહણાત્ ।
[032।07]
એવં ચક્ષુષો ઽપ્યપ્રાપ્તઃ સ્યાન્ન તુ સર્વઃ ।
[032।07-032।08]
મનસ્ત્વરૂપિત્વાત્ પ્રાપ્તુમેવાશક્તમ્ ।
[032।08]
કેચિત્ પુનઃ શ્રોત્રં પ્રપ્તાપ્રાપ્તવિષયં મન્યયન્તે ।
[032।09]
કર્ણભ્યન્તરે ઽપિ શબ્દશ્રવણાત્ ।
શેષં તુ ઘ્રાણજિહ્વાકાયાખ્યમ્ ।
[032।10]
ત્રયમન્યથા
[032।11]
પ્રાપ્તવિષયમિત્યર્થઃ ।
ઘ્રાણં કથં પ્રાપ્તવિષયમ્ ।
નિરુચ્છ્વાસસ્ય ગન્ધાગ્રહણાત્ ।
[032।12]
કેયં પ્રાપ્તિર્નામ ।
નિરન્તરોત્પત્તિઃ ।
[032।12-032।13]
કિં પુનઃ પરમાણવઃ સ્પૃશન્ત્યન્યોન્યમાહોસ્વિન્ન ।
[032।13-031।13]
ન સ્પૃશન્તીતિ કાશ્મીરકાઃ ।

[032।13]
કિં કારણમ્ ।
[032।13-032।14]
યદિ તાવત્ સર્વાન્મના સ્પૃશેયુર્મિશ્રીભવેયુર્દ્રવ્યાણિ ।
[032।14]
અથૈકદેશેન સાવયવાઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
[032।15]
નિરવયવાશ્ચ પરમાણવઃ ।
કથં શબ્દાભિનિશ્પત્તિર્ભવતિ ।
[032।15-032।16]
અત એવ યદિ હિ સ્પૃશેયુર્હસ્તો હસ્તે ઽભ્યાહતઃ સજ્યેતો પલશ્ચોપલે ।
[032।16-032।17]
કથં ચિતં પ્રત્યાહતં ન વિશીર્યતે ।
[032।17]
વાયુધાતુસંધારિતત્વાત્ ।
[032।17-032।18]
કશ્ચિદ્વાયુધાતુર્વિકિરણાય પ્રવૃત્તો યથા સંવર્ત્તન્યાં કશ્ચિત્ સંધારણાય યથા વિવર્ત્તન્યામિતિ ।
[032।18-032।19]
કથમિદાનીં નિરન્તર પ્રાપ્ત્યા પ્રાપ્તવિષયં ત્રયમુચ્યતે ।
[032।19]
તદેવૈષાં નિરુત્તરત્વં યન્મધ્યે નાસ્તિ કિઞ્ચિત્ ।
[032।20]
અપિખ્લુ સંઘાતાઃ સાવયવત્વાત્ સ્પૃશન્તીત્યદ્વીષઃ ।
[032।20-032।21]
એવં ચ કૃત્વા ઽયમપિ ગ્રન્થ ઉપપન્નો ભવતિ વિભાષાયામ્ ।
[032।21-032।22]
કિં નુ સ્પૃષ્ટહેતુકં સ્પૃષ્ટમુત્પદ્યતે આહોસ્વિદસ્પૃષ્ટહેતુકમિતિ પ્રશ્નયિત્વાહ"કારણં પ્રતિ ।
[032।22-032।23]
કદાચિત્ સ્પૃષ્ટહેતુકમસ્પૃષ્ટમુત્પધતે યદા વિશીર્યતે ।
[032।23]
કદાચિદસ્પૃષ્ટહેતુકં સ્પૃષ્ટં યદા ચયં ગચ્છતિ ।
[033।01]
કદાચિત્ સ્પૃષ્ટહેતુકં સ્પૃષ્ટં યદા ચયવતાં ચયઃ ।
[033।01-033।02]
કદાચિદસ્પૃષ્ટહેતુકમસ્પૃષ્ટં યદા વાતાયનરજ" ઇતિ ।
[033।02]
યદિ પરમાણવઃ સ્પૃશેયુરુત્તરક્ષણાવસ્થાનં સ્યાદિતિ ભદન્તવસુમિત્રઃ ।
[033।03]
ન સ્પૃશન્તિ ।
નિરન્તરે તુ સ્પૃષ્ટસંજ્ઞેતિ ભદન્તઃ ।

ભદન્તમતં ચૈષ્ટવ્યમ્ ।
[033।04]
અન્યથા હિ સાન્તરાણાં પરમાણૂનાં શૂન્યેષ્વન્તરેષુ ગતિઃ કેન પ્રતિબધ્યેત ।
[033।04-033।05]
યતઃ સપ્રતિઘા ઇષ્યન્તે ।
[033।05]
નચ પરમાણુભ્યો ઽન્યે સંઘાતા ઇતિ ।
[033।05-033।06]
ત એવ તે સંઘાતાઃ પરમાણવઃ સ્પૃશ્યન્તે યથા રૂપ્યન્તે ।
[033।06-033।07]
યદિ ચ પરમાણોર્દિગ્ભાગભેદઃ કલ્પ્યતે સ્પૃષ્ટસ્યાસ્પૃષ્ટસ્ય વા સાવયવત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
[033।07]
નો ચેત્ સ્પૃષ્ટસ્યાપ્યપ્રસઙ્ગઃ ॥
[033।08-033।09]
કિં પુનરેભિશ્ચક્ષુરાદિભિરાત્મપરિમાણતુલ્યસ્યાર્થસ્ય ગ્રહણં ભવત્યાશુવૃત્ત્યા ચ પર્વતાદીનામલાતક્રાદિવદાહોસ્વિત્તુલ્યાતુલ્યસ્ય ।
[033।09-033।10]
યાનિ તાવદેતાનિ પ્રાપ્તવિષયાણ્યુક્તાન્યેભિઃ ।
[033।11]
ત્રિભિર્ઘ્રાણાદિભિસ્તુલ્યવિષયગ્રહણં મતમ્ ।
[033।12]
યાવન્તો હીન્દ્રિયપરમાણવસ્તાવન્તો હિ વિષયપરમાણવઃ સમેત્ય વિજ્ઞાનં જનયન્તિ ।
[033।13]
ચક્ષુઃશ્રોત્રાભ્યાં ત્વનિયમઃ ।
કદાચિદલ્પીયાંસો યદા વાલાગ્રં પશ્યતિ ।
[033।13-033।14]
કદાચિત્ સમા યદા દ્રાક્ષાફતં પશ્યતિ ।
[033।14-033।15]
કદાચિત્ ભૂયાંસો યદા મહાન્તં પર્વતં પશ્યત્યુન્મિષિતમાત્રેણ ।
[033।15]
એવમ્ શ્રોત્રેણ મશકમેઘાદિશબ્દશ્રવણે ઘોષમ્ ।
[033।15-033।16]
મનસ્ત્વમૂર્ત્તિવદેવેતિ નાસ્ય પરિમાણપરિચ્છેદઃ સંપ્રધાર્યતે ।
[033।16]
કતહં પુનરેષાં ચક્ષુરાદીન્દ્રિયપરમાણૂનાં સંનિવેશઃ ।
[033।17]
ચક્ષુરિન્દ્રિયપરમાણવસ્તાવદક્ષિતારકાયામજાજીપુષ્પવદવસ્થિતાઃ ।
[033।17-033।18]
અચ્છચર્માવચ્છાદિતાસ્તુ ન વિકીર્યન્તે ।
[033।18-033।19]
અધરૌત્તર્યેણ પિણ્ડવદવસ્થિતા ઇત્યપરે ।

[033।19]
ન ચાન્યો ઽન્યમાવૃણ્વન્તિ સ્ફટિકવદચ્છત્વાત્ ।
[033।19-033।20]
શ્રોત્રેન્દ્રિયપરમાણવો ભૂર્જાભ્યન્તરાવસ્થિતાઃ ।
[033।20]
ઘ્રાણેન્દ્રિયપરમાણવો ઘટાભ્યન્તરેણ શલાકાવત્ ।
[033।20-033।21]
આદ્યાનિ ત્રીણીન્દ્રિયાણિ માલાવદવસ્થિતાનિ ।
[033।21]
જિહ્વેન્દ્રિયપરમાણ્વો ઽર્ધચન્દ્રવત્ ।
[033।21-033।22]
વાલાગ્રમાત્રં કિલ મધ્યજિવ્હાયાં જિહ્વેન્દ્રિયપરમાણુભિરસ્ફુટમ્ ।
[033।22-033।23]
કાયેન્દ્રિયપરમાણવઃ કાયવદવસ્થિતાઃ ।
[033।23]
સ્ત્રીન્દ્રિયપરમાણવો ભેરીકટાહવત્ ।
પુરુષેન્દ્રિયપરમાણવો ઽઙ્ગુષ્ઠવત્ ।
[033।24]
તત્ર ચક્ષુરિન્દ્રિયપરમાણવઃ કદાચિત્ સર્વે સભાગા ભવન્તિ કદાચિત્તત્સભાગાઃ ।
[033।24-033।25]
કદાચિદેકે સભાગાઃ એકે તત્સભાગાઃ ।
[033।25]
એવમ્ યાવજ્જિહ્વેન્દ્રિયપરમાણવઃ ।
[033।25-033।26]
કાયેન્દ્રિયપરમાણવસ્તુ સર્વે સભાગા ન ભવન્તિ ।
[033।26-033।27]
પ્રદીપ્તનરકાભ્યન્તરાવરુદ્ધાનામપિ હ્યપરિમાણાઃ કાયેન્દ્રિયપરમાણવસ્તત્સભાગા ભવન્તિ ।
[033।27-034।01]
સર્વૈઃ કિલ વિજ્ઞાનોત્પત્તાવાશ્રયો વિશીર્યેત ।
[034।01]
ન ચૈક ઇન્દ્રિયપરમાણુર્વિષયપરમાણુર્વા વિજ્ઞાનં જનયતિ ।
[034।01-034।02]
સંચિતાશ્રયાલમ્બનત્વાત્ પઞ્ચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનામ્ ।
[034।02]
અત એવાનિદર્શનઃ પરમાણુરદૃશ્યત્વાત્ ॥
[034।03-034।04]
ય ઇમે ષડ્વિજ્ઞાનધાતવ ઉક્તાશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં યવન્મનોવિજ્ઞાનં કિમેષાં યથ વિષયો વર્ત્તમાનઃ પઞ્ચાનાં ચરમસ્ય ત્રિકાલ એવમાશ્રયો ઽપિ ।
[034।05]
નેત્યાહ ।
[034।05-034।-5]

કિં તર્હિ ।
[034।06]
ચરમસ્યાશ્રયો ઽતીતઃ
[034।07]
મનોવિજ્ઞાનધાતોઃ સમનન્તરનિરુદ્ધં મન આશ્રયઃ ।
[034।08-034।07]
પઞ્ચાનાં સહજશ્ચ તૈઃ
[034।09]
અતીતશ્ચેતિ ચશબ્દઃ ।
[034।09-034।10]
તત્ર ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય ચક્ષુઃ સહજ આશારયો યાવત્ કાયવિજ્ઞાનસ્ય કાયઃ ।
[034।10]
અતીતઃ પુનરેષામાશ્રયો મન ઇત્યપ્યેતે પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયા ઇન્દ્રિયદ્વયાશ્રયાઃ ।
[034।11]
અત એવોચ્યતે "યશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાશ્રયભાવેન સમનન્તરપ્રત્યયભાવેનાપિ સ તસ્યે"તિ ।
[034।12]
ચતુષ્કોતિકઃ ।
પ્રથમા કોતિશ્ચક્ષુઃ ।
દ્વિતીયા સમનન્તરાતીતશ્ચૈતસિકો ધર્મધાતુઃ ।
[034।13]
તૃતીયા સમનન્તરાતીતં મનઃ ।
ચતુર્થી કોટિરુક્તનિર્મુક્તા ધર્માઃ ।
[034।13-034।14]
એવં યાવત્ કાયવિજ્ઞાનસ્ય સ્વમિન્દ્રિયં વક્તવ્યમ્ ।
[034।14]
મનોવિજ્ઞાનસ્ય પૂર્વપાદકઃ ।
[034।14-034।15]
યસ્તાવદાશ્રયભાવેન સમનન્તરપ્રત્યયભાવેનાપિ સઃ ।
[034।15]
સ્યાત્સમનન્તરપ્રત્યયભાવેન નાશ્રયભાવેન ।
[034।15-034।16]
સમનન્તરાભ્યતીતશ્ચેતસિકો ધર્મધાતુરિતિ ।
[034।17-034।18]
કિં પુનઃ કારણમુભયાધીનાયાં વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ ચક્ષુરાદયઃ એવાશ્રયા ઉચ્યન્તે ન રૂપાદયઃ ।
[034।19]
તદ્વિકારવિકારિત્વાદાશ્રયાશ્ચક્ષુરાદયઃ ।
[034।20]
ધાતવ ઇત્યધિકારઃ ।
[034।20-034।21]
ચક્ષુરાદીનાં હિ વિકારેણ તદ્વિજ્ઞાનાનાં વિકારો ભવત્યનુગ્રહોપઘાતપટુમન્દતાનુવિધાનાત્ ન તુ રૂપાદીનાં વિકારેણ તદ્વિકારઃ ।

[034।22]
તસ્માત્ સાધીયસ્તદધીનત્વત્ ત એવાશ્રયા ન રૂપાદયઃ ।
[034।23-034।24]
કિં પુનઃ કારણં રૂપાદયશ્ચ તૈર્વિજ્ઞાયન્તે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચોચ્યતે યાવન્મનોવિજ્ઞાનમ્ ।
[034।24]
ન પુના રૂપવિજ્ઞાનં યાવદ્ધર્મવિજ્ઞાનમિતિ ।
[034।24-034।25]
ય એતે ચક્ષુરાદય આશ્રયા એષામ્ ।
[034।26]
અતો ઽસાધારણત્વાદ્ધિ વિજ્ઞાનં તૈર્નિરુચ્યતે
[034।27]
કથમસાધારણત્વમ્ ।
ન હિ ચક્ષુરન્યસ્ય વિજ્ઞાનસ્યાશ્રયીભવિતુમુત્સહતે ।
[034।27-034।28]
રૂપં તુ મનોવિજ્ઞાનસ્યાલમ્બનીભવત્યન્યચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાપીતિ ।
[034।28]
એવં યાવત્ કાયો વેદિતવ્યઃ ।
[034।29]
તસ્માદાશ્રયભાવાદસાધારણત્વાચ્ચ વિજ્ઞાનં તેનૈવ નિર્દિશ્યતે ન રૂપાદિભિઃ ।
[034।29-034।30]
યથા ભેરીશબ્દો યવાઙ્કુર ઇતિ ।
[035।01-035।02]
અથ યત્ર કાયે સ્થિતશ્ચક્ષુષા રૂપાણિ પશ્યતિ કિં તાનિ કાયચક્ષૂરૂપવિજ્ઞાનાન્યેકભૂમિકાન્યેવ ભવન્ત્યાહોસ્વિદન્યભૂમિકાન્યપિ ।
[035।02]
આહ ।
સર્વેષાં ભેદઃ ।
[035।03]
કામધાતૂપપન્નસ્ય સ્વેન ચક્ષુષા સ્વાનિ રૂપાણિ પશ્યતઃ સર્વં સ્વભૂમિકમ્ ભવતિ ।
[035।04-035।05]
તસ્યૈવ સ્વાનિ રૂપાણિ પ્રથમધ્યાનભૂમીનિ પશ્યનો રૂપાણિ ત્રીણપિ તદ્ભૂમિકાનિ ।
[035।06-035।07]
દ્વિતીયધ્યાનચક્ષુષા સ્વાનિ રૂપોઆણિ પશ્યતઃ કાયરૂપે સ્વભૂમિકે ચક્ષુસ્તદ્ભૂમિકં વિજ્ઞાનં પ્રથમધ્યાન ભૂમિકમ્ ।
[035।07-035।06]
પ્રથમધ્યાનભૂમીનિ પશ્યતો વિજ્ઞાનરુપે તદ્ભૂમિકે કાયઃ કામાવચરશ્ચક્ષુર્દ્વિતીયદ્યાનભૂમિકમ્ ।
[035।08-035।10]
દ્વિતીયધ્યાનભૂમીનિ પશ્યતશ્ચક્ષૂઅરૂપે તદ્ભૂમિકે કાયઃ કામાવચરો વિજ્ઞાનં પ્રથમભૂમીકમ્ ।
[035।10-035।11]
એવં તૃતીયચતુર્થધ્યાનભૂમિકેન ચક્ષુષા તદ્ભૂમિકાધરભુમિકાનિ રૂપાણિ પશ્યતો યોજયિતવ્યમ્ ।
[035।11-035।12]
પ્રથ્મધ્યાનોપપન્નસ્ય સ્વેન ચક્ષુષા સ્વાનિ રૂપાણિ પશ્યતઃ સર્વં સ્વભૂમિકમધરાણિ પશ્યતઃ ત્રયં સ્વભૂમિકં ।

[035।12-035।13]
દ્વિતીયધ્યાનચક્ષુષા સ્વાનિ રૂપાણિ પશ્યતસ્ત્રયં સ્વભૂમિકં ચક્ષુસ્તદ્ભૂમિકમ્ ।
[035।13-035।14]
કામાવચરાણિ પશ્યતઃ કાયવિજ્ઞાને સ્વભૂમિકે રૂપાણ્યધરાણિ ચક્ષુસ્તદ્ભૂમિકમ્ ।
[035।14-035।15]
દ્વિતીયધ્યાનભૂમીનિ પશ્યતશ્ચક્ષૂરૂપે તદ્ભૂમિકે શેષં સ્વભૂમિકમ્ ।
[035।15]
એવં તૃતીયધ્યાનચક્ષુષા યોજ્યમ્ ।
[035।16-035।17]
દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નસ્ય સ્વપરચક્ષુર્ભ્યાં સ્વપરભૂમિકાનિ રૂપાણિ પશ્યતો યથાયોગં યોજયિતવ્યમ્ ।
[035।17]
અયં તુ નિયમઃ ।
[035।18]
ન કાયસ્યાધરં ચક્ષુઃ ।
[035।19]
પઞ્ચભૂમિકાનિ હિ કાયચક્ષૂરૂપાણિ કામાવચરાણિ યાવચ્ચતુર્થધ્યાનભૂમિકાનિ ।
[035।20]
દ્વિભૂમિકં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં કામાવચરં પ્રથમધ્યાનભૂમિકં ચ ।
[035।20-035।21]
તત્ર યદ્ભૂમિકઃ કાયસ્તદ્ભૂમિકં ચક્ષુરૂર્ધ્વભૂમિકં વા ચક્ષુર્ભવતિ ન ત્વધરભૂમિકમ્ ।
[035।21-035।22]
યદ્ભૂમિકં ચક્ષુસ્તદ્ભૂમિકમધરભૂમિકં વા રૂપં વિષયો ભવતિ ।
[035।23]
ઊધ્ર્વં રૂપં ન ચક્ષુષઃ ।
[035।24]
ન હિ કદાચિદૂર્ધ્ર્વભૂમિકં રૂપમધોભૂમિકેન ચક્ષુષા દ્રષ્ટું શક્યતે ।
[035।25]
વિજ્ઞાનં ચ
[035।26]
ઊર્ધ્વ ન ચક્ષુષો રૂપવત્ ।
[036।01]
અસ્ય રૂપં તુ કાયસ્યોભે ચ સર્વતઃ
[036।02]
અસ્યેત્યનન્તરોક્તસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય રૂપં સર્વતો વિષયઃ ઊર્ધ્વમધઃ સ્વભૂમૌ ચ ।
[036।03]
કાયસ્ય ચોભે રૂપવિજ્ઞાને સર્વતો ભવતઃ ।
યથા ચેચં ચક્ષુરુત્તં વિસ્તરેણ વેદિતવ્યમ્
[036।04]
તથા શ્રોત્રં
[036।05-036।06]